Asset 14

Oorlog willen, voeren en verliezen III

Historicus Maarten van Riel vond een (gedigitaliseerde) stapel fotodagboeken uit de Tweede Wereldoorlog en stelde voor hard//hoofd een drieluik samen. Het eerste deel toonde de aanloop naar oorlog door Duitse fotolenzen, terwijl in het tweede deel
de strijd zelf centraal stond. In deze laatste aflevering de dood en het verlies.

Totenreich

De meeste oorlogsfotoboeken eindigen rond 1943; het jaar waarin de Wehrmacht meer veldslagen verloor dan Hitler lief was. Vielen er tijdens de Poolse veldtocht in 1939 ‘slechts’ 16.000 doden aan Duitse zijde, tijdens de grootste tankslag in de geschiedenis bij Koersk (juli, 1943) werden 50.000 Duitse soldaten gedood of verwond in slechts elf dagen tijd. Kortom: hoe langer de oorlog duurde, des te meer Duitse soldaten sneuvelden. Ze stierven een heldendood voor Führer, volk en vaderland. Maar hun Totenreich was ver van huis. Ze werden in onbekende dorpen begraven, maar ook langs de weg of soms helemaal niet. In de meer dan twaalfduizend foto’s die ik heb bestudeerd, is er opvallend veel aandacht voor de dood – en zodoende is er een manier om aan de hand van oorlogsfotoalbums te herleiden dat de Duitsers de oorlog aan het verliezen waren. In de eerste jaren werden veelvuldig foto’s gemaakt van dode Poolse en Franse soldaten, maar vanaf 1941 verschijnen er in toenemende mate foto’s van Duitse oorlogsgraven. Met het delven van graven en het verliezen van kameraden moet het optimisme, dat in deel 1 van dit drieluik werd uitgedragen, verloren zijn gegaan. Het optimistisch hoogtij was dus voorbehouden aan de periode voorafgaand aan de oorlog. De realiteit van de periode 1943-1945, was dat Duitsland, ondanks de ongekende vechtlust die de Wehrmacht toonde, op alle fronten verloor. En de soldaten wisten het, de woorden van Jünger begonnen weer te dagen: ze werden verslonden, de een vroeger, de ander later.

Foto 1. Tijdens de Poolse veldtocht van 1939 kwamen ruim 60.000 Poolse militairen om het leven. Een onbekende Duitse soldaat fotografeerde een Poolse soldaat die waarschijnlijk niet op slag dood was – lettende op zijn gebalde vuisten en de manier waarop hij zijn armen voor zich houdt. In de greppel ligt nog een soldaat, linksachter zijn twee laarzen te zien.

Foto 2. Een foto van een massagraf te Lomza, in het oosten van Polen. Er liggen twaalf soldaten begraven van Artillerie-Regiment 56. De foto is waarschijnlijk in de zomer van 1941 genomen, aan het begin van Operatie Barbarossa (het oosten van Polen werd tussen 1939 en 1941 door de Sovjet Unie bezet).

Foto 3. Foto van een onbekende begrafenis, op een onbekende locatie, van onbekende soldaten. "‘Ziet de hemel boven ons, indrukwekkend en verheven. Ziet de wolken boven ons! Wat zijn wij, daarmee vergeleken? Schepselen, klein en bescheiden! Draagt het in deemoed’, zei de veldprediker. ‘Vraagt niet aan God waarom Hij deze het leven heeft ontnomen en een ander het leven heeft gelaten. De heer zwijgt. Pas wanneer wij weer tot aarde zijn geworden, komt Hij en zegt: Daar zij licht! Die troost is on gebleven…’ (…) Omzichtig liepen zij weg. Na een paar stappen zei de onderofficier: ‘U moet niet denken dat ik blij ben dat ik daar weg kon. Het kabbelt allemaal zo aangenaam in je oren. Het is weer eens wat ander. Bovendien… stiekem hopen we dat het waar is.’ ‘Ja,’ zei de majoor. ‘Je moet je toch niet voorstellen dat we ook daarin nog teleurgesteld worden.’" (G. Ledig, Het Stalinorgel)

Foto 4. Het graf van Alfred. Waarschijnlijk is hij niet aan het front gestorven, dus konden ze hem een ‘normale’ teraardebestelling geven. "De doodskisten werden in elkaar getimmerd van dunne, afgedankte planken. De doden werden in hun ondergoed begraven en, als het soldaten waren, dicht op elkaar in een massagraven gelegd; de grafschriften werden in een lelijk handschrift en met slecht houdende verf op onbewerkte houten planken geschreven. Goed (…) de mannen die sneuvelden in de strijd, in bossen, moerassen, ravijnen en in het open veld, bleven soms gewoon liggen. Zij werden door zand, droge bladeren en sneeuwstormen begraven." (V. Grossman, Leven en Lot)

Foto 5. Een foto genomen in januari 1942, aan het oostfront. Een Duitse soldaat buigt zich over een gedode Rus – te herkennen aan de 50mm mortier. Vaak werden de doden beroofd van kostbare bezittingen – een slechte gewoonte die overigens niet enkel was voorbehouden aan Duitse soldaten.

