Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan Debutanten aan zet, het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. De meeste deelnemers wonnen in het verleden de El Hizjra literatuurprijs of zijn finalist geweest. Geïnspireerd door het boek Nation of Strangers van Ece Temelkuran, schreven negen van hen verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken, die je deze week leest op Hard//hoofd.
Bouchra Aouriaghel schreef een tekst over opgroeien en leren dat je erbij hoort, maar eigenlijk ook weer niet. Als een kameleon verplaatst ze zich tussen twee werelden, eentje waarin ze Nederlands spreekt, en verbaasd wordt aangekeken als de juiste klanken in de juiste volgorde haar mond verlaten, en eentje waarin ze Marrokaans spreekt, goed genoeg om met haar ouders te kunnen communiceren, maar als ze de diepte in wil, komt het er ineens stotterend uit. En wat als de wereld je vraagt om te kiezen?
Paraderend in mijn Marokkaanse jurk sleep ik mijn schoeisels ongemakkelijk mee. De Nederlandse klompen aan mijn voeten lijken soms een beetje zwaar, maar ik merk dat ik, zodra ik wat vaart maak, er bijna geen last meer van heb.
Terwijl ik in gedachten verzonken ben, valt mijn oog op een grote, donkere deur. Het trappetje met te hoge treden voor mijn veel te korte beentjes lijkt me bijna te sommeren weg te gaan. ‘Ontwijk deze deur,’ roept een stemmetje in mijn hoofd, maar mijn nieuwsgierigheid wint het.
Als een minuscuul wezen sta ik daar. Voorzichtig duw ik de zware deur open.
De vergeelde muur voor mij vertelt me dat ik ben beland in het museum van de dingen die ik zou moeten zijn.
De poortwachter bij de ingang kijkt mij verward en opgelucht aan, alsof hij net herenigd werd met een oude liefde. Hij drukt een zaklamp in mijn hand. ‘Het is hier erg donker, dit zal je helpen om de weg terug te vinden.’
Terwijl zijn hand mij de juiste richting op wijst, bewonder ik de marmeren vloer onder mijn voeten, de gouden kroonluchters sieren het enorme fresco dat naar beneden lijkt te komen zonder te bewegen. Al dat gips, al die krullen en blote schouders en open monden. Het was te veel om naar te kijken en onmogelijk om te negeren.
Langzaam bekijk ik een voor een de schatten die hier verborgen liggen. Ik laat mijzelf in kleermakerszit zakken op de ijskoude vloer tussen mijn eigen stukken in. Op dat moment zie ik pas echt waar ik beland ben.
Mijn oog valt op een donkere hoek, overal waar ik kijk zie ik maskers, behalve achterin. Daar staat pontificaal een metalen harnas dat het licht van mijn zaklamp weerkaatst.
Het ziet er stevig uit, hier en daar heeft het wat roestplekken, maar toch. Onverwoestbaar, klaar voor de volgende strijd. Ik bedenk me hoeveel tijd het heeft gekost om dit überhaupt te bouwen, hoeveel kracht en energie erin is gestopt. Mijn ogen dwalen weer verder tot ik opgeschrikt word door een vertrouwd geluid. De echo van mijn moeders stem dringt langzaam tot me door.
‘Jij hebt echt een gezicht van blik.’
Lange tijd begreep ik niet wat ze daarmee bedoelde. Wanneer ik de uitdrukking letterlijk vertaalde, kwam ik uit op een gezicht van staal.
Maar nee hoor, dat was niet wat ze bedoelde.
De schaamte die zij voelde bij het aangeven van haar grenzen bij andere mensen, had ik blijkbaar niet geërfd
Ik zei dingen zonder blikken of blozen. Volgens haar had ik de directheid van een Nederlandse. Zonder suikerlaagje, zonder zoetigheid, zelfs zonder Marokkaanse thee om het allemaal mee weg te spoelen.
De schaamte die zij voelde bij het aangeven van haar grenzen bij andere mensen, had ik blijkbaar niet geërfd. Geen cel in mijn lichaam kon meedraaien in dat eeuwig beleefde theaterspel. Recht was recht en krom was krom, ik wond er geen doekjes omheen. Die tijd is geweest, die kooi had ik al heel vroeg opengebroken, ondanks het feit dat mijn moeder had geleerd dat diezelfde kooi haar bescherming was.
‘Ssst, niets zeggen,’ zei ze dan. ‘Dat is hashouma!’
Hashouma. Het woord dat me met de paplepel werd ingegoten. De precieze vertaling? Geen idee. Maar het kwam ongeveer neer op: schaamteloos.
Alles was schaamteloos. Al had iemand net de kaas van je brood gegeten en wilde je daar iets van zeggen, dan was je schaamteloos. Dus dan maar je kaas van je brood laten eten, hè, niet wetende dat je grenzen aangeven helemaal niet iets is waar je je voor zou moeten schamen.
Had ik het anders willen hebben? Nee, ik ben blij met de opvoeding die ik heb gehad. Ik heb van beide werelden de vruchten geplukt, ze in een blender gestopt en mag nu genieten van mijn custom made smoothie. Nergens verkrijgbaar, limited edition, exclusief en helemaal alleen voor mij.
Verderop in het museum zie ik een man met uitgestrekte armen, met een gezicht dat is weggevaagd door lekkage, in een houding die de illusie wekt dat hij zich elk moment van de muur los kan wrikken, indrukwekkend en eng tegelijk. Hij kijkt niet naar mij. Hij kijkt dwars door mij heen, naar de beelden die mijn naam dragen. Ik volg zijn blik naar een standbeeld van mij met ballen in de hand en in de lucht.
Maar ik kan helemaal niet jongleren.
Hoewel het leven dat wel van mij verwacht.
Je bent Nederlands, maar ook Marokkaans. Je weet hoe je een tajine moet maken, maar ook een AVG’tje of stamppotje zo nu en dan. Je spreekt vloeiend Marokkaans, want anders begrijpen je ouders en de mensen in je vaderland je niet.
Je spreekt goed Nederlands, want je woont immers hier. Maar toch zie ik de verbazing elke keer weer als de woorden in de juiste volgorde met de juiste klanken mijn mond in een vloeiende beweging verlaten.
‘Goh, wat spreek ik eigenlijk goed Nederlands,’ denk ik ineens.
Het Marokkaans daarentegen zit op het niveau van een kind uit groep 6. Goed genoeg om me verstaanbaar te maken, maar als ik de diepte in wil met mijn ouders, dan komt het er ineens stotterend uit, zoals een uitlaat die zijn laatste adem uitblaast.
De letterlijke vertalingen van het Nederlands naar het Marokkaans komen vaak onbedoeld verkeerd over. Soms hilarisch, soms bot, te omslachtig, onduidelijk en soms schieten ze totaal in het verkeerde keelgat, met alle gevolgen van dien.
In Marokko zorgt dat vaak voor de nodige lachpartijen.
Die gekke buitenlander, denken ze dan. Kent de taal van haar eigen vader niet eens.
‘Klopt.’
Die ken ik ook niet zo goed. Hoe graag ik dat ook zou willen. Wat zou ik toch graag willen uitleggen wat de kleuren van de blijdschap en pijn in mijn hart zijn, hoe ik ze met me meedraag en wat ze met me doen.
Maar toch… we overleven.
Zoals een kameleon dat doet.
Bij je familie ben je een echte Marokkaan. Zodra je de buitenwereld instapt, ben je een echte Nederlander. We moeten geïntegreerd zijn, immers.
Maar heet het eigenlijk wel integratie als ik mijn ogen voor het eerst opende in een Amsterdams ziekenhuis? De taal hier op een Nederlandse basisschool heb geleerd? De taal die ik soms nog beter spreek dan ‘pure’ Nederlanders?
