tickets
Asset 14

De voldoening van het twijfelen

De voldoening van het twijfelen

Koen Schouwenburg voert sinds kort socratische gesprekken met zijn filosofisch practicus. Waar twijfel vaak als iets negatiefs wordt gezien, brengt het hem juist steeds meer voldoening. Een filosofisch essay over vragen, luisteren en het loslaten van de illusie van kennis.

 

Wankel is het bestaan, wankel is de mens en
zekerheid is nooit zekerheid; bloemen verwelken,
gevoelens sterven af.
Jo Otten – ‘Angst, dierbare vijandin’

 1

Met Margit ging ik de bewegingen van mijn denken onderzoeken. Ik kende haar al: ze is een vriendin van mijn verloofde en na de anonimiteit van de psycholoog vond ik het fijn om met iemand te praten van wie ik een beetje weet wat haar beweegt. Voor onze eerste afspraak leidde ze me rond in het gebouw waar ze haar gesprekken voert. Het werd vroeger gebruikt als opvang voor alleenstaande moeders en staat midden in het centrum van Groningen, recht tegenover de Martinitoren. Ze heeft een gezellig kantoor: in de kamer prijkt een groot, antiek bureau en voor de hoge ramen staan twee comfortabele stoelen.

Margit Vegter is mijn filosofisch practicus. Haar beroep van filosofisch practicus bestaat nog niet zo lang en is redelijk onbekend. Er zijn twee belangrijke verschillen tussen Margit en mijn psycholoog: het verschil tussen denken en voelen en het verschil tussen onderzoeken en verklaren. Mijn psycholoog vraagt me vaak wat ik voel bij een handeling of gebeurtenis, Margit vraagt me constant wat ik denk. Na de interpretatie van mijn woorden probeert mijn psycholoog het verhaal te verklaren. Margit waagt zich niet aan duidende uitspraken, zij onderzoekt door te bevragen en door ‘schoon luisteren’. Hiermee bedoelt ze luisteren zonder veroordeling en invulling. Zo kan ze gericht vragen stellen, zodat de betekenis van mijn woorden nooit vanzelfsprekend is.

Voordat ik mijn eerste gesprek met Margit had, sprak ik met mijn psycholoog over mijn strengheid. En gisteren nog zei mijn verloofde: ‘Je bent wel heel streng.’ Dit wilde ik bij Margit onderzoeken en dus begon ik het gesprek met de vraag: ‘Ben ik te streng?’

Op wie, vroeg Margit direct, heeft de strengheid betrekking: op jezelf, anderen of op allebei?

‘Op mezelf en anderen,’ zei ik.

Ik wil graag ruimdenkend zijn, ik ga er zelfs prat op ruimdenkend te zijn, maar bén ik ook ruimdenkend?

Door haar vragen werd al snel duidelijk dat mijn strengheid te maken heeft met mijn moraal, met wat ik denk dat goed en slecht is. Het probleem dat zich aandiende was het verschil tussen idee en praktijk, tussen mijn algemene en abstracte opvattingen en de concrete gedachten die ontstaan na een bepaalde gebeurtenis of handeling. Dit was tegelijk een breuk tussen willen en zijn. Ik wil graag ruimdenkend zijn, ik ga er zelfs prat op ruimdenkend te zijn, maar bén ik ook ruimdenkend? De zinsnede van Samuel Beckett dat je moet falen, steeds beter en opnieuw, was mijn morele motto. Maar gaf ik anderen wel de ruimte om te falen? Als iemand een slechte daad had begaan, beoordeelde ik diegene, maar mijn beoordeling was eigenlijk een veroordeling. Die persoon faalde en dat falen was een gebrek, een illustratie van zijn of haar slechtheid. Ik begon te wankelen. Hoe dacht ik werkelijk over goed en slecht? Welke rol speelden intentie, daad en geloof in mijn ethische systeem? Het gesprek eindigde zoals het begon: met een vraag. ‘Is het genoeg om te geloven dat ik een goed mens ben?’

 

2

Jarenlang heb ik mezelf het verhaal verteld dat ik niet geschikt ben voor een relatie, dat ik gemaakt ben om alleen te leven. Nu ben ik verloofd, nu verafschuw ik de eenzaamheid van vroeger.

De verhalen die ik mezelf vertel zorgen voor houvast, voor de onmisbare illusie van zekerheid. Deze verhalen kunnen me ook gevangen houden, dan zie ik ze als een onveranderlijke waarheid.

Verhalen zijn altijd dubbelzinnig, ze kunnen tegelijk helpen en belemmeren. Door reflectie, door mijn denken te onderzoeken, houd ik de dubbelzinnigheid van de verhalen in stand, zodat mijn geest in beweging blijft en ik niet verbeten en krampachtig vasthoud aan verhalen die me beperken in mijn bestaan. Zodat ik leer twijfelen aan mijn eigen verhalen.

De voldoening van het twijfelen 13

Drie weken later zag ik Margit weer. In die weken had ik ook twee gesprekken met mijn psycholoog. Na het begrip van mijn psycholoog (‘Dat moet naar voor je zijn geweest.’) was ik wel toe aan het onbegrip van Margit. Onbegrip komt hier niet voort uit een gebrek aan kennis of empathie; onbegrip is de houding van het bevragen, het zaaien van twijfel.

Regelmatig stuit ik op de grenzen van mijn verstand tijdens de socratische gesprekken met Margit. Wat ik denk en vind kan ik dan niet helder verwoorden, mijn emoties vermengen zich met het verstandelijke en daar, op het punt waar verstand en gevoel samenkomen en niet harmoniëren, ontstaat het conflict, de paradox of de tegenstrijdigheid. Ik voel dat ik in de problemen kom, mijn taal wordt vager en mijn formuleringen algemener en abstracter. De vaste grond onder mijn voeten wordt drijfzand, maar Margit zorgt ervoor dat ik niet wegzak.

Had Margit me voor ons eerste gesprek gevraagd of het genoeg was om te geloven dat ik een goed mens ben, dan had ik bevestigend geantwoord: ja, dat is genoeg. Maar nadat ik was gaan zitten en Margit thee voor ons had ingeschonken, beantwoordde ik de vraag waarmee we het vorige gesprek hadden afgesloten: ‘Nee, alleen geloven is niet genoeg... denk ik...dat zou namelijk betekenen dat ik niet hoef te handelen. Het impliceert dat op een stoel zitten in een kamer en geloven dat ik goed ben, genoeg is.’

‘En dat is niet genoeg?’

‘Nee.’

‘Waarom niet?’

‘Nou,’ dacht ik hardop, ‘er moet ook iets van toetsing zijn...oké, dat is een slecht woord, het dekt de lading niet goed... ik weet even geen beter woord, misschien komen we er straks op, maar voor nu volstaat het, hoop ik .’

Tijdens onze gesprekken zei ik heel vaak wacht. Dat was onnodig, want Margit luisterde.

Margit zweeg en dus ging ik verder: ‘Handelingen zijn denk ik een soort toetsing, een weergave van het goede of slechte, het zichtbaar maken van het onzichtbare; handelingen zijn het bewijs van het denken en geloven. Ik vind bijvoorbeeld een schreeuwerige dichter een eikel omdat hij een keer een goede vriendin van mij slecht heeft behandeld. Ik ken hem verder niet, zijn poëzie misschien een beetje, zijn persoonlijkheid helemaal niet, maar door zijn kwalijke daad vind ik hem een slecht mens.’

‘Ik ga even terug naar wat je daarvoor zei, over geloven en denken. Is dat hetzelfde?’

‘Ehm... ja. Misschien. Wacht. Ik denk dat het niet hetzelfde is, maar ze liggen wel in elkaars verlengde.’

Tijdens onze gesprekken zei ik heel vaak wacht. Dat was onnodig, want Margit luisterde, ze wachtte en ik hoefde er helemaal niet om te vragen, maar in de gesprekken die we voeren in het dagelijkse leven zijn we zo gewend dat de ander je interrumpeert, bruusk onderbreekt, of elke stilte aangrijpt om zijn eigen gedachten en meningen te verwoorden, dat je de ander vriendelijk sommeert even te wachten als je gedachten haperen.

We spraken over het probleem van intentie en het begrip bewijs. En, vroeg Margit, wat betekent bewijs of bewijzen?

‘Het bewijs toont aan dat iets is gebeurd of heeft plaatsgevonden.’

‘Alleen dat iets is gebeurd?’

‘Ook dat iets niet is gebeurd of niet heeft plaatsgevonden.’

‘Speelt intentie een rol bij handelen en bewijzen?’

‘Ja.’

‘Welke rol?’

‘De intentie bepaalt denk ik of de handeling een middel is of een doel op zich. De intentie van de handeling kan zijn om aan iemand te laten zien dat hij goed is: de handeling is niet oprecht, omdat bewijzen het motief is; het gaat dan niet primair om goed doen, maar goed willen zijn in de ogen van de ander. De handeling is dus een middel.’

Wederom eindigde het gesprek met een vraag: ‘Wat denk ik wanneer ik iets slechts doe?’

‘Een werkelijk goede handeling,’ ging ik verder na een korte stilte, ‘is denk ik een doel op zich en niet een middel. Het gaat, ik jat even een idee van David Foster Wallace, om oprechtheid zonder motief. Bijvoorbeeld de handeling die voortkomt uit liefde. Mijn ouders hebben me op een bepaalde manier opgevoed. Hebben ze dat goed of slecht gedaan? Ze kenden natuurlijk de uitkomst van hun beslissingen en handelingen niet, maar deze kwamen in mijn geval allemaal voort uit liefde, en de liefde was oprecht, ze wilden het beste voor mij, hun zoon. Hun oprechtheid had geen motief. Ze hebben nooit beslissingen genomen zodat ze vervolgens met mij zouden kunnen pronken. Als ik een chai latte voor mijn verloofde en haar beste vriendin zet, doe ik dat uit liefde, niet om aan één van tweeën te laten zien wat voor toegewijd en liefdevol mens ik ben.’

‘Dus als je oprecht handelt, zonder motief om iets aan te tonen, dan is de handeling het bewijs, maar het bewijs is dan een bijvangst van de handeling?’

‘Ja! Als de handeling het doel op zich is, dan is het bewijs secundair of misschien wel betekenisloos. De handeling is een middel als de handeling iets moet bewijzen, moet aantonen aan jezelf en anderen hoe goed je wel niet bent.’

Dit antwoord was tijdelijk, want de zekerheid werd weer twijfel nadat we aan het eind nog spraken over mijn slechte daden, over mijn intenties voordat ik iets slechts deed en mijn gedachten nadat ik iets immoreels had gedaan. Wederom eindigde het gesprek met een vraag: ‘Wat denk ik wanneer ik iets slechts doe?’

Met meer vragen dan antwoorden vertrok ik. Langzaam leer ik van Margit dat onzekerheid vruchtbaarder is dan de illusie van kennis.

Mail

Koen Schouwenburg (1986) is criticus en essayist. In 2017 verscheen zijn boek Talend naar betekenis. Het oeuvre van Connie Palmen. Hij woont in Groningen. 

Katja Grosskinsky is illustrator, designer en art director. Geboren en getogen in Berlijn, woonachtig in Utrecht. Ze werkt voor verschillende opdrachtgevers en ontwerpt posters, producten, mode en maakt illustraties bij artikelen.

Lees verder Lees verder

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Zonder advertenties en helemaal gratis.

En dat heeft resultaat. Hard//hoofd’ers Iduna Paalman en Joost Oomen werden dit jaar door de Volkskrant verkozen tot literair talent van het jaar.

Een plek als Hard//hoofd kan alleen bestaan met jouw steun. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunstwerken van veelbelovende makers, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan
het laatste
 Klimt achter de klimop

Klimt achter de klimop

Italiaanse tuinmannen bevrijdden een vrouw die zo'n 60 tot 100 miljoen euro waard blijkt. Het nieuws in beeld door Veerle van der Veer. Lees meer

Zondeval 2.0: hoe (niet) te leven in de klimaathel

Zondeval 2.0 Hoe (niet) te leven in de klimaathel

Terwijl de aarde warmer wordt dan goed voor ons is, ziet Iris Blaak dat mensen naar uitersten grijpen om hiermee om te gaan. Waar de een zijn kop in het zand steekt, neemt de ander juist het drastische besluit om zich niet meer voort te planten. Lees meer

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Uiterlijk schoon is zowel een vloek als een zegen voor Jihane Chaara. Ze merkt dat het al te vaak het zicht ontneemt op alles wat er onder de oppervlakte aanwezig is. Ze zoekt haar heil in de filosofie van body neutrality. Lees meer

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Honger en rampspoed te over in de wereld, maar op sociale media ziet Wieneke van Koppen alleen maar voorspoed en persoonlijk geluk. Hoe zit dat? Ze gaat te rade bij emotie-psycholoog Ad Vingerhoets. Lees meer

 Kikker-K'NEX

Kikker-K'NEX

Amerikaanse wetenschappers zijn erin geslaagd kleine robotjes te maken met levende cellen uit kikkerembryo's. Aida de Jong bracht het nieuws in beeld. Lees meer

 1

Collectief protest is nodig voor individueel geluk

Wolter de Boer luisterde naar de kersttoespraak van de koning en was verheugd dat hij over onze geluksobsessie sprak. Wel liet de koning een paar belangrijke maatschappelijke factoren voor de ellende van individuen achterwege in zijn rede. Lees meer

RE: Kiezen voor rechts. De verslaglegging van Nederlandse media over de Britse verkiezingen

