hard//hoofd

Historicus Maarten van Riel vond een (gedigitaliseerde) stapel fotodagboeken uit de Tweede Wereldoorlog en stelde voor hard//hoofd een drieluik samen. Het eerste deel toonde de aanloop naar oorlog door Duitse fotolenzen, in dit tweede deel staat de strijd zelf centraal.

“Wollt Ihr den totalen Krieg?”

De meeste oorlogsfotoboeken begonnen in 1936 en eindigen halverwege de oorlog – in 1942-1943. Vanaf 1943 werd het duidelijk dat het Derde Rijk niet was opgewassen tegen het onverbiddelijke Groot-Brittannië, de herrezen Sovjet-Unie en het bij het conflict betrokken geraakte Amerika. Voordat het besef kwam dat Duitsland de oorlog ging verliezen, en Goebbels in het Berlijnse Sportpalast de toehoorders vroeg ‘Wollt Ihr den totalen Krieg?’, was er een periode waarin glansrijke overwinningen aaneen werden geregen. Op het Europese vasteland werden Polen, Denemarken, Noorwegen, Nederland, België en Frankrijk opgerold. De Franse hoofdstad werd binnen vijf weken bereikt – en in Nederland duurde de oorlog slechts vijf dagen. De meeste van deze foto’s zijn genomen tijdens en na die overwinningsroes. Maar de beelden krijgen een grimmig karakter vanaf het moment dat het vizier op het oosten werd gericht. Op 22 juni 1941 trokken ruim drie miljoen Duitse soldaten de Sovjet-Unie binnen en begon Hitler zijn gedroomde vernietigingsoorlog. Op de uitgestrekte vlakken van Oost-Europa en de Sovjet-Unie voltrokken zich beestachtige taferelen. De nazi’s hadden besloten de Europese Joden, die voornamelijk in Polen en de Sovjet-Unie woonachtig waren, compleet uit te moorden – een gebeurtenis waar niet veel oorlogsfotoboeken aan refereren.

In de winter van 1942-1943 verliest Duitsland de slag om Stalingrad (en daarmee de oorlog). Het optimisme ebt weg, Jüngers woorden komen in herinnering: “Der Atem des Kampfes wehte herüber und ließ uns seltsam erschauern. Ahnten wir, daß fast alle von uns verschlungen werden sollten an Tagen, in denen das dunkle Murren dahinten aufbrandete zu unaufhörlich rollendem Donner? Der eine früher, der andere später?” (“De adem van de strijd kwam aanwaaien en deed ons vreemd huiveren. Voorvoelden we dat wij zonder uitzondering zouden worden verslonden op de dagen dat het donkere gerommel daarachter opvlamde tot een onophoudelijk rollende donder – de een vroeger, de ander later?”).

Foto 1. Deel 1 van dit drieluik begon met het oorlogsfotoboek van Hans (ingedeeld bij een Pionier Bataljon). Dit is Hans in Polen (1939). De oorlog is begonnen. Hij glimlacht. Hij rookt een sigaret. Naast hem zit een jong meisje dat net te laat is met het fatsoeneren van haar jurkje. Je ziet dat Hans een onhandige poging wil doen haar te helpen. Klik.

Foto 2. Hans heeft in het heetst van de strijd drie Poolse duikbommenwerpers gefotografeerd. Als onderschrift heeft hij genoteerd: “07.09.1939, drei Polnische Flieger die uns beschießen“. Het was echter de Luftwaffe die zou zegevieren boven het slagveld. Drie dagen lang, eind september, werd de Poolse hoofdstad aan een, zoals het later zou gaan heten, terreuraanval onderworpen. Naar schatting 40.000 inwoners kwamen daarbij om het leven – de muzikant Wladyslaw Szpilman (‘The Pianist’) schuilde in een wc en overleefde het bombardement.

Foto 3. Onbekende eenheden hebben een plaspauze gedurende de Poolse veldtocht.

Foto 4. Tijdens de veldtocht in België werden veel monumenten gefotografeerd die herinneren aan de Eerste Wereldoorlog – met name de Duitse begraafplaats bij Langemark is veelvuldig vastgelegd. Hitler bracht op 2 juni 1940 een bezoek aan de beroemde Duitse begraafplaats, maar ook aan de Menenpoort in Ieper. De Führer vocht in de Eerste Wereldoorlog en raakte in 1914 bij de Eerste Slag om Ieper gewond. Nog iedere dag wordt om 20.00 uur onder de Menenpoort de Last Post gespeeld.

Foto 5. Het oprollen van het Franse leger gaat opvallend gemakkelijk. Hier zijn eenheden van Infanterie-Regiment 315 een borrel aan het drinken. “Fahrt nach Verdun, in St Michel wird noch getankt.”

Foto 6. Een soldaat van Infanterie-Regiment 101 maakte ter hoogte van Charleville een foto van oprukkende Duitse tanks. Als onderschrift heeft hij vermeld: “Otto ist ganz dabei”. Het is een Panzerkampfwagen III, een middelzware tank waarvan er gedurende de Franse veldtocht slechts enkele honderden actief waren.

Foto 7. Onbekende Duitse eenheden rusten uit en vermelden: “So lagen wir in Frankreich auf Stroh”.

Foto 8. In een onbekende Franse stad hebben twee onfortuinlijke Duitse piloten hun Gotha Go 145 in een hoekwoning gevlogen. Het (van origine) trainingstoestel zag er operationeel zo uit.

Foto 9. Aan de Chambre des députés in Parijs is een spandoek gehangen “Deutschland siegt an allen fronten“. Opvallend aan dit onderstrepen van het eigen kunnen, is het gebruik van de ‘V’. De geallieerden, op initiatief van een voormalige Belgische minister, kaapten in 1941 het V-teken. De BBC startte een campagne, het symbool verscheen op een postzegel en vanaf het moment dat Winston Churchill consequent het V-teken maakte, waren de Duitsers genoodzaakt hun V-tekens te verwijderen uit bezette steden.

Foto 10. Een veelvoorkomende kiekje in oorlogsfotoboeken van soldaten die in Parijs zijn geweest: de Eiffeltoren. Een vrij lastig te fotograferen object waar Hitler, hij adoreerde Parijs, zijn derde stop maakte gedurende zijn drie uur durende bezoek aan de stad op 23 juni 1940. Hij poseerde samen met zijn ‘stedenbouwers’ Albert Speer en Arno Breker.

Foto 11. De oorlogsschade die werd veroorzaakt aan infrastructuur moest hersteld worden. Hier is het zogeheten Brückenbaukommando aan het werk in Frankrijk.

Foto 12. Hans en een collega poseren voor een door oorlogsgeweld verwoest Frans dorp. Ook dit is een ‘klassieker’ in de oorlogsfotoboeken.

Foto 13. Onbekende eenheden imiteren de Tour de France – Frankrijk, 1940. Er was voor de zomer van 1940 wel een Tour de France gepland (langs de Maginot-Linie, het Franse huzarenstukje, dat de Duitsers in de zomer van 1940 eenvoudigweg omzeilden) maar die werd geannuleerd. Ondanks herhaaldelijk aandringen van de Duitse bezetter, is er gedurende de oorlog geen Tour de France gereden. Wel werden er andere wielerronden georganiseerd.

Foto 14. Onbekende eenheden hebben een “Afrikanischer Abend im Offiziers Kasino” – Frankrijk, 1940. In de oorlogsfotoboeken wordt veelvuldig de spot gedreven met gevangengenomen koloniale Franse eenheden.

Foto 15. Een bemanningslid van torpedoboot Luchs wil geen natte voeten. Het noodlot van de Luchs is in deel 1 van dit drieluik al verteld.

Foto 16. Onbekende Duitse schepen, gecamoufleerd met dennenbomen.

Foto 17. Bij een temperatuur van -28 graden is de torpedoboot Luchs – inclusief de Duitse adelaar – gehuld in een ijslaag.

Foto 18. Eenheden van Erwin Rommels “Das Deutsche Afrikakorps” op het strand van Tarento (Italië).

Foto 19. Eenheden van Artillerie-Regiment 49 vieren kerst. In het midden, ongeveer onder het portret van Hitler, lijkt het de duivel zelf die in de lens staart. Overigens kunnen de tafels voor het kerstdiner ook in de vorm van een hakenkruis worden geplaatst.

Foto 20. In de lente van 1941 werd Kreta veroverd door Duitse Fallschirmjäger. Onbekende eenheden van de Luftwaffe maakten optimaal gebruik van het aangename klimaat op het eiland – terwijl miljoenen andere Duitse soldaten zich opmaakten voor een veldtocht richting Moskou. De verovering van het Griekse eiland had meer Duitse slachtoffers geëist dan bij de verovering van de hele Balkan. Maar het zou ook de laatste klinkende overwinning blijken.

Foto 21. Luftwaffe eenheden namen deze foto in 1941 op Kreta.

Foto 22. Eenheden van de Gebirgsjäger Division (Regiment 99) trekken Lemberg (het huidige Lviv) binnen in de vroege ochtend van 30 juni 1941. Operatie Barbarossa, de aanval op de Sovjet-Unie, is pas een week bezig. Kort voor de komst van de Duitsers hadden de Sovjets (NKVD) zo’n 4.000 gevangen een nekschot gegeven. De nazi’s hielden de ‘Joodse bolsjewieken’ verantwoordelijk voor het bloedbad. Maar bij wat volgde vielen de misdaden van de Sovjets in het niet. Na de intrede van Einsatzgruppe C, speciale eenheden van de SS die belast waren met het uitmoorden van ‘ongewenste elementen’ achter het front, werden meer dan 136.000 joden uit Lemberg door de nazi’s gedeporteerd en vermoord.

Foto 23. Eenheden van Artillerie-Regiment 49 bekijken de schade die hun 15 cm granaten (van ruim 40 kilo) eerder hebben aangericht in een onbekende stad.

Foto 24. Onbekende eenheden stuitten op een uitgeschakelde KV-2 met een M-10 152 mm howitzer. Een Riesenpanzer.

Foto 25. Onbekende eenheden beschieten een dorp.

Foto 26. Een onthoofd standbeeld van Lenin.

Foto 27. Eenheden van Artillerie-Regiment 63 poseren voor een groepsfoto.

Foto 28. Onbekende infanterie-eenheden hebben een paard gevangen genomen. Ze noemden haar Rosalinde.

Foto 29. Onbekende eenheden en hun herdershond. In de fotoalbums zijn talrijke hondenfoto’s ingeplakt. De trouwe viervoeter was niet alleen bij de soldaten populair, de Führer, zo werd op het buitenverblijf Berghof beweerd, was meer gesteld op zijn herdershond Blondi, dan op Eva Braun – die volgens de overlevering Hitlers hond graag een trap gaf op onbewaakte momenten.

Foto 30. Een puppy van een onbekende Duitse eenheid. Honden hadden in het Rode Leger een heel andere taak dan mascotte of gezelschapsdier gedurende de Duitse opmars in 1941-1942. “‘Die Hunde! Die Hunde!’ riepen de soldaten om ons heen met angstige stem. Met de wind kwam een vrolijk, woest geblaf mee, het gekef van een meute die de vos achternazit. (…) Het blaffen van de meute overstemde het razende geronk van de motoren, af en toe waren er zwakke stemmen te horen die de wind doofde in het wijdverbreide geristel van het gras. ‘Die Hunde! Die Hunde!’ En opeens klonk de doffe klap van een explosie, toen nog een, toen weer andere, je zag twee, drie, vijf Panzer de lucht in vliegen en de flits van stalen platen in hoge fonteinen van aarde. ‘Ach, de honden!’ zei generaal Von Schobert, terwijl hij een hand over zijn gezicht haalde. Het waren ‘antitankhonden’, door de Russen afgericht om hun voer onder tanks te zoeken (met een tas vol explosieven op hun rug gebonden).” (C. Malaparte, Kaputt)

Foto 31. Onbekende eenheden en een puppy. Tussen de behandeling van dieren en Joden lag een beschaafde wereld. De bekende historicus Daniel Jonah Goldhagen vertelt in zijn boek Hitlers Gewillige Beulen een verbazingwekkend voorval. De commandant van Politieregiment 25 (actief achter het oostfront en belast met het opsporen en executeren van ‘ongewenste elementen’) berispt zijn manschappen inzake dierenmishandeling. “Bijzondere aandacht is te schenken aan rundvee, want door te volle veewagons zijn er al groter verliezen voorgevallen.”

Foto 32. Onbekende eenheden zonnen op de Donau in Hongarije. Opvallend is dat de mannen hun onderbroek (of zwembroek) naar beneden hebben gedaan.

Foto 33. Onbekende eenheden zuiveren een onbekend dorp.

Foto 34. Onbekende eenheden actief in het oosten.

Foto 35. Eenheden van de SS kijken toe hoe de pijpenkrullen van een Joodse man worden afgeknipt.

Foto 36. Een onbekende Stellung op 1 maart 1942 in de Sovjet Unie. Bij het zien van een stelling aan het oostfront denk ik aan het boek Stalinorgel van Gert Ledig. “Terwijl de ordonnans als een spook over de heuvel schoot, bevond hij zich in een andere wereld. Hier waren de wetten van de zwaartekracht opgeheven. Onder de granaten die kwamen aangesuisd vloog hij meer dan hij rende, Elke gedachte was tijdverspilling. Steeds waaide een koude wind over de kale aarde. Hij was opgenomen in het geestenrijk. De apocalyptische ruiters joegen hem voort. Voorop de Dood, op een uitgemergeld paard. Geen boom, geen struikgewas, geen gras. Alleen omgewoelde aarde. In de granaattrechters hier en daar troebele plassen water.”

Foto 37. Onbekende eenheden trekken door de Kaukasus in het kader van Operation Edelweiß.

Foto 38. Het Duitse leger had twee vijanden: het Rode Leger en de lokale weersomstandigheden. “Brokken aarde kwamen neer en verscheidene scherfjes spatten in zijn nabijheid in de grond. Het was geweldig, te liggen. Hoewel hij heel goed wist dat het menens was, dat ze in Rusland waren, werkelijk in Rusland, en al bijna helemaal vóór aan het front, voelde hij alleen hoe geweldig het was te liggen, goed languit. Ook al was het nat en drongen kou en vocht heel gauw door zijn jas heen, alles liet hem onverschillig. Mijn God, bad hij, laat de volgende granaat midden op me vallen…” (Heinrich Böll, De Verwonding)

Foto 39. Na Polen en Frankrijk, moest ook de eenheid van Hans naar het oosten. Deze foto is genomen in januari 1942. Het was, blijkens zijn onderschrift, 42 graden onder nul. Een paar maanden later maakte hij zijn laatste foto.

Binnenkort deel 3: Oorlog Verliezen. “Totenreich”

-

Maarten van Riel (1982) is historicus, schrijver en fotograaf en in het dagelijks leven betrokken bij het opsporen van explosieven uit de Tweede Wereldoorlog bij Saricon.