Foto 6. Officieren werden (vanzelfsprekend) als het even kon plechtig ter aarde besteld. Hier een opvallende foto van de opgebaarde Oberstleutnant Otto Egersdorfer – die waarschijnlijk een natuurlijke dood is gestorven op de Balkan.

Foto 7. Onbekende Duitse eenheden delven een massagraf.

Foto 8. Een bijzondere foto uit het album van ene Franz Josef Pleikner. Dit is het laatste zelfportret uit zijn fotoalbum. Enkele dagen later kwam hij te overlijden.

Foto 9. In het oorlogsfotoalbum van Frans Josef Pleikner is een brief toegevoegd die is verzonden aan zijn weduwe Ludmilla. Frans Josef, zo wordt vermeld, is een heldendood gestorven. Voor Führer, Volk en Vaderland.

Foto 10. Een foto van acht gehangenen. Waarschijnlijk zijn het partizanen die, ter afschrikking, op publieke plaatsen werden opgehangen. Tegen het einde van de oorlog, toen de Sovjets optrokken richting Berlijn, was de strop niet enkel bedoeld voor de vijand. Fanatieke nazi’s hingen Duitse burgers op aan bomen en lantaarnpalen als ze werden ‘betrapt’ op defaitisme.

Foto 11. Meer dan 5 miljoen Duitse soldaten overleefden de Tweede Wereldoorlog niet. Vele samenstellers van oorlogsfotoboeken sneuvelden ver van huis. Toch waren er genoeg soldaten die de oorlog konden navertellen (in 1939 telde de Wehrmacht immers meer dan 20 miljoen soldaten). De strijdmakkers van weleer troffen elkaar na de oorlog dikwijls op reünies en begrafenissen. Deze foto is in 1992 genomen. Het zijn voormalige Wehrmacht soldaten die de oorlog aan het oostfront hebben overleefd.

-

Maarten van Riel (1982) is historicus, schrijver en fotograaf en in het dagelijks leven betrokken bij het opsporen van explosieven uit de Tweede Wereldoorlog bij Saricon.

Mail

Verzamel kunst en steun ons
of word magazine abonnee

Sluit je aan

Wil je meer Hard//hoofd?
Meld je aan voor een nieuwsbrief!

Schrijf je in
test
het laatste
Wat ik zou moeten zijn is niet wie ik ben

Wat ik zou moeten zijn is niet wie ik ben

Bouchra Aouriaghel schrijft over opgroeien en leren dat je erbij hoort, maar eigenlijk ook weer niet. Als een kameleon verplaatst ze zich tussen twee werelden, eentje waarin ze Nederlands spreekt, en verbaasd wordt aangekeken als de juiste klanken in de juiste volgorde haar mond verlaten, en eentje waarin ze Marrokaans spreekt, goed genoeg om met haar ouders te kunnen communiceren, maar als ze de diepte in wil, komt het er ineens stotterend uit. En wat als de wereld je vraagt om te kiezen? Lees meer

Mosterdsoep

Onvermijdelijk

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In deze tekst van Noura Harrath wordt een kind geboren dat daar misschien helemaal niet wilde zijn, of misschien nóg niet. 'Er waren weinig zachte plekken die voelden als een eeuwige omhelzing.' Lees meer

Mosterdsoep 4

Bijsluiter

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In deze tekst van Fleur Hagi staan we op het punt een hele belangrijke beslissing te nemen. Lees meer

Mosterdsoep 8

Moedertaal en Opvoedlessen van een martelaar

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Vandaag lees je twee gedichten van Lina Al-Hassany. ‘Draag de lasten van de wereld niet op je schouders. Graaf de kuilen voor de doden niet in je tuin. Breng het verleden nooit meer aan het licht.’ Lees meer

Mosterdsoep 5

Steltenloper

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In het verhaal van Jan Truijens Martinez ziet de hoofdpersoon zijn ex-vriendin met haar nieuwe vriend op theaterfestival De Parade. Tussen de lampjes van de zweefmolen en de flitsende polaroidcamera schiet ook de gedachte aan haar door zijn hoofd. Lees meer

Mosterdsoep 7

Beetje bij beetje

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Mina Yasien schreef een verhaal over een dochter die met haar moeder mee naar een afspraak gaat om te vertalen, over wat er tussen de regels door verloren kan gaan en of je een vervelende boodschap verzachtend moet vertalen. 'Niemand verstond alles en toch kwam iedereen overal achter.' Lees meer

Mosterdsoep 3

[Gedicht zonder titel]

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Fleur Hagi kent de wereld niet meer zoals ze die zich herinnerde, maar wat als ze deze nieuwe wereld niet meer wil kennen? 'Meer dan een appel / is nodig / om te onderscheiden / tussen goed en slecht' Lees meer

IDFA-bespreking <em>‘Between Revolutions’</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd 1

IDFA-bespreking ‘Between Revolutions’

De film Between Revolutions volgt een groep pro-Palestijnse, queer activisten in Berlijn. Regisseur Ruben Desiere zoekt samen met de activisten naar agency voor zijn personages. In die zoektocht wordt een interessant spel met fictie en realiteit gespeeld. Lees meer

IDFA-bespreking <em>Between Revolutions</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd

IDFA-tips van Hard//hoofd – ‘You Can See Everything’, ‘Nuisance Bear’ en ‘Romare Bearden’

De IDFA-tips van Jochum Veenstra, Nora de Bruine en Sander Bortier: You Can See Everything, Nuisance Bear en Alter Ego of Romare Bearden. Lees meer

Mosterdsoep 2

Het woord 'vervreemding'

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Vandaag lees je op Hard//hoofd het verhaal van Lidice Michelle Melara Minero. 'Ik hoorde ze typen en daarna waren ze hun werk aan het uitdelen. En ik? Ik was bezig met het begrijpen van het woord.' Lees meer

Mosterdsoep 9

Potentie

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Het gedicht van Nourelhouda Kassi zit vol potentie. Potentie om 'het' te maken, potentie om 'er' te komen, vriendschapspotentie, partnerpotentie, potentie om zo veel goeds de wereld in te brengen. '‘en nu?’ / tussen alles / wat ik was, en alles wat ik kon worden.' Lees meer

Mosterdsoep 1

Mosterdsoep

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Met vandaag: het verhaal van Leila Mrabet, waarin de hoofdpersoon jarenlang op zoek gaat naar de smaak van mosterdsoep die overeenkomt met een herinnering. Lees meer

Berbers gebogen

Berbers gebogen

'Een vaderskant bijt nooit niet. Ze wensen in hun smeekbedes smakkend dat we slappe groentestukken blijven.’ Imane Karroumi El Bouchtati schrijft over ziek zijn, paternale familietafels en hoe verstrikte tongen geen geruchten kunnen tegenspreken. Lees meer

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Vintagejagers, opgelet! In haar nieuwste column werpt Loïs Blank een kritische blik op een ontwikkeling die misschien niet helemaal onverwacht komt: de tweedehandsmarkt wordt in een fastfashionjasje gestoken. Daarmee dreigt ook een markt die ooit draaide om avontuur en goede bedoelingen steeds verder te plastificeren. Lees meer

Meneer de dominee

Meneer de dominee

De vader van Martijn van Arkel werkt voor God. Als dominee zijn zijn dagen gevuld met de kerk, de gemeente, de Heilige Zoon, maar heeft daardoor minder tijd voor zijn andere twee zoons. In deze gedichten beschrijft Martijn het gemis, de verwijten, en vooral het verlangen naar een vader: geen dominee, geen herder, maar iemand die het licht uit doet en wiens fiets in de schuur staat. Lees meer

Batik Karas

Batik Karas

In dit verhaal van Ariane Waitz gaat de hoofdpersoon op een vervreemdende reis door Indonesië. Via de eeuwenoude Javaanse kunstvorm batik probeert zij zich te verbinden met het land van haar grootouders. Lees meer

Wat je niet zult zien op tv

Wat je niet zult zien op tv

Hoe links is linkse televisie? Marthe van Bronkhorst kwam achter de schermen en kon haar ogen eigenlijk niet geloven. Lees meer

Hoeveel romcoms tot ik het voel? 1

Hoeveel romcoms tot ik het voel?

De liefde is een onuitputtelijke bron van inspiratie. In films, boeken en muziek blijven mensen proberen haar te vangen, en al die creatieve expressie wordt gretig geconsumeerd – ook door Nouhaila el Khannoussi, die ondanks haar fascinatie voor fictieve liefdes zelf nog nooit verliefd is geweest. In dit persoonlijke essay vraagt ze zich af wat verliefdheid eigenlijk is. Lees meer

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Geïnspireerd door de blikken man uit The Wizard of Oz leidt Elise Vos je over het pad van gele klinkers. Ondanks de bescherming die ons harnas biedt, bevat het kieren die toelaten wat we niet zouden willen voelen. Bovendien: wie wil nu afgestompt raken? Lees meer

Rouw en haar contouren

Rouw en haar contouren

Wat gebeurt er als je grootste angst werkelijkheid wordt? Vorig jaar verloor Ivana Kalaš haar vader. In dit essay onderzoekt ze rouw en angst. Wat als juist het verlies je dichter bij het leven brengt? ‘Zoals je vroeger naar een eclips zou kijken via een cd, kom ik in contact met rouw: via haar contouren.’ Lees meer