Asset 14

Oorlog willen, voeren en verliezen III

Historicus Maarten van Riel vond een (gedigitaliseerde) stapel fotodagboeken uit de Tweede Wereldoorlog en stelde voor hard//hoofd een drieluik samen. Het eerste deel toonde de aanloop naar oorlog door Duitse fotolenzen, terwijl in het tweede deel
de strijd zelf centraal stond. In deze laatste aflevering de dood en het verlies.

Totenreich

De meeste oorlogsfotoboeken eindigen rond 1943; het jaar waarin de Wehrmacht meer veldslagen verloor dan Hitler lief was. Vielen er tijdens de Poolse veldtocht in 1939 ‘slechts’ 16.000 doden aan Duitse zijde, tijdens de grootste tankslag in de geschiedenis bij Koersk (juli, 1943) werden 50.000 Duitse soldaten gedood of verwond in slechts elf dagen tijd. Kortom: hoe langer de oorlog duurde, des te meer Duitse soldaten sneuvelden. Ze stierven een heldendood voor Führer, volk en vaderland. Maar hun Totenreich was ver van huis. Ze werden in onbekende dorpen begraven, maar ook langs de weg of soms helemaal niet. In de meer dan twaalfduizend foto’s die ik heb bestudeerd, is er opvallend veel aandacht voor de dood – en zodoende is er een manier om aan de hand van oorlogsfotoalbums te herleiden dat de Duitsers de oorlog aan het verliezen waren. In de eerste jaren werden veelvuldig foto’s gemaakt van dode Poolse en Franse soldaten, maar vanaf 1941 verschijnen er in toenemende mate foto’s van Duitse oorlogsgraven. Met het delven van graven en het verliezen van kameraden moet het optimisme, dat in deel 1 van dit drieluik werd uitgedragen, verloren zijn gegaan. Het optimistisch hoogtij was dus voorbehouden aan de periode voorafgaand aan de oorlog. De realiteit van de periode 1943-1945, was dat Duitsland, ondanks de ongekende vechtlust die de Wehrmacht toonde, op alle fronten verloor. En de soldaten wisten het, de woorden van Jünger begonnen weer te dagen: ze werden verslonden, de een vroeger, de ander later.

Foto 1. Tijdens de Poolse veldtocht van 1939 kwamen ruim 60.000 Poolse militairen om het leven. Een onbekende Duitse soldaat fotografeerde een Poolse soldaat die waarschijnlijk niet op slag dood was – lettende op zijn gebalde vuisten en de manier waarop hij zijn armen voor zich houdt. In de greppel ligt nog een soldaat, linksachter zijn twee laarzen te zien.

Foto 2. Een foto van een massagraf te Lomza, in het oosten van Polen. Er liggen twaalf soldaten begraven van Artillerie-Regiment 56. De foto is waarschijnlijk in de zomer van 1941 genomen, aan het begin van Operatie Barbarossa (het oosten van Polen werd tussen 1939 en 1941 door de Sovjet Unie bezet).

Foto 3. Foto van een onbekende begrafenis, op een onbekende locatie, van onbekende soldaten. "‘Ziet de hemel boven ons, indrukwekkend en verheven. Ziet de wolken boven ons! Wat zijn wij, daarmee vergeleken? Schepselen, klein en bescheiden! Draagt het in deemoed’, zei de veldprediker. ‘Vraagt niet aan God waarom Hij deze het leven heeft ontnomen en een ander het leven heeft gelaten. De heer zwijgt. Pas wanneer wij weer tot aarde zijn geworden, komt Hij en zegt: Daar zij licht! Die troost is on gebleven…’ (…) Omzichtig liepen zij weg. Na een paar stappen zei de onderofficier: ‘U moet niet denken dat ik blij ben dat ik daar weg kon. Het kabbelt allemaal zo aangenaam in je oren. Het is weer eens wat ander. Bovendien… stiekem hopen we dat het waar is.’ ‘Ja,’ zei de majoor. ‘Je moet je toch niet voorstellen dat we ook daarin nog teleurgesteld worden.’" (G. Ledig, Het Stalinorgel)

Foto 4. Het graf van Alfred. Waarschijnlijk is hij niet aan het front gestorven, dus konden ze hem een ‘normale’ teraardebestelling geven. "De doodskisten werden in elkaar getimmerd van dunne, afgedankte planken. De doden werden in hun ondergoed begraven en, als het soldaten waren, dicht op elkaar in een massagraven gelegd; de grafschriften werden in een lelijk handschrift en met slecht houdende verf op onbewerkte houten planken geschreven. Goed (…) de mannen die sneuvelden in de strijd, in bossen, moerassen, ravijnen en in het open veld, bleven soms gewoon liggen. Zij werden door zand, droge bladeren en sneeuwstormen begraven." (V. Grossman, Leven en Lot)

Foto 5. Een foto genomen in januari 1942, aan het oostfront. Een Duitse soldaat buigt zich over een gedode Rus – te herkennen aan de 50mm mortier. Vaak werden de doden beroofd van kostbare bezittingen – een slechte gewoonte die overigens niet enkel was voorbehouden aan Duitse soldaten.

Foto 6. Officieren werden (vanzelfsprekend) als het even kon plechtig ter aarde besteld. Hier een opvallende foto van de opgebaarde Oberstleutnant Otto Egersdorfer – die waarschijnlijk een natuurlijke dood is gestorven op de Balkan.

Foto 7. Onbekende Duitse eenheden delven een massagraf.

Foto 8. Een bijzondere foto uit het album van ene Franz Josef Pleikner. Dit is het laatste zelfportret uit zijn fotoalbum. Enkele dagen later kwam hij te overlijden.

Foto 9. In het oorlogsfotoalbum van Frans Josef Pleikner is een brief toegevoegd die is verzonden aan zijn weduwe Ludmilla. Frans Josef, zo wordt vermeld, is een heldendood gestorven. Voor Führer, Volk en Vaderland.

Foto 10. Een foto van acht gehangenen. Waarschijnlijk zijn het partizanen die, ter afschrikking, op publieke plaatsen werden opgehangen. Tegen het einde van de oorlog, toen de Sovjets optrokken richting Berlijn, was de strop niet enkel bedoeld voor de vijand. Fanatieke nazi’s hingen Duitse burgers op aan bomen en lantaarnpalen als ze werden ‘betrapt’ op defaitisme.

Foto 11. Meer dan 5 miljoen Duitse soldaten overleefden de Tweede Wereldoorlog niet. Vele samenstellers van oorlogsfotoboeken sneuvelden ver van huis. Toch waren er genoeg soldaten die de oorlog konden navertellen (in 1939 telde de Wehrmacht immers meer dan 20 miljoen soldaten). De strijdmakkers van weleer troffen elkaar na de oorlog dikwijls op reünies en begrafenissen. Deze foto is in 1992 genomen. Het zijn voormalige Wehrmacht soldaten die de oorlog aan het oostfront hebben overleefd.

-

Maarten van Riel (1982) is historicus, schrijver en fotograaf en in het dagelijks leven betrokken bij het opsporen van explosieven uit de Tweede Wereldoorlog bij Saricon.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Tot morgen

Tot morgen

Na bijna vier jaar als columnist voor Hard//hoofd is het voor Eva tijd voor iets nieuws, maar afscheid nemen is niet haar ding. 'Dus lieve lezers: voor jullie nu een kus op de wang, en tot morgen!' Lees meer

Wat je niet zult zien op het nieuws

Wat je niet zult zien op het nieuws

Marthe van Bronkhorst beschrijft dat wat ongezien blijft op het nieuws over de demonstaties bij de UvA. 'Maar het is wel gezien. Het is niet onopgemerkt gebleven.' Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

Relatietherapie voor een  meningsverschil over AI en kunst 1

Relatietherapie voor een meningsverschil over AI en kunst

Drie kunstenaars komen samen om te praten over de relatie tussen AI en kunst. Twee verschillen flink van mening, de derde bemiddelt. Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

Mooi weer spelen

Mooi weer spelen

Als Aisha’s eerste therapiesessie niet voelt als de warme deken waar ze op hoopte, mist ze groepsgenoot S., die haar een spiegel voorhield. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

Verdomme, ik heb wel geleefd

Maar verdomme, we hebben wel gelééfd

Marthe van Bronkhorst schreef in 2019 een toneelstuk dat bijna volledig werkelijkheid is geworden. Kan ze de slotscène nog weren uit de realiteit? Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Afgelopen woensdag opende het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië. Onze chef kunst Jorne Vriens zag hoe kunstenaar Renzo Martens in huilen uitbarstte toen hij sprak over zijn samenwerking met zijn Congolese medekunstenaars. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Wanneer Eva op bezoek is bij haar zus, vraagt die of Eva haar eicellen al in heeft laten vriezen. Het laat Eva nadenken over hoe ze de vraag 'Wil ik een kind?' überhaupt kan beantwoorden. 'De vraag omtrent het ouderschap is bij uitstek een gevoelskwestie, en mijn gevoel volgen is nooit mijn sterkste punt geweest.' Lees meer

De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Mijn week met morele ambitie: wat ik leerde ondanks Rutger Bregman

Marthe van Bronkhorst probeerde morele ambitie een week uit en leerde ervan - ondanks Rutger Bregman. Lees meer

Vacature Lid Raad van Toezicht

Vacature Lid Raad van Toezicht

Hard//hoofd wil per 1 juni de driekoppige Raad van Toezicht uitbreiden met twee nieuwe leden waaronder een voorzitter. Mocht je willen reageren dan ontvangen wij graag voor 1 mei een reactie. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer