Asset 14

Mannelijkheid en de giftige erfenis van Wolkers

Mannelijkheid en de giftige erfenis van Wolkers

Deze maand verscheen de essaybundel Het onhoudbare midden van Gijsbert Pols (1980). De centrale these van deze bundel is dat de problemen van onze tijd - klimaatcrisis, racisme, misogynie, homo- en transfobie, economisch onrecht - niet teruggevoerd kunnen worden op extremisme, maar juist wortelen in het politieke, maatschappelijke en culturele midden. Aan de hand van persoonlijke ervaringen, geschiedenis en literatuur denkt Pols na over dit midden, waarin hij zelf opgroeide en dat hij lang onderschreef. Hieronder een bewerkte en ingekorte versie van een van de essays uit de bundel.

Als er één veronderstelling het Nederlandse nationale zelfbeeld heeft bepaald, dan is dat die van seksuele vrijheid. Nederland is het land waarin op seksueel gebied alles mag en niets hoeft - wij waren het eerste land met een homohuwelijk, wij lichten onze kinderen openlijk voor, wij hebben elk taboe overwonnen. Maar die seksuele vrijheid is op z’n minst ambivalent te noemen. Ontelbare getuigenissen van vrouwen over seksueel geweld, frustratie en onzekerheid maken dat vrijheid voor hen duidelijk eerder een wensdroom dan een gegeven is. Het is opvallend dat juist in Nederland de discussie naar aanleiding van de meest recente vrouwenbeweging tegen seksueel geweld, georganiseerd rond het slagwoord #MeToo, zo snel verstikte en niet leidde tot enige vorm van structurele verandering. En zijn heteromannen vrij? Vrijer dan de rest, ongetwijfeld. Maar zelfs die vrijheid gaat zo met haar eigen vormen van dwang gepaard.

Om die ambivalente vrijheid beter te begrijpen moeten we terug naar de jaren zestig. Die heten immers de tijd te zijn geweest waarop de bevrijding begon. Een seksuele revolutie zou er hebben plaatsgevonden en een van de gangmakers, althans waar het de heteroseksuele bevrijding betrof, was Jan Wolkers. Diens Turks fruit, recentelijk vijftig jaar geworden, wordt alom gevierd als monument. Toch komt de onbevangen lezer die in die roman een onbekommerde, ontketende seksualiteit verwacht, bedrogen uit.

Schoonmoeder is de schuld van alles

Natuurlijk, de roman kent onvergetelijke scènes waarin het geluk zo ongeveer van de pagina’s af lijkt te klateren: de passage waarin de hoofdpersoon vertelt hoe hij met zijn geliefde Olga achter op de fiets naar het stadhuis rijdt om met haar te trouwen, bijvoorbeeld, of de passage waarin ze midden op straat, in een zomerse plensbui, wijn zitten drinken. Hetzelfde geldt voor de seksscènes in de roman. Of althans: in enkele daarvan, en in sommige opzichten. In onze tijd, waarin de steriele seks van Fifty Shades of Grey de norm is, zijn de harige, zwetende, poepende en piesende lijven in Turks fruit een verademing – simpelweg omdat het realistische, echte lijven zijn. Wolkers laat zijn vrouwelijke personage zelfs menstrueren, wat in een door een man geschreven boek echt een zeldzaamheid is.

Turks Fruit gaat niet over een schitterende liefde, maar over de teloorgang daarvan

Maar die echte lijven staan, net als de gelukkige passages, op zichzelf. Turks fruit gaat namelijk niet over seks of over geluk en al helemaal niet over vrijheid. De roman gaat over verval. De hoofdpersoon, tevens verteller, bericht niet over een schitterende liefde, maar over de teloorgang daarvan: hoe Olga bij hem wegging, wat er daarna gebeurde en hoe ze uiteindelijk aan kanker stierf. Hij vertelt ook wel over de relatie zelf, maar dat wordt ingebed in de teloorgang, in de vorm van herinneringen. Die herinneringen zijn melancholisch gekleurd: het hoofdpersonage haalt ze aan om duidelijk te maken hoe mooi datgene was wat nu onherroepelijk voorbij is.

Intrigerend is dat de hoofdpersoon voor het verval van de relatie en eigenlijk voor alle verval in zijn wereld een vrij eenduidige verklaring aandraagt: vrouwelijke afgunst. Die afgunst wordt voor hem gepersonifieerd in Olga’s moeder. De hoofdpersoon legt keer op keer uit hoezeer zij tegen zijn relatie met Olga gekant is. Een armlastige kunstenaar zou ze beneden Olga’s stand vinden en sowieso gunt ze haar dochter geen geluk, omdat ze haar verantwoordelijk stelt voor haar eigen fysieke verval. Haar moeder wrijft haar zelfs haar kanker aan, waarvoor een borst moest worden afgezet, door Olga op haar tiende te vertellen dat die veroorzaakt zou zijn door borstvoeding. Alsof de karikatuur van de gemene schoonmoeder daarmee nog niet grotesk genoeg is, blijkt ze ook nog haar sympathieke echtgenoot ontrouw en wordt ze verantwoordelijk gemaakt voor zijn dood.

De manier waarop de hoofdpersoon alle dood en verderf toeschrijft aan een overspelige, afgunstige en doortrapte vrouw, staat in een heel oude misogyne traditie. In de onmiskenbare wellust waarmee hij haar afgezette borst als ‘kankertiet’ beschrijft, hoor je het vuur van de brandstapel sissen waarop vroeger zogenaamde heksen werden verbrand. Het is dan ook geen verrassing dat de hoofdpersoon Olga steeds in zijn macht probeert te houden. Tijdens hun relatie is hij voortdurend bezig om haar lichaam in beeld te vangen in steen, in tekeningen en op foto’s. Op de eerste tekenen van verwijdering reageert hij agressief en als de breuk eenmaal een feit is mishandelt hij haar. De ochtend na een mislukte verzoeningspoging loopt hij haar slaapkamer in, kleedt zich uit en dringt bij haar binnen:

Eerst bleef ze slap en loom liggen, [...]. Maar ineens verstijfde ze nog voor ze haar ogen opendeed. Ik sloeg meteen mijn armen om haar heen en drukte mijn mond op haar lippen. Niet alleen om haar te zoenen maar vooral om haar het schreeuwen te beletten. En tijdens die worsteling van dat dier met de twee ruggen dat niet scheen te weten welke kant het uit wilde, bleef ik wild en krachtig in haar steken.

Wat hier beschreven wordt, is een verkrachting. Toch vermeldt de hoofdpersoon hoe ‘triomfantelijk en heerlijk’ hij zich na afloop voelt.

De macht van de mannelijke verteller

Nu mag je Wolkers natuurlijk niet gelijkstellen aan de hoofdpersoon in Turks fruit. Daarom zou je de roman kunnen lezen als een tekst die inzicht verschaft in de manier waarop mannen vrouwen proberen te beheersen, iets waar de hoofdpersoon jammerlijk in faalt, uiteindelijk ook tot zijn eigen verdriet. Maar daar geloof ik niets van. Want de pogingen van de hoofdpersoon om Olga te beheersen mogen dan jammerlijk mislukt zijn, als verteller kan hij ongehinderd macht over haar uitoefenen. Hij creëert een wereld waarin alleen hij aan het woord en waarin de Olga die met hem trouwde de gelukkigste vrouw van de wereld was en de Olga die bij hem wegging een door haar moeder gemanipuleerd slachtoffer dat doodongelukkig aan kanker ten onder gaat.

Het is een schrale vrijheid, vol vrouwenhaat, rancune en eenzaamheid, die Wolkers biedt

Die verteller lijkt bovendien akelig veel op Wolkers: hij is beeldhouwer van beroep, woont op dezelfde plek, en luistert naar dezelfde muziek. Het zegt in dit verband ook veel dat Wolkers met Olga’s dood van zijn autobiografische materiaal afweek: Annemarie Nauta, de vrouw die model stond voor Olga, leefde na haar scheiding van Wolkers nog lang en voor zover ik kan nagaan overwegend gelukkig. In zijn romanwereld moest ze er echter aan. Omdat het ontstaan van Olga’s tumor samenvalt met het moment waarop zij afstand van de hoofdpersoon begint te nemen, gaat het zeker niet te ver om in haar dood een gesublimeerde vorm van wraak te zien.

Misschien is het plegen van een dergelijke vorm van wraak in een roman een vorm van bevrijding. Misschien is het een vorm van bevrijding als je in een roman je schoonmoeder voor het mislukken van je huwelijk verantwoordelijk kunt maken en kunt opschrijven hoe geweldig je je voelde nadat je je ex hebt verkracht. Misschien is het een vorm van bevrijding om woorden als ‘kut’ en ‘kont’ en ‘kankertiet’ op te schrijven. Maar het is dan wel een schrale vrijheid, vol vrouwenhaat, rancune en eenzaamheid, die vrijheid die Wolkers biedt.

Mannelijkheid en moderniteit

Hoe kan het dat Turks Fruit desondanks tot een monument van de seksuele revolutie is gebombardeerd? Natuurlijk, monumenten worden aangehaald op een manier die meer zegt over de mensen die de monumenten aanhalen dan over de boeken zelf – het standbeeld van Vondel in het Vondelpark leert ons meer over de negentiende eeuw, de tijd waarin het werd opgericht, dan over Vondel en zijn tijd. Maar toch. Dat uitgerekend Wolkers zo’n prominente plaats toegekend wordt als het om de Nederlandse seksuele vrijheid gaat, zegt ook veel over die vrijheid zelf. Die vrijheid is maar nauwelijks besteed aan mensen die op wat voor manier dan ook als seksueel anders dan de heteroman gelden. Het is een vrijheid voor een specifiek soort heteroseksuele mannelijkheid, die ervan uitgaat dat de man van nature een destructief, mateloos geil en gevaarlijk beest is.

Deze notie van mannelijkheid is nog niet zo oud. In de oudheid gold de man helemaal niet als destructief, maar juist als de zuil waarop de beschaving steunde: hij was de hoeder van orde, recht en moraal en voerde het plan uit dat de goden met de mensheid hadden. Denk aan helden als Odysseus of Aeneas, die weliswaar hun affaires hebben, maar als het erop aankomt toch steeds kiezen voor wat aan hen is opgelegd: thuiskomen, voor vrouw en kind zorgen, een stad bouwen. Het Latijnse woord voor deugd, virtus, is zelfs van het woord voor man, vir, afgeleid. Ook deze visie op mannelijkheid brengt gevaren met zich mee: waar de man als stabiliserende kracht wordt gezien, geldt de vrouw al snel als wankelmoedig, ondermijnend en verderfelijk, met alle gevolgen van dien. Maar tenminste hebben de mannen een ideaal waarnaar te streven valt.

Volgens de Duitse journalist en socioloog Christoph Kucklick begon de positieve visie op de man als fundament van de beschaving rond 1800 in rap tempo te veranderen. In Europa is dan een intellectueel proces gaande dat later als de Verlichting te boek kwam te staan. De wetenschap neemt gedurende dit proces definitief het patent op de waarheid van de religie over en de mens gaat steeds nadrukkelijker gelden als wezen dat bepaald wordt door opvoeding en onderwijs – discipline, met andere woorden.

De heren verlichters zagen er geen enkel probleem in om vrouwen uit maatschappelijke functies te weren

De geschiedenis is voor de protagonisten van de Verlichting niet langer een manifestatie van een goddelijk plan maar een ontwikkeling die gekenmerkt wordt door vooruitgang: door de eeuwen heen wordt alles steeds beter. Om die ontwikkeling te kunnen beschrijven is er uiteraard een historisch beginpunt nodig, of beter: een nulpunt waarop het één grote doffe ellende was, zonder vernuft, orde of geluk. Deze schrale oertoestand is voor de Verlichting bij uitstek het domein van de man: jagend, neukend en vechtend heerst hij hier in zijn natuurlijke vorm – asociaal, maar ook vol ongebreidelde potentie. Uit dit nulpunt volgt dat beschaving staat of valt met de disciplinering van de mannelijke natuur. Wordt hij niet gedisciplineerd, dan valt hij terug op zijn natuur en gaat de beschaving ten onder. Gedisciplineerd kunnen zijn kracht en energie echter ingezet worden als motor van de vooruitgang.

Historisch gezien is het allemaal grote onzin: onderzoek heeft uitgewezen dat een dergelijk nulpunt nooit heeft bestaan. Van nature zijn mannen tot alles in staat: ze kunnen het egocentrische beest uithangen, maar ze kunnen evengoed empathisch, sociaal en liefdevol zijn. Voor vrouwen geldt dat trouwens net zo goed. Het ligt er maar aan welke mogelijkheden de cultuur waarin ze leven aanspreekt en stimuleert. Maar we hebben het hier dan ook niet over daadwerkelijke geschiedenis, maar over een voorstelling van geschiedenis die een specifieke – negatieve – notie van de mannelijke natuur met zich meebracht en als zodanig nodig was om een verregaande disciplinering te rechtvaardigen.

Waar een notie van de mannelijke natuur op het voorplan treedt, verschijnt natuurlijk ook een notie van de vrouwelijke natuur. De vrouw gold als de absolute tegenpool van de energieke mannelijke aso: gevoelig, zorgzaam en bescheiden als ze geacht werd te zijn, kon van haar het baken van deugd gemaakt worden die in feite de rol van fundament onder de beschaving van de man overnam. Gezien haar verondersteld altruïstische natuur werd zij namelijk bij uitstek geschikt bevonden om de ongetemde kracht en energie van de man in goede banen te leiden. De heren verlichters zagen er dan ook geen enkel probleem in om vrouwen uit maatschappelijke functies te weren. Sterker nog, dat was voor hen juist een teken van vooruitgang, aangezien vrouwen als echtgenoot en moeder een in hun ogen veel belangrijker taak werd toebedeeld. Van hun vermogen de man te disciplineren was immers de vooruitgang afhankelijk.

De weggetrokken façade

In dit inzicht ligt wat mij betreft ook de sleutel om te begrijpen waarom Wolkers als seksuele bevrijder geldt. Wat hij gedaan heeft, is die disciplinering buiten werking stellen. Zijn werk valt te lezen als een experiment waarin gekeken wordt wat er gebeurt als de kracht en energie die de man van nature eigen heet te zijn niet langer voor de beschaving nuttig gemaakt worden. Wat er gebeurt als de zogenaamde ware natuur van de man losbreekt. En met die zogenaamde ware natuur van de man komt bij Wolkers ook een zogenaamde naakte waarheid aan het licht, de waarheid dat de wereld zich niet, zoals de Verlichting wilde doen geloven, langzaam maar zeker geëmancipeerd heeft van een oorspronkelijke woestenij, maar altijd een woestenij gebleven is. Je zou Wolkers een post-verlichter of post-humanistisch kunnen noemen: hij reproduceerde alle ideeën van de Verlichting, met name die over mannelijkheid, maar laat het centrale idee, namelijk het idee dat we er als mensheid door de jaren heen op vooruit zijn gegaan en dat in de toekomst zullen blijven doen, steeds weer genadeloos vallen. Dat wat beschaving genoemd wordt, is voor hem alleen maar façade.

Wolkers scheept mannen op met een zogenaamd aangeboren natuur die hun het vermogen tot kwetsbaarheid ontzegt

Het wegtrekken van die façade, de futiliteit van de regels laten zien – natuurlijk kan daar een bevrijdende werking van uitgaan, zeker in de tijd waarin het werk van Wolkers oorspronkelijk verscheen, een tijd waarin in naam van de beschaving nog veel meer waarde aan regels gehecht werd. Maar het is een cynische bevrijding, omdat ze mannen weliswaar van een kwestieuze disciplinering verlost, maar hen tegelijkertijd opscheept met een zogenaamd aangeboren natuur die hun het vermogen tot empathie en kwetsbaarheid ontzegt en werkelijk contact met de ander – vrouwen, kinderen, mannen die het met mannen doen en eigenlijk ook met andere heteromannen onmogelijk maakt.

De literaire traditie die uit het werk van Wolkers en Cremer is voortgekomen – denk aan het werk Thomése, Grunberg, Kluun, Wieringa, Giphart, Pefko, Ouariachi en Koch – heeft naast de ontketende aso een andere figuur ontwikkeld, die mogelijk nog cynischer is. Dat is de gemankeerde man die wel gedomesticeerd is en dus tegen zijn veronderstelde natuur in moet leven. Zijn moraal, zijn oprechtheid, zelfs zijn goede gedrag geldt automatisch huichelachtig. Eigenlijk zijn ze ook op seks, geld en status belust, maar omdat ze te laf zijn om door de façade van de beschaving heen te breken doen ze alsof dat niet zo is en houden ze zich aan de regels, hopend op een beloning. Meestal blijkt de natuur echter uiteindelijk toch te sterk en doen ze een of andere verkrampte bevrijdingspoging, waarna het erg slecht met ze afloopt. Zo blijft de mannelijkheid gevangen tussen de pool van de echte man die zijn natuur volgt en daarmee anderen en zichzelf geweld aandoet, en de andere pool van de lieve jongen, de kneus, de loser. Vrij is geen van tweeën.

Dit essay is een bewerkte versie van een hoofdstuk uit Gijsbert Pols' nieuwe essaybundel 'Het onhoudbare midden'. De bundel is te koop via de site van tijdschrift nY.


Beeld: Carole Raddato via Flickr.

Mail

Gijsbert Pols denkt na over Nederland vanuit Berlijn. Hij publiceerde over literatuur en politiek voor De Reactor, Joop en NRC en is auteur van 'Het onhoudbare midden'.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer

Ook automobilist moet aan de bak

Ook automobilist moet aan (of uit) de bak

Illustrator Veerle van der Veer brengt het nieuws in beeld. Dat de rechter Shell opdraagt zijn CO2-uitstoot drastisch terug te dringen, leverde vooral instemming en leedvermaak op, zagen opiniemakers in de Volkskrant. En de klánten van Shell dan, vroegen zij zich af. Lees meer

Speech: Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Honderden demonstranten protesteerden tegen de vernederende en dehumaniserende zorg voor transgender personen. Ze eisen hervorming van het zorgsysteem en riepen een ‘zomer van trans woede’ uit. Non-binaire trans vrouw Nilin gaf een openhartige toespraak. Lees meer

Filmtrialoog: Gunda

Gunda

Onze redacteuren Eva van den Boogaard, Nora van Arkel en Jozien Wijkhuijs bekeken de documentaire Gunda. Ze zijn onder de indruk van de unieke vorm van de film, maar er bleken ook wat dingen die iedereen anders interpreteerde. Lees meer

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

Op 1 juli 1863 schafte Nederland de slavernij af in Suriname en op Aruba, Bonaire, Curaçao, Sint Maarten, Sint Eustatius en Saba. Althans, zo staat het in de geschiedenisboeken. Lees meer

Essay: Verslag van een mislukking

Verslag van een mislukking

In de essayreeks Boys don't cry onderzoekt Jonathan van der Horst mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 2 met werk van de slam poet IN-Q. Lees meer

Maling aan de paling

Maling aan de paling

Met 60 duizend stuwen, gemalen en sluizen is ons land voor trekkende palingen de grootste hindernisbaan van Europa. Lees meer

Ik bekritiseer Israël omdat ik om haar geef

Ik bekritiseer Israël omdat ik om haar geef

In gesprekken over Israël-Palestina bevindt Max Beijneveld zich afwisselend aan beide kanten. Voor hem is het bekritiseren van Israël juist een teken van hoop en vriendschap: hij uit kritiek omdat hij gelooft dat Israël kan verbeteren. Lees meer

Automatische concepten 56

Een Afrikaanse kritiek op het Antropoceen

In het Antropoceen zou 'de mens' een bepalende factor zijn in het verstoren van het klimaat en de biodiversiteit. Maar wie kan zich eigenlijk tot mens rekenen? En wie wordt als object behandeld? Grâce Ndjako verwerpt het Antropoceen als een eurocentrisch idee. Lees meer

Je partner slaan is nog geen doodvonnis voor je carrière

Je partner slaan is (nog) geen doodvonnis voor je carrière

Het onderscheid tussen de publieke en de privésfeer is soms vaag, maar geweld achter de voordeur zouden we nóóit door de vingers moeten zien, meent Jihane Chaara. Waarom komen zoveel publieke figuren ermee weg? Lees meer

Kunst is werk

Kunst is werk

Brood noemen we essentieel, theater niet. Maar wat als je in het theater je brood verdient? Lees meer

 Klop, klop, wie is waar?

Klop, klop, wie is waar?

De klopjacht op de voortvluchtige militair Jürgen Conings doet de in België woonachtige Amerikaanse illustrator Sebastian Eisenberg denken aan iets wat in zijn thuisland zou gebeuren; niet in Europa. Lees meer

Flaneur versus voyeur

Flaneur versus voyeur

Sarah Vergaerde onderzoekt het doelloos ronddwalen én het al dan niet onopgemerkt gluren naar de ander aan de hand van boeken, films, podcasts en documentaires, waaronder My Amsterdam van Ed van der Elsken. Lees meer

Filmtrialoog: Ruben Brandt: Collector

Ruben Brandt: Collector

Onze redacteuren Jorne Vriens en Oscar Spaans en illustrator Friso Blankevoort bekeken de animatiefilm Ruben Brandt: Collector en zagen een verhaal dat niet in een andere vorm had kunnen worden verteld. Lees meer

Nieuws in beeld: Is het kunst of geeft het winst?

Is het kunst of geeft het winst?

Illustrator Loes van Gils kijkt met afgrijzen naar de afwegingen die het kabinet maakt. Dierentuinen, sportscholen en binnenzwembaden werden geopend, culturele instellingen moesten de deuren gesloten houden. Lees meer