Asset 14

Langzaam leren lezen

Langzaam leren lezen

Poëzie lezen is niet vanzelfsprekend. Dat is zonde, want het is eigenlijk een heel rijk literair genre. Vera Martens neemt de proef op de som: wat nu als ze een week lang elke dag poëzie leest?

‘Lees jij eigenlijk weleens gedichten?’ vroeg ik aan mijn vader toen we in een café twee groentekroketten als lunch aten. ‘Nee,’ zei hij. ‘Ik zou best willen, maar ik snap ze vaak niet. Ik heb de kennis niet om ze te kunnen lezen.’ Toen ik niet lang daarna dezelfde vraag stelde aan een vriendin die bij de bibliotheek werkt, antwoordde ook zij dat ze weinig poëzie las: ‘Alleen als ik een gedicht tegenkom op de eerste pagina van een mooi boek en de regels spreken me aan, dan zoek ik de dichter weleens op. Verder lees ik vooral romans.’ Oké, dacht ik, ik ben dus niet de enige die weinig poëzie leest en een beetje bang is voor de onbegrijpelijkheid ervan.

Gedichten lezen is niet vanzelfsprekend. Zelfs bibliotheekmedewerkers, boekenwurmen zoals mijn vader en mensen die literatuurwetenschap studeerden zoals ikzelf, lezen weinig poëzie. Cijfers ondersteunen mijn ministeekproef: slechts 2 tot 4 procent van de verkochte boeken zijn dichtbundels. Toch schrijft meer dan een miljoen Nederlanders weleens een gedicht (Deckwitz, 2016). Met de poëzieproductie gaat het dus goed, alleen worden die gedichten vervolgens maar door een kleine groep mensen gelezen. Ik besloot mezelf te onderwerpen aan een experiment. Wat zou er gebeuren als ik me zou verdiepen in leesstrategieën om deze vervolgens toe te passen op een aantal dichtbundels die staan te verstoffen in mijn boekenkast?

Close reading en gedichten als olijven
Een van de technieken die ik wil gebruiken tijdens mijn experiment is close reading. Dit is een methode uit de literatuurwetenschap waarbij je een tekst, in dit geval een gedicht, ‘naïef’ leest, achtergrondinformatie en eventuele moeilijke woorden opzoekt, de structuur van het gedicht analyseert en het werk interpreteert. Deze vier fasen doorloop je niet chronologisch, maar door elkaar heen. Tijdens het lezen spring je steeds tussen de fasen heen en weer. Close reading laat zien hoe belangrijk het is dat we ons langzaam door een gedicht voortbewegen, veel langzamer dan hoe we ons normaliter met taal bezighouden.

Liefde voor teksten begint met het verliefd worden op zinnen.

Naast close reading heb ik een ander middel dat mij tijdens mijn experiment gaat helpen: de inzichten van Ellen Deckwitz over het lezen van poëzie gebundeld in het boek Olijven moet je leren lezen. Dit boek bevat ten eerste een onontbeerlijk advies over de mindset waarmee je als lezer poëzie tegemoet kan treden: bij bepaalde gedichten is het zinvol om logica los te laten, het standaard begrijpen opzij te schuiven en ermee akkoord te gaan dat je niet alles kan duiden. Dat wat ik zo frustrerend vind aan poëzie, blijkt juist de kracht ervan te zijn. Gedichten zetten ons denken op z’n kop en trekken ons een onbekende maar kleurrijke wereld in.

Ellen Deckwitz geeft ook praktische tips. Ze raadt beginnende poëzielezers aan om een bloemlezing aan te schaffen en op zoek te gaan naar mooie zinnen. In een bloemlezing heb je meer kans een gedicht te treffen dat je aanspreekt. Daarnaast meent Deckwitz dat zoeken naar mooie regels de beste manier is om te beginnen met het lezen van gedichten. Liefde voor teksten begint volgens haar met het verliefd worden op zinnen en bovendien kan een zin die je aanspreekt een startpunt zijn om een gedicht verder te ontleden. Iedere regel gaat immers het gesprek met andere regels aan.

Het poëzie-experiment
Voor mijn persoonlijke experiment lees ik gedichten uit een bloemlezing uit de jaren zeventig, uit bundels van Gerrit Achterberg, Ester Naomi Perquin, Alexis de Roode, Erik Spinoy, Tomas Tranströmer en Wislawa Szymborska en via YouTube luister ik naar voordrachten van jonge dichters zoals Vicky Francken en Marjolijn van Heemstra.

Het eerste wat me opvalt is hoe intensief het bestuderen van gedichten is. Het vraagt veel aandacht om de woorden en zinnen tot me te nemen en de betekenis ervan tot me door te laten dringen. Logisch, want gedichten zijn geen gemakkelijke teksten die lekker weglezen. Ze bestaan niet uit alledaags taalgebruik, maar uit ongebruikelijke woordcombinaties en zinstructuren. Mijn brein wordt flink uitgedaagd om de taal steeds om te zetten naar een beeld in mijn hoofd. Tien gedichten per dag is daarom het maximale aantal gedichten dat ik kan en wil lezen. Dit levert een aantal bevindingen op, waarvan ik er hieronder vier zal bespreken.

Die cursus mindfulness waarover ik zat te denken, is wat dat betreft niet meer nodig.

1: Het alledaagse wordt opmerkelijk
Alledaagse dingen die me normaal ontgingen, vind ik opeens een stuk boeiender. Dit komt doordat veel gedichten de omgeving minutieus en op beeldende wijze omschrijven. Neem bijvoorbeeld deze zin uit het gedicht 'Bommen' van Paul Rodenko: “Een vrouw passeert. De echo raapt gehaast haar stappen op.” Of lees de regel uit het gedicht 'Amethist' van Gerrit Achterberg: “De avondzon verpluist in zachte mist.” Deze mooie zinnen zorgen ervoor dat ik iets gewoons zoals het geluid van voetstappen of de lucht bewuster ga waarnemen. De gedichten helpen me aan de waan van de dag te ontsnappen en scherpen mijn zintuigen. Die cursus mindfulness waarover ik zat te denken, is wat dat betreft niet meer nodig. Poëzie is net zo effectief en een stuk beter voor mijn portemonnee.

2: Zelfkennis door poëzie
In de gedichten zie ik mijn eigen wereldbeeld weerspiegeld. Dit gebeurt als ik 'Als Mozes had doorgevraagd' van Marjolijn van Heemstra lees:

Moest ik mijn land verlaten: ik zou blijven.
Stond mijn stad in brand: ik draaide om.
Moest ik mijn kind offeren: ik weigerde.
Zolang jij je niet laat kennen houd ik
benen op de grond, armen om het kind.
Mij scheep je bij geen bramenstruik af
met ‘ik ben die ik ben’, een kleine vlam, een donderstem.
Mozes was iemand van zijn tijd: dankbaar voor het leven,
bang om door te vragen en ook: een man,
die vragen niet zoveel.
Ik was blijven staan bij die struik tot je verscheen.
Geen smoesjes van doeken voor ogen omdat je straling te fel.
Mozes was brandgloed gewend, ik tl.
Kom maar op, zou ik zeggen. Zeg ik nu: Kom maar op.
Als niet Mozes, maar ik bij Horeb had gestaan ging het zo:

ik: Wie ben je?
jij: Ik ben die ik ben.
ik: Ik ook.
jij: Ja, jij ook.

Dan had ik je aangeraakt en jij mij.
Was de Bijbel geen boek, maar een omhelzing.

Als ik na het lezen van het gedicht sta af te wassen, denk ik nog wat na over de tekst. Zou Van Heemstra bedoelen dat het geloof mensen uit elkaar drijft in plaats van begrip voor elkaar creëert als we ons halsstarrig vasthouden aan wat het geloof voorschrijft? Wanneer ik mijn vriend het gedicht laat lezen en hem vraag waar het over gaat, zegt hij dat Van Heemsta bedoelt dat we moeten oppassen met het accepteren van autoriteit zoals men dat in Mozes’ tijd deed. Mijn vriend en ik halen allebei iets anders uit het gedicht, omdat we met andere bagage en vanuit een ander perspectief naar het gedicht kijken. Als je weet dat jouw interpretatie net zoveel zegt over het gedicht als over jezelf, leer je door gedichten te lezen jezelf beter kennen.

Het gedicht haalt me uit mijn bubbel van eigen ervaringen.

3: Poëzie heeft meerdere lagen
Hier komt close reading om de hoek kijken. Als ik nauwkeuriger ga lezen en moeilijke woorden en achtergrondinformatie over een gedicht opzoek, krijgt het gedicht telkens een extra betekenis of verandert de interpretatie. 'Thebe' van Gerrit Achterberg verandert radicaal als ik ontdek dat Achterberg zijn hospita heeft vermoord. De titel, die verwijst naar de Egyptische stad vol ruïnes en graven, kan ik direct in deze context plaatsen. Het gedicht haalt me uit mijn bubbel van eigen ervaringen en geeft de tekst een hele nieuwe lading. Ook stijlfiguren, die je door close reading gewaarwordt, dragen bij aan de gelaagdheid van een gedicht. Een stijlfiguur dat dichters gebruiken om meerdere lagen aan te brengen, is het enjambement. Enjambementen zijn afgebroken regels die in de opvolgende regel verder gaan. 'Gemeen gedicht' van Florence Tonk is een voorbeeld van poëzie waarin enjambementen de tekst steeds in een ander licht plaatsen. In de eerste twee regels van het gedicht gebeurt dit:

Ze kijkt zoals ze danst als ze denkt
dat men kijkt als men neukt

De eerste regel klinkt al niet vriendelijk, maar als je de volgende zin leest, zie je dat de regel nog niet af was en dat de tekst gemener is dan je in eerste instantie dacht. Toen ik een kaartje schreef aan een kennis die in verwachting is, en de zin ‘maar nu eerst genieten van een nieuw leven met z’n drieën’ op papier zette, had ik opeens de neiging om de zin na de woorden ‘nieuw leven’ af te breken om meer betekenis te creëren.

4: Esthetische waarde van taal
Gedichten kunnen simpelweg bloedmooi zijn. De gedichten van Wislawa Szymborska raken me, omdat ik mijn gevoelens prachtig verwoord terugzie. Het zijn kunstwerkjes van taal. Als je wilt beginnen met het lezen van poëzie, begin dan bij haar werk. Onthoud vooral dat het niet gaat om het vinden van antwoorden, maar om het ontdekken van mogelijkheden.

We leven langer,
maar minder nauwkeurig
en in korte zinnen.

Wij reizen sneller, vaker en verder,
al komen we met dia’s thuis
in plaats van met herinneringen.
Dit hier ben ik met een of andere kerel.
Dat daar is denk ik mijn ex.
Hier loopt iedereen in zijn blootje,
dus vast ergens op het strand.

Uit 'Niet-Lezen' van Wislawa Szymborska

En dan is het zondagavond en is mijn persoonlijke poëzieweek voorbij. Het lezen van de gedichten bracht me rust en reflectie, iets wat ik in mijn volle, gehaaste leven wel kon gebruiken. Mijn angst voor gedichten is verdwenen, maar ik heb ook ontdekt dat sommige poëzie me gewoon niet ligt. In mijn poëzieweek kwam ik genoeg gedichten tegen die me bij de eerste lezing niet aanspraken. Pas als ik een mooie zin ontdekte of iets in de tekst mijn aandacht trok, ging ik nauwkeuriger lezen. Gedichten lezen doe je dus niet alleen met je hersenen, maar ook met je hart. Dat je kennis nodig zou moeten hebben om poëzie te kunnen lezen, is een mythe die ontkracht wordt zodra je een beginnetje maakt.

Wil je je ook onderwerpen aan een poëzie-experiment? Laat je inspireren door mijn leeslijst:

Hier van Wislawa Szymborska
Een steen openvouwen van Alexis de Roode
Nieuwe Griffels schone leien bloemlezing van Paul Rodenko
Voorbij de laatste stad van Gerrit Achterberg
Celinspecties van Ester Naomi Perquin
Röntgenfotomodel van Vicky Franken

 

Mail

Vera Martens is literatuurwetenschapper en programmamaker bij cultureel podium de Kargadoor in Utrecht. 

Rosanne van Leusden is illustrator, wonend en werkend in Amsterdam.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Nieuws in beeld: Donorhart uit een doos

Donorhart uit een doos

De heart-in-a-box kan (vlak) na het overlijden van een donor diens hart weer op gang laten komen. Illustrator Simcha van der Veen is diep onder de indruk. Lees meer

Verkrachting vindt niet plaats in een vacuüm

Verkrachting vindt niet plaats in een vacuüm

Linkse mensen hebben vaak het idee dat zij buiten en boven de 'verkrachtingscultuur' staan, meent Harriet Bergman. Maar iemands politieke overtuiging zegt weinig over hoe diegene daadwerkelijk met machtsverschillen omgaat. Lees meer

Constant in verbinding en toch eenzaam

Constant in verbinding en toch eenzaam

Een plek waar je echt alleen bent en niet steeds naar je telefoon kunt grijpen. Waar vinden we die nog? Stefanie Gordin denkt met heimwee terug aan haar tijd in de Russische datsja's. Lees meer

 Giftige goudkoorts

Giftige goudkoorts

Jaarlijks belandt meer dan 130.000 kilo kwik - gebruikt voor het vinden van goud - in de Surinaamse natuur. Lees meer

Het vervolg van een rouwwoordenboek

Het vervolg van een rouwwoordenboek

De persoonlijke worsteling van Babet te Winkel om woorden te vinden voor haar rouw, was helemaal niet zo persoonlijk. Ze ontving vele berichten van mensen die zich in haar rouwwoordenboek herkenden. Dit is het vervolg van haar rouwwoordenboek. Lees meer

Hard//talk: Wie Thierry volgt

Wie Thierry volgt

Thierry Baudet heeft er heel wat kiezers bij die simpelweg hun vrijheid terug willen. Julius Koetsier vreest dat zij verzeild zullen raken in een moeras van verzinselen over UFO's en dinosaurussen. Lees meer

Nooit meer hier

Nooit meer genocide (hier)

Nooit meer genocide, dat beloven we elkaar op 4 mei. Maar wat zijn de lessen van 4 mei waard als we ze niet kunnen toepassen om nú een groep in nood te redden? Lees meer

Nieuws in beeld: Volle terrassen, volle ic's

Volle terrassen, volle ic's

Het demissionaire kabinet gaf groen licht voor het openen van de terrassen - en dus ook voor volle ic's. Lees meer

Winterslaap

Winterslaap

Madeleine grapte al jaren over het houden van een winterslaap. Tot een onderzoeker dit ook echt mogelijk maakt. Wat als mensen een winterslaap zouden houden zoals dassen of beren dat doen? Een kort verhaal door Else Boer. Lees meer

Ali B gaat je niet redden

Ali B gaat je niet redden

‘Self made men’ prediken in online succescursussen dat succes voor iedereen binnen handbereik ligt. Lees meer

Nieuws in beeld: Vogelgriep grijpt om zich heen

Vogelgriep grijpt om zich heen

Langs de Groningse Waddenkust zijn honderden vogels aangespoeld, die waarschijnlijk zijn geveld door de vogelgriep. Illustrator Aida de Jong brengt het lugubere nieuws in beeld. Lees meer

Praat met mij, niet met de tekst

Praat met mij, niet met de tekst

Wout Waanders is niet alleen dichter en deel van een sexy boyband, maar ook schrijfcoach. Advies geven is natuurlijk leuk en aardig, maar wat gebeurt er als je zelf vastloopt tijdens het schrijven? Kan je jezelf terug de inspiratie in coachen? Alvast een tip: pak geen rode pen.  Lees meer

Leven in een grijs gebied

Leven in een grijs gebied

Wat gebeurt er met je zelfbeeld als je chronisch ziek wordt? Accepteer je de ziekte als een deel van jezelf, of blijf je uitkijken naar de dag waarop je genezen bent? Lees meer

 Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Het maken van de digitale kunstwerken kost ‘kolossale hoeveelheden’ rekenkracht van computers, aldus the New York Times. Lees meer

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

De nieuwste verkiezingen lieten ons weer eens zien hoe Nederland aan het afglijden is naar het rechtereinde van de politiek. Hoe kan dat? Is het niet tijd dat links even boos wordt als Wilders en Baudet? Lees meer

Gezien door een kunstwerk

Gezien door een kunstwerk

Doordat fysieke kunstexposities bijna nergens georganiseerd worden, zoeken kunstinstellingen andere wegen om hun werk ten toon te spreiden. Caecilia Rasch mist de ontmoeting met het kunstwerk, en vooral: erdoor gezien worden. Lees meer

Een dag uit het leven

Een dag in het hoofd van een lichaam dat niet uit bed raakt

Er zijn zoveel dingen die je zou kunnen zijn. Bioboer, au-pair à Paris, muze, schrijver, schilder, heks... En tegelijk heb je maar één leven om al je ambities in waar te maken. Lies Jo Vandenhende deconstrueert deze tragiek liefdevol door ons een dag mee te nemen in het hoofd van een lichaam dat niet uit bed raakt. Met een illustratie van Tonke Koppelaar. Lees meer

Automatische concepten 54

Een miljoen huizen houden het te droog

Zeker een miljoen huizen in Nederland dreigen te verzakken, en dat aantal is de afgelopen jaren flink toegenomen. De boosdoener: droogte. Lees meer

Een ritje maken

Een ritje maken

In dit verhaal van Sonja Buljevac maken Renée en haar oma een wandeling bij de boulevard van Vlissingen. Terwijl haar oma volop geniet, wordt Renée geconfronteerd met de gebeurtenissen van de vorige nacht. Lees meer

Hard//talk: Onderdak is een mensenrecht

Onderdak is een mensenrecht

Over dakloosheid hoeven we geen uitvoerige politieke discussies te voeren, aldus Jihane Chaara. Onderdak is namelijk niets minder dan een mensenrecht (iets wat men in de Nederlandse politiek even vergeten lijkt te zijn). Lees meer