Asset 14

Mannelijkheid en de giftige erfenis van Wolkers

Mannelijkheid en de giftige erfenis van Wolkers

Deze maand verscheen de essaybundel Het onhoudbare midden van Gijsbert Pols (1980). De centrale these van deze bundel is dat de problemen van onze tijd - klimaatcrisis, racisme, misogynie, homo- en transfobie, economisch onrecht - niet teruggevoerd kunnen worden op extremisme, maar juist wortelen in het politieke, maatschappelijke en culturele midden. Aan de hand van persoonlijke ervaringen, geschiedenis en literatuur denkt Pols na over dit midden, waarin hij zelf opgroeide en dat hij lang onderschreef. Hieronder een bewerkte en ingekorte versie van een van de essays uit de bundel.

Mail

Als er één veronderstelling het Nederlandse nationale zelfbeeld heeft bepaald, dan is dat die van seksuele vrijheid. Nederland is het land waarin op seksueel gebied alles mag en niets hoeft - wij waren het eerste land met een homohuwelijk, wij lichten onze kinderen openlijk voor, wij hebben elk taboe overwonnen. Maar die seksuele vrijheid is op z’n minst ambivalent te noemen. Ontelbare getuigenissen van vrouwen over seksueel geweld, frustratie en onzekerheid maken dat vrijheid voor hen duidelijk eerder een wensdroom dan een gegeven is. Het is opvallend dat juist in Nederland de discussie naar aanleiding van de meest recente vrouwenbeweging tegen seksueel geweld, georganiseerd rond het slagwoord #MeToo, zo snel verstikte en niet leidde tot enige vorm van structurele verandering. En zijn heteromannen vrij? Vrijer dan de rest, ongetwijfeld. Maar zelfs die vrijheid gaat zo met haar eigen vormen van dwang gepaard.

Om die ambivalente vrijheid beter te begrijpen moeten we terug naar de jaren zestig. Die heten immers de tijd te zijn geweest waarop de bevrijding begon. Een seksuele revolutie zou er hebben plaatsgevonden en een van de gangmakers, althans waar het de heteroseksuele bevrijding betrof, was Jan Wolkers. Diens Turks fruit, recentelijk vijftig jaar geworden, wordt alom gevierd als monument. Toch komt de onbevangen lezer die in die roman een onbekommerde, ontketende seksualiteit verwacht, bedrogen uit.

Schoonmoeder is de schuld van alles

Natuurlijk, de roman kent onvergetelijke scènes waarin het geluk zo ongeveer van de pagina’s af lijkt te klateren: de passage waarin de hoofdpersoon vertelt hoe hij met zijn geliefde Olga achter op de fiets naar het stadhuis rijdt om met haar te trouwen, bijvoorbeeld, of de passage waarin ze midden op straat, in een zomerse plensbui, wijn zitten drinken. Hetzelfde geldt voor de seksscènes in de roman. Of althans: in enkele daarvan, en in sommige opzichten. In onze tijd, waarin de steriele seks van Fifty Shades of Grey de norm is, zijn de harige, zwetende, poepende en piesende lijven in Turks fruit een verademing – simpelweg omdat het realistische, echte lijven zijn. Wolkers laat zijn vrouwelijke personage zelfs menstrueren, wat in een door een man geschreven boek echt een zeldzaamheid is.

Turks Fruit gaat niet over een schitterende liefde, maar over de teloorgang daarvan

Maar die echte lijven staan, net als de gelukkige passages, op zichzelf. Turks fruit gaat namelijk niet over seks of over geluk en al helemaal niet over vrijheid. De roman gaat over verval. De hoofdpersoon, tevens verteller, bericht niet over een schitterende liefde, maar over de teloorgang daarvan: hoe Olga bij hem wegging, wat er daarna gebeurde en hoe ze uiteindelijk aan kanker stierf. Hij vertelt ook wel over de relatie zelf, maar dat wordt ingebed in de teloorgang, in de vorm van herinneringen. Die herinneringen zijn melancholisch gekleurd: het hoofdpersonage haalt ze aan om duidelijk te maken hoe mooi datgene was wat nu onherroepelijk voorbij is.

Intrigerend is dat de hoofdpersoon voor het verval van de relatie en eigenlijk voor alle verval in zijn wereld een vrij eenduidige verklaring aandraagt: vrouwelijke afgunst. Die afgunst wordt voor hem gepersonifieerd in Olga’s moeder. De hoofdpersoon legt keer op keer uit hoezeer zij tegen zijn relatie met Olga gekant is. Een armlastige kunstenaar zou ze beneden Olga’s stand vinden en sowieso gunt ze haar dochter geen geluk, omdat ze haar verantwoordelijk stelt voor haar eigen fysieke verval. Haar moeder wrijft haar zelfs haar kanker aan, waarvoor een borst moest worden afgezet, door Olga op haar tiende te vertellen dat die veroorzaakt zou zijn door borstvoeding. Alsof de karikatuur van de gemene schoonmoeder daarmee nog niet grotesk genoeg is, blijkt ze ook nog haar sympathieke echtgenoot ontrouw en wordt ze verantwoordelijk gemaakt voor zijn dood.

De manier waarop de hoofdpersoon alle dood en verderf toeschrijft aan een overspelige, afgunstige en doortrapte vrouw, staat in een heel oude misogyne traditie. In de onmiskenbare wellust waarmee hij haar afgezette borst als ‘kankertiet’ beschrijft, hoor je het vuur van de brandstapel sissen waarop vroeger zogenaamde heksen werden verbrand. Het is dan ook geen verrassing dat de hoofdpersoon Olga steeds in zijn macht probeert te houden. Tijdens hun relatie is hij voortdurend bezig om haar lichaam in beeld te vangen in steen, in tekeningen en op foto’s. Op de eerste tekenen van verwijdering reageert hij agressief en als de breuk eenmaal een feit is mishandelt hij haar. De ochtend na een mislukte verzoeningspoging loopt hij haar slaapkamer in, kleedt zich uit en dringt bij haar binnen:

Eerst bleef ze slap en loom liggen, [...]. Maar ineens verstijfde ze nog voor ze haar ogen opendeed. Ik sloeg meteen mijn armen om haar heen en drukte mijn mond op haar lippen. Niet alleen om haar te zoenen maar vooral om haar het schreeuwen te beletten. En tijdens die worsteling van dat dier met de twee ruggen dat niet scheen te weten welke kant het uit wilde, bleef ik wild en krachtig in haar steken.

Wat hier beschreven wordt, is een verkrachting. Toch vermeldt de hoofdpersoon hoe ‘triomfantelijk en heerlijk’ hij zich na afloop voelt.

De macht van de mannelijke verteller

Nu mag je Wolkers natuurlijk niet gelijkstellen aan de hoofdpersoon in Turks fruit. Daarom zou je de roman kunnen lezen als een tekst die inzicht verschaft in de manier waarop mannen vrouwen proberen te beheersen, iets waar de hoofdpersoon jammerlijk in faalt, uiteindelijk ook tot zijn eigen verdriet. Maar daar geloof ik niets van. Want de pogingen van de hoofdpersoon om Olga te beheersen mogen dan jammerlijk mislukt zijn, als verteller kan hij ongehinderd macht over haar uitoefenen. Hij creëert een wereld waarin alleen hij aan het woord en waarin de Olga die met hem trouwde de gelukkigste vrouw van de wereld was en de Olga die bij hem wegging een door haar moeder gemanipuleerd slachtoffer dat doodongelukkig aan kanker ten onder gaat.

Het is een schrale vrijheid, vol vrouwenhaat, rancune en eenzaamheid, die Wolkers biedt

Die verteller lijkt bovendien akelig veel op Wolkers: hij is beeldhouwer van beroep, woont op dezelfde plek, en luistert naar dezelfde muziek. Het zegt in dit verband ook veel dat Wolkers met Olga’s dood van zijn autobiografische materiaal afweek: Annemarie Nauta, de vrouw die model stond voor Olga, leefde na haar scheiding van Wolkers nog lang en voor zover ik kan nagaan overwegend gelukkig. In zijn romanwereld moest ze er echter aan. Omdat het ontstaan van Olga’s tumor samenvalt met het moment waarop zij afstand van de hoofdpersoon begint te nemen, gaat het zeker niet te ver om in haar dood een gesublimeerde vorm van wraak te zien.

Misschien is het plegen van een dergelijke vorm van wraak in een roman een vorm van bevrijding. Misschien is het een vorm van bevrijding als je in een roman je schoonmoeder voor het mislukken van je huwelijk verantwoordelijk kunt maken en kunt opschrijven hoe geweldig je je voelde nadat je je ex hebt verkracht. Misschien is het een vorm van bevrijding om woorden als ‘kut’ en ‘kont’ en ‘kankertiet’ op te schrijven. Maar het is dan wel een schrale vrijheid, vol vrouwenhaat, rancune en eenzaamheid, die vrijheid die Wolkers biedt.

Mannelijkheid en moderniteit

Hoe kan het dat Turks Fruit desondanks tot een monument van de seksuele revolutie is gebombardeerd? Natuurlijk, monumenten worden aangehaald op een manier die meer zegt over de mensen die de monumenten aanhalen dan over de boeken zelf – het standbeeld van Vondel in het Vondelpark leert ons meer over de negentiende eeuw, de tijd waarin het werd opgericht, dan over Vondel en zijn tijd. Maar toch. Dat uitgerekend Wolkers zo’n prominente plaats toegekend wordt als het om de Nederlandse seksuele vrijheid gaat, zegt ook veel over die vrijheid zelf. Die vrijheid is maar nauwelijks besteed aan mensen die op wat voor manier dan ook als seksueel anders dan de heteroman gelden. Het is een vrijheid voor een specifiek soort heteroseksuele mannelijkheid, die ervan uitgaat dat de man van nature een destructief, mateloos geil en gevaarlijk beest is.

Deze notie van mannelijkheid is nog niet zo oud. In de oudheid gold de man helemaal niet als destructief, maar juist als de zuil waarop de beschaving steunde: hij was de hoeder van orde, recht en moraal en voerde het plan uit dat de goden met de mensheid hadden. Denk aan helden als Odysseus of Aeneas, die weliswaar hun affaires hebben, maar als het erop aankomt toch steeds kiezen voor wat aan hen is opgelegd: thuiskomen, voor vrouw en kind zorgen, een stad bouwen. Het Latijnse woord voor deugd, virtus, is zelfs van het woord voor man, vir, afgeleid. Ook deze visie op mannelijkheid brengt gevaren met zich mee: waar de man als stabiliserende kracht wordt gezien, geldt de vrouw al snel als wankelmoedig, ondermijnend en verderfelijk, met alle gevolgen van dien. Maar tenminste hebben de mannen een ideaal waarnaar te streven valt.

Volgens de Duitse journalist en socioloog Christoph Kucklick begon de positieve visie op de man als fundament van de beschaving rond 1800 in rap tempo te veranderen. In Europa is dan een intellectueel proces gaande dat later als de Verlichting te boek kwam te staan. De wetenschap neemt gedurende dit proces definitief het patent op de waarheid van de religie over en de mens gaat steeds nadrukkelijker gelden als wezen dat bepaald wordt door opvoeding en onderwijs – discipline, met andere woorden.

De heren verlichters zagen er geen enkel probleem in om vrouwen uit maatschappelijke functies te weren

De geschiedenis is voor de protagonisten van de Verlichting niet langer een manifestatie van een goddelijk plan maar een ontwikkeling die gekenmerkt wordt door vooruitgang: door de eeuwen heen wordt alles steeds beter. Om die ontwikkeling te kunnen beschrijven is er uiteraard een historisch beginpunt nodig, of beter: een nulpunt waarop het één grote doffe ellende was, zonder vernuft, orde of geluk. Deze schrale oertoestand is voor de Verlichting bij uitstek het domein van de man: jagend, neukend en vechtend heerst hij hier in zijn natuurlijke vorm – asociaal, maar ook vol ongebreidelde potentie. Uit dit nulpunt volgt dat beschaving staat of valt met de disciplinering van de mannelijke natuur. Wordt hij niet gedisciplineerd, dan valt hij terug op zijn natuur en gaat de beschaving ten onder. Gedisciplineerd kunnen zijn kracht en energie echter ingezet worden als motor van de vooruitgang.

Historisch gezien is het allemaal grote onzin: onderzoek heeft uitgewezen dat een dergelijk nulpunt nooit heeft bestaan. Van nature zijn mannen tot alles in staat: ze kunnen het egocentrische beest uithangen, maar ze kunnen evengoed empathisch, sociaal en liefdevol zijn. Voor vrouwen geldt dat trouwens net zo goed. Het ligt er maar aan welke mogelijkheden de cultuur waarin ze leven aanspreekt en stimuleert. Maar we hebben het hier dan ook niet over daadwerkelijke geschiedenis, maar over een voorstelling van geschiedenis die een specifieke – negatieve – notie van de mannelijke natuur met zich meebracht en als zodanig nodig was om een verregaande disciplinering te rechtvaardigen.

Waar een notie van de mannelijke natuur op het voorplan treedt, verschijnt natuurlijk ook een notie van de vrouwelijke natuur. De vrouw gold als de absolute tegenpool van de energieke mannelijke aso: gevoelig, zorgzaam en bescheiden als ze geacht werd te zijn, kon van haar het baken van deugd gemaakt worden die in feite de rol van fundament onder de beschaving van de man overnam. Gezien haar verondersteld altruïstische natuur werd zij namelijk bij uitstek geschikt bevonden om de ongetemde kracht en energie van de man in goede banen te leiden. De heren verlichters zagen er dan ook geen enkel probleem in om vrouwen uit maatschappelijke functies te weren. Sterker nog, dat was voor hen juist een teken van vooruitgang, aangezien vrouwen als echtgenoot en moeder een in hun ogen veel belangrijker taak werd toebedeeld. Van hun vermogen de man te disciplineren was immers de vooruitgang afhankelijk.

De weggetrokken façade

In dit inzicht ligt wat mij betreft ook de sleutel om te begrijpen waarom Wolkers als seksuele bevrijder geldt. Wat hij gedaan heeft, is die disciplinering buiten werking stellen. Zijn werk valt te lezen als een experiment waarin gekeken wordt wat er gebeurt als de kracht en energie die de man van nature eigen heet te zijn niet langer voor de beschaving nuttig gemaakt worden. Wat er gebeurt als de zogenaamde ware natuur van de man losbreekt. En met die zogenaamde ware natuur van de man komt bij Wolkers ook een zogenaamde naakte waarheid aan het licht, de waarheid dat de wereld zich niet, zoals de Verlichting wilde doen geloven, langzaam maar zeker geëmancipeerd heeft van een oorspronkelijke woestenij, maar altijd een woestenij gebleven is. Je zou Wolkers een post-verlichter of post-humanistisch kunnen noemen: hij reproduceerde alle ideeën van de Verlichting, met name die over mannelijkheid, maar laat het centrale idee, namelijk het idee dat we er als mensheid door de jaren heen op vooruit zijn gegaan en dat in de toekomst zullen blijven doen, steeds weer genadeloos vallen. Dat wat beschaving genoemd wordt, is voor hem alleen maar façade.

Wolkers scheept mannen op met een zogenaamd aangeboren natuur die hun het vermogen tot kwetsbaarheid ontzegt

Het wegtrekken van die façade, de futiliteit van de regels laten zien – natuurlijk kan daar een bevrijdende werking van uitgaan, zeker in de tijd waarin het werk van Wolkers oorspronkelijk verscheen, een tijd waarin in naam van de beschaving nog veel meer waarde aan regels gehecht werd. Maar het is een cynische bevrijding, omdat ze mannen weliswaar van een kwestieuze disciplinering verlost, maar hen tegelijkertijd opscheept met een zogenaamd aangeboren natuur die hun het vermogen tot empathie en kwetsbaarheid ontzegt en werkelijk contact met de ander – vrouwen, kinderen, mannen die het met mannen doen en eigenlijk ook met andere heteromannen onmogelijk maakt.

De literaire traditie die uit het werk van Wolkers en Cremer is voortgekomen – denk aan het werk Thomése, Grunberg, Kluun, Wieringa, Giphart, Pefko, Ouariachi en Koch – heeft naast de ontketende aso een andere figuur ontwikkeld, die mogelijk nog cynischer is. Dat is de gemankeerde man die wel gedomesticeerd is en dus tegen zijn veronderstelde natuur in moet leven. Zijn moraal, zijn oprechtheid, zelfs zijn goede gedrag geldt automatisch huichelachtig. Eigenlijk zijn ze ook op seks, geld en status belust, maar omdat ze te laf zijn om door de façade van de beschaving heen te breken doen ze alsof dat niet zo is en houden ze zich aan de regels, hopend op een beloning. Meestal blijkt de natuur echter uiteindelijk toch te sterk en doen ze een of andere verkrampte bevrijdingspoging, waarna het erg slecht met ze afloopt. Zo blijft de mannelijkheid gevangen tussen de pool van de echte man die zijn natuur volgt en daarmee anderen en zichzelf geweld aandoet, en de andere pool van de lieve jongen, de kneus, de loser. Vrij is geen van tweeën.

Dit essay is een bewerkte versie van een hoofdstuk uit Gijsbert Pols' nieuwe essaybundel 'Het onhoudbare midden'. De bundel is te koop via de site van tijdschrift nY.


Beeld: Carole Raddato via Flickr.

Gijsbert Pols denkt na over Nederland vanuit Berlijn. Hij publiceerde over literatuur en politiek voor De Reactor, Joop en NRC.

Lees verder Lees verder

Steun ons en word kunstverzamelaar

Hard//hoofd is al tien jaar een vrije ruimte voor talentvolle makers. Elke dag verschijnen op onze site artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties. Zonder advertenties en helemaal gratis.

Maar zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. Steun ons en ontvang speciaal geselecteerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars. Én een Hard//hoofd-tasje. Je eerste kunstwerk is van Hard//hoofd-maker Nastia Cistakova.

Steun ons
het laatste
 Rusland de komende jaren bankzitter

Rusland de komende jaren bankzitter

Sporters uit Rusland die kunnen aantonen dat zij dopingvrij zijn en geen dopingcontrole gemist hebben, mogen bij de komende grote sporttoernooien wel meedoen, maar niet onder de Russische vlag. Het nieuws in beeld door Jente Hoogeveen. Lees meer

 Zedenpolitie onder vuur

Zedenpolitie onder vuur

Toen de politie vier zedenverdachten voor een reconstructie meenam naar de plaats delict, probeerden die de agenten te overmeesteren. Bij de schermutseling die volgde kwamen alle verdachten om het leven. Het nieuws in beeld door Rueben Millenaar. Lees meer

Filmtrialoog: The Third Wife

The Third Wife

Redacteuren Oscar Spaans, Jihane Chaara en Kiki Bolwijn zagen in de bioscoop hoe in het Vietnam van eind 19e eeuw, de 14-jarige May de derde vrouw wordt van Hung, een steenrijke en veel oudere grootgrondbezitter. Lees meer

Lieve Mark 2

Lieve Mark

Jan Hamstra sneed zijn kijk op Zwarte Piet in hout voor zijn beeldkritiek 'Lieve Mark'. Hij neemt ons in sneltreinvaart mee door de geschiedenis van raciale karikaturen, en drukt premier Mark Rutte op het hart dat hij zich meer in die geschiedenis zou moeten verdiepen. Lees meer

Hard//talk: Hoe (niet) te praten over mentale moeilijkheden

Hoe (niet) te praten over mentale moeilijkheden

Een label geeft een naam aan een ervaring, maar kan nooit een verklaring zijn voor waarom iemand, op dat specifieke moment in haar leven, die specifieke klachten heeft. Lees meer

Paw Patrol krijgt concurrentie

Paw Patrol krijgt concurrentie

De Australische hond Bear werd als puppy achtergelaten. Hij werd zelf gered, en sindsdien staat zijn leven in het teken van het redden van andere dieren. Het nieuws in beeld door Aida de Jong. Lees meer

Automatische concepten 27

Ben je wel echt verslaafd aan je smartphone?

Dagelijks besteden we eindeloos veel tijd aan onze smartphones. Sommigen wijten dat aan een verslaving. Gatool Katawazi pleit ervoor dat we onze verantwoordelijkheid nemen voor dit gedrag, en spaarzaam om te springen met het woord 'verslaving'. Lees meer

 Vega Whopperwolf

Vega Whopperwolf

Alsof je een hongerige wolf aan de soja krijgt, zo kun je de prestatie van De Vegetarische Slager zien. Het bedrijf verovert langzaam maar zeker de Europese markt voor vleesvervangers. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Red zaterdag onze democratie 1

Red zaterdag onze democratie

Als terrorisme en doodsbedreigingen niet meer worden geschuwd om een racistische traditie in stand te houden, is jezelf uitspreken niet meer genoeg, ziet Naomí Combrink. De vrijheid van vergadering en de democratie staan op het spel. Lees meer

 Mag ik nog even vangen?

Mag ik nog even vangen?

Honderden Amerikanen ontvingen eerder deze week opeens een nachtelijk berichtje van een vriend, kennis, collega... Maar die wisten op hun beurt nergens van. Oude berichten van jaren eerder werden 'gerecycled'. Het nieuws in beeld door Nastia Cistakova. Lees meer

Poortwachters van de Homogemeenschap

Poortwachters van de homogemeenschap

Sebastiaan van der Lubbe ontmaskert het dunne laagje vernis dat we in Nederland ‘tolerantie’ noemen. Hij strijdt tegen de regenboogvlag als goedkoop fashion statement en vóór de regenboogvlag als pleitbezorger van inclusiviteit. Lees meer

 Wie stoot koning Netflix van de bank?

Wie stoot koning Netflix van de bank?

Voor koning Netflix staat er veel op het spel. Het is dringen geblazen voor de troonopvolgers. Het nieuws in beeld door Jente Hoogeveen. Lees meer

Filmtrialoog: Light Of My Life 1

Light Of My Life

Onze redacteuren werden meegesleept in de vlucht van Casey Affleck en zijn filmdochter in 'Light of my Life'. Lees meer

Hard//talk: Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Met enige verbazing ziet Vivian Mac Gillavry hoe goede doelen geld ophalen met acties die patiënten zelf vaak niet meer kunnen uitvoeren. Lees meer

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen 1

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen

Intenties om (nog) gelukkiger/gezonder/succesvoller te leven? Filosofe Lieke Knijnenburg onthult hoe de kapitalistische samenleving deze intenties in ons programmeert, en hoe we ertegen in opstand kunnen komen. Een bevrijdend essay over tijdverspilling, zelfverwoesting en liefde. Lees meer

 Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Zodra de trailer verzegeld werd, waren de 39 Chinese migranten die zich erin hadden verstopt kansloos. Het nieuws in beeld door Rob Worst. Lees meer

Is het demonstratierecht in Nederland een farce?

Is het demonstratie­recht in Nederland een farce?

Na roerige protestweken met boze boeren en blokkades door Extinction Rebellion maakt Jarmo Berkhout de balans op. Hoe staat het er eigenlijk voor met het demonstratierecht in Nederland? Lees meer

Een vuile plas regenwater

Een vuile plas regenwater

Alexander van der Weide bespreekt op intuïtieve wijze de klassieke film Stalker van Tarkovski. ‘Probeer nooit je idee over te brengen aan het publiek — het is een ondankbare en zinloze taak. Laat ze het leven zien en ze zullen in zichzelf de middelen vinden om het te beoordelen en te waarderen.’ Lees meer

Mevrouw Rouw in Zomergasten 2

Mevrouw Rouw in Zomergasten

Hard//hoofd grijpt terug op de Zomergasten-verslagen van deze zomer met een onconventionele gast die toepasselijk is voor de grauwe dagen. Lees meer

 China trekt zich er niets van aan

China trekt zich er niets van aan

China gaat zijn eigen gang, terwijl de internationale gemeenschap niet veel meer doet dan waarschuwingen uitdelen. Lees meer

Steun ons en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor talentvolle makers. Zonder advertenties en helemaal gratis. Dankzij onze kunstverzamelaars. Steun ons en ontvang speciaal geselecteerde kunstwerken. Én een Hard//hoofd-tasje. Je eerste kunstwerk is van Hard//hoofd-maker Nastia Cistakova.

Steun ons