Doe je stinkende best, meer dan de gemiddelde Nederlander, dan ben je goed genoeg. Loop je uit de pas, dan ben je een Marokkaan
Je groeit op en leert dat je erbij hoort, maar eigenlijk ook weer niet.
Alsof je opgevoed wordt door een ouder met borderline. Het ene moment ben je goed genoeg en het andere moment niet. Even afwachten wat de bui vandaag weer zal zijn.
Doe je stinkende best, meer dan de gemiddelde Nederlander, dan ben je goed genoeg. Loop je uit de pas, dan ben je een Marokkaan. Alsof de Nederlander synoniem staat voor voorbeeldige burger, perfect mens.
In Marokko ben je de Nederlander die het beter heeft. De uitverkorene, de melkkoe voor de mensen daar.
En de eeuwige vraag:
Voor wie kies je eigenlijk? Of wat ben je eigenlijk?
Ben je meer Marokkaans of ben je meer Nederlands?
Bang om te antwoorden, want wat als ik niet kan kiezen? Niet wil?
Het lijkt wel alsof je ouders in een lelijke scheiding terecht zijn gekomen en de rechter je vraagt bij wie je wilt wonen.
Ik hoef toch niet te kiezen tussen mijn vader en moeder?
Als ik dan toch moet kiezen, dan kies ik voor mijn eigen eiland.
Een eiland waar alle kameleons wonen. Die uit het oosten, het westen en net zo goed die uit het noorden en zuiden.
Dan kunnen we eindelijk kiezen om een ander dier te zijn, met één kleur.
De kleur die we zelf kiezen.
En op dat eiland zijn de ‘pure’ Nederlanders en de ‘pure’ Marokkanen ook gewoon welkom.
Maar dit keer zijn zij de kameleons!
Terwijl ik afdwaal in mijn gedachten, passeer ik een reusachtige spiegel met gouden accenten. Onderin staan kleine lettertjes gegraveerd. Ik ga wat dichterbij staan, zodat ik met mijn slechte ogen kan lezen wat er staat. Ondertussen hoor ik één van de ballen vallen.
‘Wat een opluchting,’ mompel ik zachtjes tegen de spiegel, die nu zowat aan mijn gezicht geplakt zit en inmiddels wazig is geworden door mijn warme adem. Ik glij er met mijn vingers in ronddraaiende bewegingen overheen om mijn spiegelbeeld weer terug te vinden.
Ah, eindelijk kan ik lezen wat er staat.
‘Kom terug naar jezelf, hokjes zijn niet voor jou gemaakt.’
Op zondag 15 november presenteerden de deelnemers hun werk in de Oba Osdorp.
Bouchra Aouriaghel is een creatieve duizendpoot, een verzamelaar van ideeën en iemand met waarschijnlijk iets te veel tabbladen open in haar hoofd. Ze observeert, verwondert zich en stelt graag vragen bij dingen die anderen misschien als vanzelfsprekend beschouwen. Met een liefde voor verhalen, beelden, ambacht en alles wat ruimte laat voor verbeelding, beweegt ze zich graag tussen verschillende werelden. Identiteit, afkomst, verwachtingen en het soms ongemakkelijke gevoel nergens helemaal in één hokje te passen, zijn thema's die haar bezighouden. Ze houdt van experimenteren, van dingen die een beetje schuren en van humor op onverwachte momenten. Want wie zegt dat je alles even serieus moet nemen om er iets serieus over te kunnen zeggen? Misschien is dat wel haar grootste drijfveer: ruimte maken voor alles wat niet netjes binnen de lijntjes past.
Zoë de Beus is een illustrator en ontwerper die altijd zoekt naar een randje absurdisme, met een liefde voor druktechnieken en handgemaakte publicaties(zines), die kunst beschikbaar maken voor iedereen.


