Kiezen voor rechts: hoe de Nederlandse media verslag deden van de Britse verkiezingen

Keuzes die Nederlandse media maken in hun verslaggeving pakken vaak uit in het voordeel van rechts. Dat belooft weinig goeds voor de verkiezingen van 2021 in het vooruitzicht. Lees meer

 Heilige hobby's

Heilige hobby's

Onze zoektocht naar bijzondere ervaringen begint religieuze trekjes te vertonen. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Filmtrialoog: Star Wars: The Rise of Skywalker

Star Wars: The Rise of Skywalker

Redacteuren Else Boer, Jihane Chaara en Kiki Bolwijn zagen in het meest recente deel van de Star Wars-saga: The Rise of Skywalker, weinig dappere keuzes van de makers. Lees meer

 Jules Deelder: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur

Jules Deelder: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur

Vandaag is in het stadhuis van Rotterdam een condoleanceregister geopend voor Jules Deelder. Rob Worst bracht hem nog eenmaal in beeld zoals hij was: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur. Lees meer

Hard//talk: Het woordenboek is de barricade van deze tijd

Het woordenboek is de barricade van deze tijd

De redactie van de Van Dale riep ‘boomer’ uit als Woord van het Jaar 2019. Voor Marte Hoogenboom het zoveelste bewijs dat de progressieve strijd in de eerste plaats een taalstrijd is. Lees meer

 Rusland de komende jaren bankzitter

Rusland de komende jaren bankzitter

Sporters uit Rusland die kunnen aantonen dat zij dopingvrij zijn en geen dopingcontrole gemist hebben, mogen bij de komende grote sporttoernooien wel meedoen, maar niet onder de Russische vlag. Het nieuws in beeld door Jente Hoogeveen. Lees meer

 Zedenpolitie onder vuur

Zedenpolitie onder vuur

Toen de politie vier zedenverdachten voor een reconstructie meenam naar de plaats delict, probeerden die de agenten te overmeesteren. Bij de schermutseling die volgde kwamen alle verdachten om het leven. Het nieuws in beeld door Rueben Millenaar. Lees meer

Filmtrialoog: The Third Wife

The Third Wife

Redacteuren Oscar Spaans, Jihane Chaara en Kiki Bolwijn zagen in de bioscoop hoe in het Vietnam van eind 19e eeuw, de 14-jarige May de derde vrouw wordt van Hung, een steenrijke en veel oudere grootgrondbezitter. Lees meer

Lieve Mark 2

Lieve Mark

Jan Hamstra sneed zijn kijk op Zwarte Piet in hout voor zijn beeldkritiek 'Lieve Mark'. Hij neemt ons in sneltreinvaart mee door de geschiedenis van raciale karikaturen, en drukt premier Mark Rutte op het hart dat hij zich meer in die geschiedenis zou moeten verdiepen. Lees meer

Hard//talk: Hoe (niet) te praten over mentale moeilijkheden

Hoe (niet) te praten over mentale moeilijkheden

Een label geeft een naam aan een ervaring, maar kan nooit een verklaring zijn voor waarom iemand, op dat specifieke moment in haar leven, die specifieke klachten heeft. Lees meer

Paw Patrol krijgt concurrentie

Paw Patrol krijgt concurrentie

De Australische hond Bear werd als puppy achtergelaten. Hij werd zelf gered, en sindsdien staat zijn leven in het teken van het redden van andere dieren. Het nieuws in beeld door Aida de Jong. Lees meer

Mannelijkheid en de giftige erfenis van Wolkers

Mannelijkheid en de giftige erfenis van Wolkers

Gijsbert Pols herleest Wolkers' meesterwerk Turks fruit, en moet constateren dat de roman niets waarmaakt van de bevrijding die hem wordt toegedicht. Een bewerkt hoofdstuk uit Pols' nieuwe essaybundel 'Het onhoudbare midden'. Lees meer

Automatische concepten 27

Ben je wel echt verslaafd aan je smartphone?

Dagelijks besteden we eindeloos veel tijd aan onze smartphones. Sommigen wijten dat aan een verslaving. Gatool Katawazi pleit ervoor dat we onze verantwoordelijkheid nemen voor dit gedrag, en spaarzaam om te springen met het woord 'verslaving'. Lees meer

 Vega Whopperwolf

Vega Whopperwolf

Alsof je een hongerige wolf aan de soja krijgt, zo kun je de prestatie van De Vegetarische Slager zien. Het bedrijf verovert langzaam maar zeker de Europese markt voor vleesvervangers. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n platform is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunst, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan