Klik hier voor grotere versie van de afbeelding hierboven
Tabellen die racistische leugens ontkrachten, grafieken die de opluchting van een bevrijding verbeelden en kaarten waaruit blijkt: ‘Black Lives Matter’. Het klinkt als het werk van een hedendaagse kunstenaar. Toch is mensenrechtenactivist en academicus W.E.B. Du Bois (1868-1963) daar eerder een voorloper van. Voor de wereldtentoonstelling in 1900 in Parijs maakte hij datavisualisaties om korte metten te maken met pseudowetenschappelijk racisme. Josje Kerkhoven bezocht de tentoonstelling en Rueben Millenaar reageerde met een illustratie geheel in de geest van Du Bois.
Ruim een eeuw nadat ze voor het eerst werden getoond, hebben de beelden nog altijd grote zeggingskracht. Sommige infographics zijn dan ook wereldberoemd en van grote maatschappelijke betekenis, zoals het zwarte vlak dat het aantal tot slaaf gemaakte Afro-Amerikanen toont dat veel groter is dan het groene deel dat de vrije Zwarte bevolking vertegenwoordigd. Ook zijn er grafieken te zien over educatie, alfabetisme, (soorten) arbeid en werk, grondbezit en populatie.
Zijn gebruik van logica om racisme te ontkrachten is een inspiratiebron en voorbeeld voor antiracistische bewegingen in de 20ste en 21ste eeuw, en bij bezoek aan de tentoonstelling valt gelijk op dat de infographics allesbehalve rechtlijnig zijn en een enorme iconische kracht hebben.
Vaak spreekt een grafiek meteen voor zich door het sterke beeld. Ook zijn er juist subtiele verwijzingen naar vooroordelen verstopt in de beelden, begeleidende tekst, of in ‘onzichtbare informatie’. Een grafiek visualiseert bijvoorbeeld de toegenomen prijs voor boerengereedschap vanaf 1870, kort na de afschaffing van de slavernij: Zwarte mannen werkten het meest op het land, en moesten vanaf dat moment hun gereedschap zelf aanschaffen om te kunnen werken. De opgedreven prijs voor gereedschap maakte leven van werk op het land moeilijker.
Naast die grafiek laat Du Bois ook zien hoeveel Zwarte Amerikanen werken en in welke sectoren ze dat doen. Met zijn datavisualisaties liet hij zien dat Zwarte Amerikanen volwaardig deelnamen aan de maatschappij, ondanks racistische discriminatie en de daarbij horende onveiligheid.
De tentoonstelling op de Westergas is een hedendaagse hertaling van de toenmalige tentoonstelling in Parijs, en is samengesteld door het Londense House of Illustration. De Illustratie Ambassade en The Black Archives hebben de reizende tentoonstelling naar Amsterdam gehaald. Op deze plek is een hoofdstuk toegevoegd over het bezoek van W.E.B. Du Bois aan Amsterdam op verzoek van Vereniging Ons Suriname (VOS). Datajournalist Mona Chalabi maakte eigentijdse bewerkingen van de visualisaties van Du Bois, door in zijn beeldtaal de Zwarte gemeenschap na 1900 in beeld te brengen.
Zwarte Amerikanen werkten veel en hard, was de boodschap die Du Bois wilde overbrengen op zijn bevooroordeelde publiek. Hetzelfde geldt voor Du Bois zelf: hij stak veel aandacht en tijd in zijn datavisualisaties: ze zijn subtiel, er staan vergelijkingen in met Europese landen om het publiek in Parijs betrokken te houden, de teksten en beelden zijn aantrekkelijk en duidelijk, en altijd ‘neutraal’ van toon, voor zover dat bestaat.
(Klik op afbeelding voor grotere weergave)
Op een van de begeleidende teksten in de huidige tentoonstelling wordt een grafiek ‘a snapshot of hardship’ genoemd, en in zekere zin zijn alle grafieken in de tentoonstelling snapshots. Snapshots van mensen die niet meer leven, waarop hun dromen en ambities zijn bewaard. De grafieken vormen het overblijfsel van een portret van een Afro-Amerikaanse generatie, door Du Bois voorzien van een ‘zelfbeeld’, dat de beelden die de witte racist van hen heeft, overstijgt en ontkracht. Zijn boek ‘The Souls of Black Folk’, dat een van de belangrijkste werken was voor de antiracistische bewegingen in deze en de vorige eeuw, schreef hij nadat hij terugkwam van de wereldtentoonstelling en een tentoonstelling zag van lichaamsdelen van gelynchte Zwarte mensen. Het moet hem duidelijk zijn geworden dat racisten zichzelf overtuigen, en zelfs niet naar logica luisteren als die hen in alle schoonheid en redelijkheid wordt aangereikt.
Ook in de nieuwe tentoonstellingen in Londen en Amsterdam is veel geïnvesteerd: een vormgeving die recht doet aan die van 1900 , extra werk van Chalabi, een nieuw gedeelte over VOS, en ook hier een selectie boeken van (voornamelijk) Zwarte auteurs. Werken aan de toekomst, en tegelijk de wonden van het verleden in kaart brengen; in principe herhaalt The House of Illustration het werk van Du Bois. Een logische zet in een wereld waarin racistische tegenwerking en kansenongelijkheid nog welig tieren.
Op meta-niveau wordt ‘Charting Black Lives’ daardoor zelf haast onderdeel van een grafiek, waarin de werklast van het informeren en onderwijzen over Zwarte geschiedenis wordt afgezet tegen de opbrengsten van dat werk. “This graph doesn’t show how hard [ethnic minorities] work but how hard they have to work.” Zegt Chalabi bij een van haar eigen grafieken, en dat gaat ook op voor de tentoonstelling waarvan haar werk deel uitmaakt.
Maatschappelijke emancipatie is een herhaling van zetten, waar een deel van de mensheid, in dit geval mensen van kleur, overduidelijk het meeste werk in steekt.
De reizende tentoonstelling ‘Charting Black Lives’, met (uitvergrote) kopieën van W.E.B. Du Bois’ werk, is tot 29 december te zien in het Meterhuis op het Westergasterrein in Amsterdam
