Asset 14

A room for Joost de Vries

Thijs Kleinpaste las Vechtmemoires, een essayboek van Joost de Vries, en zet zijn gedachten op een rij: ontwapenende anti-ironie die het soms aan echte woede lijkt te ontbreken.

De vraag hoe Vechtmemoires, het derde boek van Joost de Vries, gelezen moet worden heeft geen eenvoudig antwoord. Vechtmemoires zoekt het antwoord op de vraag hoe je in de eenentwintigste eeuw kunt (moet) leven. In zijn recensie in NRC Handelsblad schreef recensent Arnold Heumakers dat De Vries op een ironische manier de ironie terug in zijn hok probeert te dringen. De Vries zelf leek echter, een dag later in De Volkskrant, zonder spoor ironie te betogen: "Ik vind het nobel als mensen duidelijk uitspreken wat ze goed vinden en wat ze slecht vinden. […] Ik ben op zoek gegaan naar waarden. Wat vind ik belangrijk?"

Bij het verschijnen van zijn vorige boek, De Republiek, lazen enkele recensenten verwijzingen en literaire knipogen die De Vries niet maakte. Misschien is Heumakers hetzelfde overkomen. Hij ziet ironie waar die niet is. Bovendien: is het onredelijk om een boek dat probeert af te rekenen met ironie volstrekt niet-ironisch te benaderen?

Op zoek naar het antwoord op de vraag hoe je een man moet zijn in een ironische, feministische wereld schrijft Joost de Vries in Vechtmemoires over collega-schrijvers, over TV-series, boeken, zijn grootvader en reizen die hij maakte, naar Las Vegas en het slagveld van Waterloo. Waar nodig wordt de werkelijkheid gestileerd om de noodzakelijke klap harder uit te kunnen delen.

Vechtmemoires is een poging de allesdoordringende ironie van het heden achter te laten, om ‘dóór de ironie heen’ te breken. De Vries ziet in het heden een cultuur die topzwaar is geworden van ironisch zelfbewustzijn, en daardoor niet meer in staat is waarden te laten zien. De aansporing af te rekenen met ironie vormde ook de kern van De Republiek, zijn tweede roman. Sleutelscène daarin is het moment waarop de hoofdpersoon, een jonge academicus in de Hitler-studies die onderzoek doet naar Hitler in populaire cultuur, in de kelder van een antiquair in Wenen een serieus bedoeld hakenkruis tegenkomt. Het vormt een keerpunt: hoe ironisch hij zelf ook is, de echte wereld is dat meestal niet.

De Vries betoogt dat het de taak is van de literatuur om het leven te tonen, bij voorkeur op een manier die lezers handvatten geeft om hun eigen leven mee aan te kunnen. Ironie is dan uitgesloten: "Als je iets wilt bouwen, kan ironie nooit je materiaal zijn".

Het boek laveert tussen cultuurkritiek en de zoektocht naar de vraag wat het betekent een man te zijn. Die twee raken elkaar — de cultuur is rijp van ironie, feminisme, postmodernisme, en die toestand compliceert de vraag hoe te leven (als man). Dus is De Vries op zoek naar ‘regels’. Naar een manier van leven zonder jezelf steeds ironisch "tussen haakjes te plaatsen".

In een essay over zijn opa beschrijft De Vries een man die regels had. Geen overhemden met borstzakjes; als je moet vechten sla dan eerst: "Hij had regels voor zichzelf, zoals elke volwassen man regels voor zichzelf hoort te hebben." Regels hebben hun eigen logica. Die logica is vaak verborgen — misschien kunnen we haar niet eens begrijpen — maar dat maakt de logica zelf nog niet minder rechtvaardig. Zijn opa wordt gespiegeld in de viriele literatuur van Norman Mailer, Philip Roth en John Updike. Mannen die boeken schreven over wat het betekent een man te zijn.

Vergelijk hen, zegt De Vries, eens met de impotente karakters uit de romans van Maartje Wortel, Daan Heerma van Voss, Jamal Ouarachi, Niña Weijers en Robbert Welagen. Ze willen niets, doen niets, ze zijn zich volkomen van zichzelf bewust, maar leven niet echt. Ze maken niets mee, en als lezer blijf je "eenzaam" achter, omdat je niets van ze zult leren. De Vries constateert zijn eigen generatie vilein met een schrijver als James Salter (schrijver, straaljagerpiloot), in wiens romans de helden ('unapologetically') misschien ten onder gaan, maar hun bestaan tenminste zelfbewust en volgens hun regels vormgeven. Als mannen, echte mannen. Schrijvers van vroeger leerden je over de wereld, maar met de schrijvers van nu "ga je niets meemaken van sociale verschuivingen, ze zullen je geen wijsheid geven over liefde en relaties, ze zullen niets zeggen over maatschappelijke evoluties." (De mogelijkheid dat ook die romans, juist door al die impotente figuren op te voeren, als spiegels voor het leven van nu, iets zeggen over de tijd, lijkt hij uit te sluiten).

Toch is Vechtmemoires geen ‘program’. De zoektocht naar regels is voor De Vries volstrekt egocentrisch. Het enige wat hij verlangt is 'A room for Joost de Vries'.

Illustratie: XF&M

Soms vroeg ik me af of we dezelfde wereld zien. Theodore Twombly (Joaquin Phoenix) uit de film Her (2013) is volgens De Vries de post-feministische, zachte man, volledig dienstbaar aan (en gedomineerd door) zijn computervriendin Samantha:

"Sowieso lijken alle mannen in de film zachtere figuren dan de vrouwen—het buurmeisje […] maakt het uit met haar vriend als die haar niet genoeg steunt. Hij trekt vervolgens naar een boeddhistisch klooster en legt een zwijggelofte af om zich een half jaar te bezinnen op zijn gedrag en liefdesleven. […] Als Her een verhevigde versie van de realiteit laat zien, dan is dat een realiteit waarin de man op de eerste plaats dienstbaar is aan het geluk van de vrouw."

Ging Her meer over de keerzijde van het hedendaagse feminisme dan de onverzoenlijkheid van ‘echt’ leven en kunstmatige intelligentie? De vriend van het buurmeisje die het klooster in trekt — is dat een ultiem bewijs van de onderdanigheid van de vriendjes vis-à-vis hun partners? Ik zag hem zelf vooral als zelfingenomen zak die zelfs na volkomen terecht gedumpt te zijn met een veel te dramatisch gebaar nog steeds probeert de relatie om hem te laten draaien. Kijk mijn toewijding, ik praat een half jaar niet! Wat een grootse manier om mijn berouw uit te drukken!

Maar dat is niet het punt: de mannen zijn zo meelijwekkend, volgens De Vries, omdat het feminisme hun herkenbare, overzichtelijke rol heeft ontfutseld. Hun seksloosheid (in film, literatuur, in populaire TV-series) is er het belangrijkste bewijs van.

Het feminisme heeft bovendien niet alleen mannen van hun rol beroofd. Ook vrouwen zijn onzekerder geworden. De Vries wisselt een essay over Oliver Cromwell en Anne Boleyn in de romans van Hillary Mantel af met een analyse van de TV-serie Girls. De vergelijking tussen Mantels Boleyn en Hannah Horvath (Lena Dunham) is pijnlijk en op geen enkele manier gelijkwaardig. Boleyn is nog harder dan militaire leider Oliver Cromwell, Horvath een meisje die niets anders kan dan met grote ogen toekijken als haar vriend Adam Sackler tijdens de daad op haar klimt, een monoloog afsteekt over hoe ze een elfjarig hoertje is, en vervolgens over haar heen spuit. Girls tegenover de vrouwen die eeuwen voor de uitvinding van het feminisme leefden, maar keiharde ‘players’ waren.

De vrouwen uit Girls zijn seksueel bevrijd door de generaties voor hen, maar weten volstrekt niet wat ze met die vrijheid moeten. Zowel mannen en vrouwen komen in hedendaagse series en romans niet tot dampende, Wolkersiaanse seks. De schuldige? "Noem het ironie, noem het angst, noem het postfeminisme". Het feminisme heeft het seksevraagstuk niet geneutraliseerd, zegt De Vries, maar de beide seksen wederzijds gesteriliseerd.

Als hij schrijft over waarden (en het verlies daarvan) lijkt het alsof Joost de Vries graag reactionair en conservatief wil zijn — nee, dat is nog te sterk: alsof hij graag zou zien dat zijn romantiseren van het verleden wat navolging kreeg, en die gevoelens ook graag wil ‘intellectualiseren’, maar graag zonder écht te beledigen. In een van de essays, in gesprek met een ‘hipsterneger’, zegt De Vries dat hij Nelson Mandela, had het aan hem gelegen, waarschijnlijk tegen de muur zou hebben gezet. Op de een of andere manier is die uitspraak uit de pen van De Vries die volstrekt onschuldig. Zijn agressie is gedoseerd en elegant, ad rem, waardoor het nooit bedreigend wordt. Het ontbreekt aan echte woede, het komt een beetje koddig over; het is allemaal wat nuffige recalcitrantie.

Want de beelden die hij oproept om naar terug te verlangen zijn niets meer dan dat — beelden, historische fantasieën. De geschiedenis die hij wellicht zelf had mee willen maken komt tot hem in boeken en TV-series. Het is niet echt, en dat maakt alles wat hij schrijft ongevaarlijk en acceptabel. "Als ik dictator van Nederland zou zijn, zou ik dit groepje dan tegen de muur zetten?", is een onschuldige, haast gezellige mijmering die je benieuwd maakt naar het antwoord. Niet omdat je het hoopt, maar omdat je het wel een aardige gedachte vindt. Het is niet echt, het is verbeelding. Zelfs als hij over echt bestaande mensen schrijft lijkt hij ze nog te zien als personages, in plaats van als mensen van vlees en bloed. Het is dat egocentrisme dat opvalt.

De Vries is op zijn best als hij de tekortkomingen van ironie, Tiger Woods of collega-schrijvers blootlegt, en wanneer hij schrijft over de aantrekkingskracht van sterven in een nagespeelde veldslag. Het essay over zijn (zelfverkozen) dood op de koele aarde tijdens het naspelen van de Slag bij Waterloo is een van opsmuk vrij verslag over een diepgevoeld verlangen naar waardige heroïek, met ongeveinsde tevredenheid die De Vries overspoelt als hij zich op de afgesproken plek laat vallen, zich concentreert op zijn eigen sterven en liggend in het gras de zwaarte van de wereld voelt terwijl hij opgaat in herinneringen aan gelukkige zomers in Frankrijk. Vechtmemoires rekent af met ironie, en doet dat op een ontwapenende manier. Het is (broodnodig) dóór de ironie heen. Die ironie vervolgens inruilen voor dromerige fantasieën over heroïek in het verleden is echter geen verbetering.

-

DIENSTMEDEDELING: Deze zondag viert hard//hoofd zijn vijfde verjaardag. Kom ook naar HET PROCES!

Mail

Thijs Kleinpaste

XF&M zijn een illustratie duo uit Groningen. Vanuit hun studio/huis werken zij samen aan hun illustraties, laag voor laag, met pen en papier, wat potlood, verf, krijt, inkt, stiften…en misschien nog wat spuitbus…

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nestelen

Nestelen

In de serie Natuurgeweld maakt schrijverscollectief Wildgewelf verhalen bij een zoekplaat van Emile Weisz. Welke verhalen weet jij te vinden? Odette van Heesbeen vertelt over een godswonder, pukkelarmen en uitgroeien tot wie je hoort te zijn. Lees meer

Nieuws in beeld: Wie vreet daar van de veluwe?

Wie vreet daar van de veluwe?

Om jonge kastanjes op jonge leeftijd te beschermen tegen hongerige dieren, worden de boompjes op de Veluwe ingepakt in plastic kokers. Maar zodra ze daar bovenuit groeien, slaan de herten aan het peuzelen. Lees meer

Alles Vijf Sterren: De simpele dingen

De simpele dingen

Onze redacteurs werden blij van lekker wegdommelen, een simpele maaltijd en eerherstel voor een jeugdslechterik. Lees meer

Pas op voor het valse underdogeffect

Pas op voor het valse underdogeffect

Waar komt toch de behoefte om wangedrag van publieke figuren te relativeren vandaan? En om ze zelfs als slachtoffers te gaan zien? Volgens Marthe van Bronkhorst zeggen we al veel te snel 'laat ze nou, ze zijn al genoeg gestraft’. Lees meer

Vlindervleugels

Vlindervleugels

In de serie Natuurgeweld maakt schrijverscollectief Wildgewelf verhalen bij een zoekplaat van Emile Weisz. Welke verhalen weet jij te vinden? Tessa van Rooijen vertelt over het verder woekeren van een lichaam en naar huis willen onder een regendouche met warm water en lavendelzeep. Lees meer

Automatische concepten 72

Geeft dit vaccin malaria de doodsteek?

Een 'historisch moment' in de strijd tegen malaria. Lees meer

Menstruatieverlof. Waarom niet?

Menstruatieverlof. Waarom niet?

Menstruatie is nog altijd een taboe-onderwerp, ziet Stefanie Gordin. Terwijl praten over je cyclus kan leiden tot beter welzijn en een betere gezondheid. Én tot betere arbeidsomstandigheden. Hoog tijd om het serieus te hebben over de baten van menstruatieverlof. Lees meer

Column: Tegen vrienden zeg ik nooit goed 'doei'

Tegen vrienden zeg ik nooit goed 'doei'

Over de dood van haar grootouders dacht Eva van den Boogaard vroeger wel na, maar over die van een goede vriend? Lees meer

Overgangsperiode

Overgangsperiode

In de serie Natuurgeweld maakt schrijverscollectief Wildgewelf verhalen bij een zoekplaat van Emile Weisz. Welke verhalen weet jij te vinden? Frederike Luijten vertelt over uitgedroogde dijen en het krijgen van een nieuw lichaam. Lees meer

Nieuws in beeld: Huisje, droompje, beestje

Huisje, droompje, beestje

Is ons jarenlang een uitgewoond sprookje verkocht? Lees meer

Oproep: Stuur je pitch in voor Hard//hoofd Magazine #2!

Stuur je pitch in voor Hard//hoofd Magazine #2!

De redactie van Hard//hoofd is naarstig op zoek naar jouw interpretatie bij het thema van de tweede editie van Hard//hoofd Magazine: Rituelen! Stuur uiterlijk 31 oktober je pitch in. Lees meer

Filmtrialoog: Another Round

Another Round

Thomas Vinterberg zet in Another Round een ongeloofwaardig gegeven op een geloofwaardige manier neer, volgens onze redacteurs. Lees meer

Hard//hoofd presenteert - Dat dus.

Hard//hoofd presenteert... dat dus.

Hard//hoofd presenteert met trots: dat dus., een podcast in samenwerking met De Nieuwe Oost | Wintertuin, het Letterenfonds en Schakel025. Dat dus. is fictie voor mensen die van keukentafelpodcasts houden, over drie vrienden die het gevoel hebben een belangrijke les in volwassen-zijn te hebben gemist. Lees meer

Korfgeest 2

Korfgeest

In de serie Natuurgeweld maakt schrijverscollectief Wildgewelf verhalen bij een zoekplaat van Emile Weisz. Welke verhalen weet jij te vinden? Tim Bongaerts maakte een web van woorden om in te vallen en te wachten op de zondvloed. Lees meer

Nieuws in beeld: Homo homini lupus

Homo homini lupus

Sebastian Eisenberg volgt het nieuws van wolvin Noëlla en haar pups op de voet. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 52

Gelukkig groeien we op

Deze week worden onze redacteurs blij van opgroeien, dansen en goede voorbeelden. Lees meer

Je wordt niet thuisgebracht

Je wordt niet thuisgebracht

Een kort verhaal over Passoã, natte patat op de grond van het zwembad, ontsnappingsplannen en verlangens die schuren als zand. Lees meer

Achtbaantester 1

Achtbaantester

Marthe van Bronkhorst hangt op de kop in een looping en weet één ding zeker: achtbanen worden alleen spannend als ze een goed verhaal hebben. Lees meer

Zwamvolk 2

Zwamvolk

In de serie Natuurgeweld maakt schrijverscollectief Wildgewelf verhalen bij een zoekplaat van Emile Weisz. Welke verhalen weet jij te vinden? Lotte Bijl trapt af met een verhaal over het mos dat je komt halen, over hoe een heksenkring ontstaat en zwammen die op gezichten groeien. Lees meer

Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer