Asset 14

Hoe Joan Didion mij redde van de onzekerheid

Tot veel te ver na haar puberteit identificeerde Joyce zichzelf met een onzeker persoon. Tot ze erachter kwam dat ze onzekerheid verwarde met een gebrek aan zelfrespect.

Volgens mijn moeder was één van de eerste dingen die ik fatsoenlijk kon zeggen: ‘nee, niet goed!’, als zij, liefdevol aanmoedigend, ‘goed zo’ zei bij iedere nieuwe stap in mijn ontwikkeling. Het is er met mijn zelfvertrouwen in de jaren die volgden niet bepaald op vooruit gegaan, tot veel te ver voorbij mijn puberteit. Keuzes durfde ik niet te maken, nee zeggen kon ik niet. Met die instelling deed ik ontelbare dingen tegen mijn zin, gaande van jobs tot, echt waar, een kus uit medelijden. Nu werk ik voor een nationale krant, maar wanneer mensen mij daar complimenten over geven, antwoord ik dat voor een krant schrijven niet zo veel voorstelt. En dat, vroeg of laat, het toch wel aan het licht zal komen dat het een vergissing was om mij aan te nemen. Deze sketch van Amy Schumer toont exact wat ik bedoel. Om tranen mee te lachen, om van te huilen zo triest.

Angst om door de mand te vallen

In al dat zelfkleineren lijk ik wel een schoolvoorbeeld van wat Vreneli Stadelmaier in haar boek Fuck die onzekerheid het impostersyndroom noemt: de voortdurende angst om door de mand te vallen. Het impostersyndroom is iets waar vooral vrouwen aan lijden, zegt Stadelmeier, en precies dat is er de oorzaak van dat zoveel vrouwen tegen het glazen plafond botsen. Dat ligt niet aan mannen, dat ligt niet aan bedrijven, nee, het is ‘onze’ eigen schuld, omdat ‘we’ zo onzeker zijn. Opvoeding (‘dat is niks voor meisjes’), culturele verwachtingspatronen (een meisje moet vooral lief zijn) en zelfs genetische predestinatie (iets met de hersenen en ook iets met hormonen natuurlijk) zorgen er volgens Stadelmeier voor dat vrouwen zichzelf wegcijferen, vooral bezig zijn met aardig gevonden willen worden en zich uit perfectionisme ofwel een burn-out werken ofwel, om de kans op mislukking te ontlopen, kiezen voor een halve carrière. En alles, alles begint en eindigt met de angst voor andermans oordeel.
Het klopt allemaal, alleen, ik word er zo treurig van dat die onzekerheid te reduceren zou zijn tot mijn vrouw-zijn. De feministe in mij steigert als ze zichzelf in haar bed een zelfhulpboek tegen onzekerheid ziet lezen: raak in zeven stappen af van onzekerheid. Onzekerheid, de vrouwenziekte.

Schrijfster Niña Weijers beschrijft in een van haar columns voor De Groene Amsterdammer hoe ze zich tijdens repetities van Jan Fabres theaterlaboratorium steeds kleiner voelt worden bij de aanblik van de ‘sterke, soepele, intelligente lijven’ van de dansers. Dan komt Jan Fabre zelve naast haar zitten: ‘Zeg meiske’, zei hij. ‘Heb jij eigenlijk een beetje talent?’ Overrompeld en blozend stamelt Weijers ‘Nou ja, ze zeggen het’. Achteraf bekeken het stompzinnigste antwoord ooit vindt ze, ze had ook gewoon ‘ja’ kunnen zeggen. Ze pakte haar notitieblok erbij en noteerde: ‘Bescheidenheid niet meer misbruiken als dekmantel waaronder eigenlijk lafheid, zouteloosheid en assimilatie schuilgaan. Onzekerheid bestaat, maar je mag niet doen alsof die fundamenteel is.’

Zie je wel, ik kan er niets aan doen, ik ben maar een bevestiging van de statistiek

Het heeft mij een poos gekost te weten te komen dat dat wat ik onzekerheid noemde, eigenlijk een gebrek aan zelfrespect is. Een dekmantel inderdaad, om verantwoordelijkheid te ontlopen. Kinderachtig, zeker bij een gebrek aan trauma’s. Maar is er niet iets wezenlijkers aan de hand? Heeft dat gebrek aan zelfrespect te maken met die genetische predestinatie waar Stadelmeier het over heeft? Misschien. En zijn vrouwen inderdaad niet vatbaarder voor zelftwijfel dan mannen? Ik vrees helaas van wel. Leaning out: Teen girls and gender biases, een recente Harvard-studie, wees alweer uit dat tieners, meisjes én jongens nog steeds vinden dat vrouwelijke leiders in krachtige beroepen zoals politiek minder geschikt zijn dan mannen, dat veel meisjes andere meisjes in een leiderspositie bekritiseren, dat tieners voelen dat hun leeftijdsgenoten vooroordelen hebben over vrouwelijke leiders én dat meisjes hun negatief zelfbeeld projecteren op andere meisjes. Het is allemaal waar, maar deze feiten helpen een onzekere persoon niet vooruit. Integendeel, het is verleidelijk om je erin te wentelen. Zie je wel, ik kan er niks aan doen, ik ben maar een bevestiging van de statistiek.

joandidion1

Illustratie: Anne Staal.

De allemansvriend, het kleine meisje en de goedzak

'Wees moedig’, schrijft Weijers. ‘Gedraag je als een volwassene.’ In 1961 schreef Joan Didion in haar essay On Self-respect min of meer hetzelfde: ‘de moed om je eigen fouten te dragen, is de bron vanwaaruit alle zelfrespect voortkomt’. ‘Zelfrespect heeft niets te maken met de bewondering van anderen, die al bij al redelijk makkelijk te misleiden zijn, het heeft niets te maken met reputatie, iets wat een moedig mens niet nodig heeft. Leven zonder zelfrespect is het onwillige publiek zijn van een oneindige documentaire over je mislukkingen, echte en ingebeelde, met nieuwe beelden bij iedere vertoning’, schrijft Didion. Die documentaire is precies waar iedere onzekere zich meteen iets bij kan voorstellen. Ze speelt vaak ’s nachts en houdt ons uit onze slaap. Dat oncomfortabele bed, schrijft Didion, maken we op voor onszelf. Of we erin slapen of niet, hangt ervan af of we zelfrespect hebben. Je moet je met jezelf kunnen verzoenen.

Wie zelfrespect ontbeert, schrijft de essayist, is aardig om aardig gevonden te worden en speelt daarom iedere rol die hem wordt aangereikt. Ik denk aan de glansrollen die ik inmiddels door en door beheers: de allemansvriend, die ja zegt als alles vanbinnen nee brult. Het kleine meisje - tenen steeds naar elkaar toe wijzend, hoofd schuin - dat verantwoordelijkheid telkens behendig omzeilt. De rondstommelende goedzak, die weleens te horen krijgt dat haar naïviteit ‘charmant’ is. Een gefrustreerde peuter, die doorheeft dat als mama ‘goed zo’ zegt, gek wordt van het idee dat volmaaktheid nog veraf ligt.

Onzekerheid is niet charmant. Het is ijdel en egoïstisch. Nergens is dat aspect van de onzekere zo goed verwoord als in het het verhaal ‘The depressed person’ van wijlen David Foster Wallace. De naamloze (vrouwelijke) gedeprimeerde persoon belt voortdurend haar vrienden op, waarbij ze hen verzekert dat ze wel weet hoe saai en negatief ze is, en dat ze heus beseft dat zij in hun vrolijke, onbeschadigde levens wel wat beter te doen hebben dan luisteren naar de klachten van een gedeprimeerde. Dat ze zich zéker niet verplicht hoeven te voelen naar haar te luisteren, wat niets minder is dan een manipulatieve manier om te zeggen: hang niet op, hang nooit op.

De onzekere zadelt de ander op met zijn dorst naar bevestiging

Depressie is ernstig, dat wist David Foster Wallace, die zich in 2008 op zijn 46-ste verhing, maar al te goed. Onzekerheid is uiteraard niet hetzelfde als depressie, maar het verhaal is wel een geweldig hyperbool voor hoe onzeker gedrag gelijk kan staan aan narcisme. De onzekere, zo geobsedeerd door de goedkeuring van de ander, zadelt die ander alleen maar op met zijn dorst naar bevestiging. ‘Het is niet goed genoeg’, smeekt om een ‘maar jawel’. Een onnodige of voorbarige verontschuldiging vraagt om een ontkenning. Een goede daad om de verkeerde reden draagt alleen bij tot een misvormd zelfbeeld. Een zelfbeeld van een empathisch iemand. Die misvatting heeft twee slachtoffers: de onzekere die steeds meer van zichzelf vervreemdt, en diegene die met de energiezuigende onzekere opgescheept zit. Als je zelfrespect hebt, schrijft Didion, kunnen sommige dingen je niets schelen. Mensen met zelfrespect zijn, zeker in de ogen van de onzekere, een beetje hard. Als de onzekere maar eens inzag dat de ander, hoe hard hij of zij het tegendeel ook veinst, in wezen niets, maar dan ook niets kan aanvangen met andermans zelfverminking. Sterker, het interesseert hem eigenlijk niet.

Zelfrespect wordt soms verward met arrogantie. De semi-fictionele documentaire van en over Nick Cave bijvoorbeeld, 20,000 Days on Earth, kreeg hier en daar de kritiek arrogant te zijn. Cave meet zichzelf mythische proporties aan in deze film over zijn impact op de muziekgeschiedenis. Hoe kan iemand zo zelfingenomen zijn om zichzelf zo belangrijk te maken, hoor je mensen zeggen die er niets van begrepen hebben. De manier waarop Cave zijn werk ernstig neemt, is juist het toonbeeld van zelfrespect. Hoe kan iemand jou ernstig nemen, als je jezelf niet ernstig neemt?
De beste manier om jezelf serieus te nemen is overigens om jezelf niet te serieus te nemen, want zelfzekerheid zonder humor heet arrogantie. Arrogantie is dan weer vaak een dekmantel voor onzekerheid. Het klinkt ingewikkelder dan het is.

Ik ben een beer die leert dansen

Onzekere denkpatronen zijn als ingesleten paden die je onwillekeurig blijft bewandelen, zoals de naald de groeven van een plaat. Dat beeld heb ik niet zelf bedacht, het is zowat de basisidee van de gedragstherapie, dat ervan uit gaat dat de hersenen trainbare spieren zijn. Zo zag Didion, die haar essay schreef toen ze iets jonger was dan ik nu ben, het ook: ‘Zelfrespect is een discipline, een gewoonte van de geest die nooit gefaket kan worden, maar die ontwikkeld, getraind, overhaald kan worden.’ Didion schrijft niet hoe dat concreet in zijn werk moet gaan. Mijn online gedragstherapeut, een computerprogramma dat goddank niet wil wroeten in mijn jeugd noch onbestaande trauma’s probeert boven te halen, weet het wel. Het is oefenen om bewust die kant-en-klare zelfbeschuldiging te laten staan en te kiezen voor de gezonde snack: de aandacht naar wat wel goed is. Ik ben een beer die leert dansen.

Er is niets mis met je onzeker te voelen. Dat is niets mannelijks, niets vrouwelijks, dat is menselijk. Kwetsbaarheid tonen mag, moet. Als je jezelf er niet mee bedriegt. Bescheidenheid is mooi, zolang je het niet verwart met lafheid. Jezelf naar beneden halen, je leven laten afhangen van de opinie van anderen, die dingen hebben niets met onzekere gevoelens te maken. Het is ontrouw aan jezelf en strontvervelend voor de mensen die met jou moeten samenleven. Dat inzicht is de schop onder de kont richting volwassenheid. De moed verzamelen om af te wijken van de veilige, ingesleten route van de zelfsabotage is opwindend en bevrijdend, maar niet eenvoudig. Waarschijnlijk had ook Joan Didion daar soms moeite mee. Was haar essay een soort zelfbezwering. Misschien is zelfbezwering de enige manier om onzekerheid te overwinnen.

Mail

Joyce de Badts is Hard//hoofd-redactielid.

Anne Staal noemt zichzelf Anne Stalinski en is illustrator, stripmaker en cartoonist. Haar werk gaat vaak over kleine dagelijkse beslommeringen, of over supermarkten. Ze kijkt ook veel naar de dr.phil show.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1) 1

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Dubbelleven

Dubbelleven

Hoe kenmerkt het interieur van een multicultureel gezin zich? Emerald Liu onderzoekt hoe huiselijke voorwerpen een metaforische brug vormen met haar overzeese familieleden. ‘Het proces van achterlaten maakt alles wat je in je handen hebt extra betekenisvol, overgoten met een glazuur van kostbaarheid.’ Lees meer

Zo beweegt ze niet

Zo beweegt ze niet

Ze had zich er grondig op voorbereid. Spotify-playlists, het juiste jurkje, en zelfs een plan voor gespreksonderwerpen. Maar nu, in de rij voor de club, voelt alles vreemd en ongepast. Een audioverhaal van Lakaver (Werner de Valk en Roderik Maes). Lees meer

Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

"Ofwel we noemen mij voortaan een tokkie, en ik zal de titel met trots dragen. Of we stoppen met het gebruik van het woord tokkie en laten het weer alleen een familienaam zijn." In deze gastcolumn geeft Anne Schepers een ijzersterk pleidooi tegen het negatieve gebruik van het woord 'tokkie'. Lees meer

Tot morgen

Tot morgen

Na bijna vier jaar als columnist voor Hard//hoofd is het voor Eva tijd voor iets nieuws, maar afscheid nemen is niet haar ding. 'Dus lieve lezers: voor jullie nu een kus op de wang, en tot morgen!' Lees meer

Wat je niet zult zien op het nieuws

Wat je niet zult zien op het nieuws

Marthe van Bronkhorst beschrijft dat wat ongezien blijft op het nieuws over de demonstaties bij de UvA. 'Maar het is wel gezien. Het is niet onopgemerkt gebleven.' Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

Relatietherapie voor een  meningsverschil over AI en kunst 1

Relatietherapie voor een meningsverschil over AI en kunst

Drie kunstenaars komen samen om te praten over de relatie tussen AI en kunst. Twee verschillen flink van mening, de derde bemiddelt. Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

Mooi weer spelen

Mooi weer spelen

Als Aisha’s eerste therapiesessie niet voelt als de warme deken waar ze op hoopte, mist ze groepsgenoot S., die haar een spiegel voorhield. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

Verdomme, ik heb wel geleefd

Maar verdomme, we hebben wel gelééfd

Marthe van Bronkhorst schreef in 2019 een toneelstuk dat bijna volledig werkelijkheid is geworden. Kan ze de slotscène nog weren uit de realiteit? Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Afgelopen woensdag opende het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië. Onze chef kunst Jorne Vriens zag hoe kunstenaar Renzo Martens in huilen uitbarstte toen hij sprak over zijn samenwerking met zijn Congolese medekunstenaars. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Wanneer Eva op bezoek is bij haar zus, vraagt die of Eva haar eicellen al in heeft laten vriezen. Het laat Eva nadenken over hoe ze de vraag 'Wil ik een kind?' überhaupt kan beantwoorden. 'De vraag omtrent het ouderschap is bij uitstek een gevoelskwestie, en mijn gevoel volgen is nooit mijn sterkste punt geweest.' Lees meer

De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer