Asset 14

Langzaam leren lezen

Langzaam leren lezen

Poëzie lezen is niet vanzelfsprekend. Dat is zonde, want het is eigenlijk een heel rijk literair genre. Vera Martens neemt de proef op de som: wat nu als ze een week lang elke dag poëzie leest?

‘Lees jij eigenlijk weleens gedichten?’ vroeg ik aan mijn vader toen we in een café twee groentekroketten als lunch aten. ‘Nee,’ zei hij. ‘Ik zou best willen, maar ik snap ze vaak niet. Ik heb de kennis niet om ze te kunnen lezen.’ Toen ik niet lang daarna dezelfde vraag stelde aan een vriendin die bij de bibliotheek werkt, antwoordde ook zij dat ze weinig poëzie las: ‘Alleen als ik een gedicht tegenkom op de eerste pagina van een mooi boek en de regels spreken me aan, dan zoek ik de dichter weleens op. Verder lees ik vooral romans.’ Oké, dacht ik, ik ben dus niet de enige die weinig poëzie leest en een beetje bang is voor de onbegrijpelijkheid ervan.

Gedichten lezen is niet vanzelfsprekend. Zelfs bibliotheekmedewerkers, boekenwurmen zoals mijn vader en mensen die literatuurwetenschap studeerden zoals ikzelf, lezen weinig poëzie. Cijfers ondersteunen mijn ministeekproef: slechts 2 tot 4 procent van de verkochte boeken zijn dichtbundels. Toch schrijft meer dan een miljoen Nederlanders weleens een gedicht (Deckwitz, 2016). Met de poëzieproductie gaat het dus goed, alleen worden die gedichten vervolgens maar door een kleine groep mensen gelezen. Ik besloot mezelf te onderwerpen aan een experiment. Wat zou er gebeuren als ik me zou verdiepen in leesstrategieën om deze vervolgens toe te passen op een aantal dichtbundels die staan te verstoffen in mijn boekenkast?

Close reading en gedichten als olijven
Een van de technieken die ik wil gebruiken tijdens mijn experiment is close reading. Dit is een methode uit de literatuurwetenschap waarbij je een tekst, in dit geval een gedicht, ‘naïef’ leest, achtergrondinformatie en eventuele moeilijke woorden opzoekt, de structuur van het gedicht analyseert en het werk interpreteert. Deze vier fasen doorloop je niet chronologisch, maar door elkaar heen. Tijdens het lezen spring je steeds tussen de fasen heen en weer. Close reading laat zien hoe belangrijk het is dat we ons langzaam door een gedicht voortbewegen, veel langzamer dan hoe we ons normaliter met taal bezighouden.

Liefde voor teksten begint met het verliefd worden op zinnen.

Naast close reading heb ik een ander middel dat mij tijdens mijn experiment gaat helpen: de inzichten van Ellen Deckwitz over het lezen van poëzie gebundeld in het boek Olijven moet je leren lezen. Dit boek bevat ten eerste een onontbeerlijk advies over de mindset waarmee je als lezer poëzie tegemoet kan treden: bij bepaalde gedichten is het zinvol om logica los te laten, het standaard begrijpen opzij te schuiven en ermee akkoord te gaan dat je niet alles kan duiden. Dat wat ik zo frustrerend vind aan poëzie, blijkt juist de kracht ervan te zijn. Gedichten zetten ons denken op z’n kop en trekken ons een onbekende maar kleurrijke wereld in.

Ellen Deckwitz geeft ook praktische tips. Ze raadt beginnende poëzielezers aan om een bloemlezing aan te schaffen en op zoek te gaan naar mooie zinnen. In een bloemlezing heb je meer kans een gedicht te treffen dat je aanspreekt. Daarnaast meent Deckwitz dat zoeken naar mooie regels de beste manier is om te beginnen met het lezen van gedichten. Liefde voor teksten begint volgens haar met het verliefd worden op zinnen en bovendien kan een zin die je aanspreekt een startpunt zijn om een gedicht verder te ontleden. Iedere regel gaat immers het gesprek met andere regels aan.

Het poëzie-experiment
Voor mijn persoonlijke experiment lees ik gedichten uit een bloemlezing uit de jaren zeventig, uit bundels van Gerrit Achterberg, Ester Naomi Perquin, Alexis de Roode, Erik Spinoy, Tomas Tranströmer en Wislawa Szymborska en via YouTube luister ik naar voordrachten van jonge dichters zoals Vicky Francken en Marjolijn van Heemstra.

Het eerste wat me opvalt is hoe intensief het bestuderen van gedichten is. Het vraagt veel aandacht om de woorden en zinnen tot me te nemen en de betekenis ervan tot me door te laten dringen. Logisch, want gedichten zijn geen gemakkelijke teksten die lekker weglezen. Ze bestaan niet uit alledaags taalgebruik, maar uit ongebruikelijke woordcombinaties en zinstructuren. Mijn brein wordt flink uitgedaagd om de taal steeds om te zetten naar een beeld in mijn hoofd. Tien gedichten per dag is daarom het maximale aantal gedichten dat ik kan en wil lezen. Dit levert een aantal bevindingen op, waarvan ik er hieronder vier zal bespreken.

Die cursus mindfulness waarover ik zat te denken, is wat dat betreft niet meer nodig.

1: Het alledaagse wordt opmerkelijk
Alledaagse dingen die me normaal ontgingen, vind ik opeens een stuk boeiender. Dit komt doordat veel gedichten de omgeving minutieus en op beeldende wijze omschrijven. Neem bijvoorbeeld deze zin uit het gedicht 'Bommen' van Paul Rodenko: “Een vrouw passeert. De echo raapt gehaast haar stappen op.” Of lees de regel uit het gedicht 'Amethist' van Gerrit Achterberg: “De avondzon verpluist in zachte mist.” Deze mooie zinnen zorgen ervoor dat ik iets gewoons zoals het geluid van voetstappen of de lucht bewuster ga waarnemen. De gedichten helpen me aan de waan van de dag te ontsnappen en scherpen mijn zintuigen. Die cursus mindfulness waarover ik zat te denken, is wat dat betreft niet meer nodig. Poëzie is net zo effectief en een stuk beter voor mijn portemonnee.

2: Zelfkennis door poëzie
In de gedichten zie ik mijn eigen wereldbeeld weerspiegeld. Dit gebeurt als ik 'Als Mozes had doorgevraagd' van Marjolijn van Heemstra lees:

Moest ik mijn land verlaten: ik zou blijven.
Stond mijn stad in brand: ik draaide om.
Moest ik mijn kind offeren: ik weigerde.
Zolang jij je niet laat kennen houd ik
benen op de grond, armen om het kind.
Mij scheep je bij geen bramenstruik af
met ‘ik ben die ik ben’, een kleine vlam, een donderstem.
Mozes was iemand van zijn tijd: dankbaar voor het leven,
bang om door te vragen en ook: een man,
die vragen niet zoveel.
Ik was blijven staan bij die struik tot je verscheen.
Geen smoesjes van doeken voor ogen omdat je straling te fel.
Mozes was brandgloed gewend, ik tl.
Kom maar op, zou ik zeggen. Zeg ik nu: Kom maar op.
Als niet Mozes, maar ik bij Horeb had gestaan ging het zo:

ik: Wie ben je?
jij: Ik ben die ik ben.
ik: Ik ook.
jij: Ja, jij ook.

Dan had ik je aangeraakt en jij mij.
Was de Bijbel geen boek, maar een omhelzing.

Als ik na het lezen van het gedicht sta af te wassen, denk ik nog wat na over de tekst. Zou Van Heemstra bedoelen dat het geloof mensen uit elkaar drijft in plaats van begrip voor elkaar creëert als we ons halsstarrig vasthouden aan wat het geloof voorschrijft? Wanneer ik mijn vriend het gedicht laat lezen en hem vraag waar het over gaat, zegt hij dat Van Heemsta bedoelt dat we moeten oppassen met het accepteren van autoriteit zoals men dat in Mozes’ tijd deed. Mijn vriend en ik halen allebei iets anders uit het gedicht, omdat we met andere bagage en vanuit een ander perspectief naar het gedicht kijken. Als je weet dat jouw interpretatie net zoveel zegt over het gedicht als over jezelf, leer je door gedichten te lezen jezelf beter kennen.

Het gedicht haalt me uit mijn bubbel van eigen ervaringen.

3: Poëzie heeft meerdere lagen
Hier komt close reading om de hoek kijken. Als ik nauwkeuriger ga lezen en moeilijke woorden en achtergrondinformatie over een gedicht opzoek, krijgt het gedicht telkens een extra betekenis of verandert de interpretatie. 'Thebe' van Gerrit Achterberg verandert radicaal als ik ontdek dat Achterberg zijn hospita heeft vermoord. De titel, die verwijst naar de Egyptische stad vol ruïnes en graven, kan ik direct in deze context plaatsen. Het gedicht haalt me uit mijn bubbel van eigen ervaringen en geeft de tekst een hele nieuwe lading. Ook stijlfiguren, die je door close reading gewaarwordt, dragen bij aan de gelaagdheid van een gedicht. Een stijlfiguur dat dichters gebruiken om meerdere lagen aan te brengen, is het enjambement. Enjambementen zijn afgebroken regels die in de opvolgende regel verder gaan. 'Gemeen gedicht' van Florence Tonk is een voorbeeld van poëzie waarin enjambementen de tekst steeds in een ander licht plaatsen. In de eerste twee regels van het gedicht gebeurt dit:

Ze kijkt zoals ze danst als ze denkt
dat men kijkt als men neukt

De eerste regel klinkt al niet vriendelijk, maar als je de volgende zin leest, zie je dat de regel nog niet af was en dat de tekst gemener is dan je in eerste instantie dacht. Toen ik een kaartje schreef aan een kennis die in verwachting is, en de zin ‘maar nu eerst genieten van een nieuw leven met z’n drieën’ op papier zette, had ik opeens de neiging om de zin na de woorden ‘nieuw leven’ af te breken om meer betekenis te creëren.

4: Esthetische waarde van taal
Gedichten kunnen simpelweg bloedmooi zijn. De gedichten van Wislawa Szymborska raken me, omdat ik mijn gevoelens prachtig verwoord terugzie. Het zijn kunstwerkjes van taal. Als je wilt beginnen met het lezen van poëzie, begin dan bij haar werk. Onthoud vooral dat het niet gaat om het vinden van antwoorden, maar om het ontdekken van mogelijkheden.

We leven langer,
maar minder nauwkeurig
en in korte zinnen.

Wij reizen sneller, vaker en verder,
al komen we met dia’s thuis
in plaats van met herinneringen.
Dit hier ben ik met een of andere kerel.
Dat daar is denk ik mijn ex.
Hier loopt iedereen in zijn blootje,
dus vast ergens op het strand.

Uit 'Niet-Lezen' van Wislawa Szymborska

En dan is het zondagavond en is mijn persoonlijke poëzieweek voorbij. Het lezen van de gedichten bracht me rust en reflectie, iets wat ik in mijn volle, gehaaste leven wel kon gebruiken. Mijn angst voor gedichten is verdwenen, maar ik heb ook ontdekt dat sommige poëzie me gewoon niet ligt. In mijn poëzieweek kwam ik genoeg gedichten tegen die me bij de eerste lezing niet aanspraken. Pas als ik een mooie zin ontdekte of iets in de tekst mijn aandacht trok, ging ik nauwkeuriger lezen. Gedichten lezen doe je dus niet alleen met je hersenen, maar ook met je hart. Dat je kennis nodig zou moeten hebben om poëzie te kunnen lezen, is een mythe die ontkracht wordt zodra je een beginnetje maakt.

Wil je je ook onderwerpen aan een poëzie-experiment? Laat je inspireren door mijn leeslijst:

Hier van Wislawa Szymborska
Een steen openvouwen van Alexis de Roode
Nieuwe Griffels schone leien bloemlezing van Paul Rodenko
Voorbij de laatste stad van Gerrit Achterberg
Celinspecties van Ester Naomi Perquin
Röntgenfotomodel van Vicky Franken

 

Mail

Vera Martens is literatuurwetenschapper en programmamaker bij cultureel podium de Kargadoor in Utrecht. 

Rosanne van Leusden is illustrator, wonend en werkend in Amsterdam.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
Lees meer
test
het laatste
Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Kür op muziek

Kür op muziek

”Onlangs las ik over wezentjes die alleen bestaan in de droom van een slapende vrouw.” Nelson Morus schreef een kort verhaal over geforceerde gezelligheid, chatbotgesprekken over lievelingsgerechten, hectiek en de alledaagse sleur. Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Zo het begon 1

Zo het begon

Nele Peeters schreef een ontroerend verhaal, vol treffende zinnen en beelden. Het is dromerig verhaal, over eenzaamheid, hoop, zorgzaamheid en zwaarte. Lees meer

 1

Het model

De hoofdpersoon in dit verhaal van Feico Sobel poseert op een doordeweekse avond naakt voor een schilderklasje in Spijkenisse. De sessie ontaardt in een bizarre erotische nachtmerrie waarin onze verteller zich totaal verliest. Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Navelstaren als rebellie

Navelstaren als rebellie

Voor ons vorige magazine, schreef Lena Plantinga een essay over waarom het revolutionair is als vrouwen schrijven over emoties, liefde, alledaagse dingen en seks. ‘Ik schrijf omdat ik boos ben terwijl iedereen me altijd lief noemt.’ Lees meer

Weke delen

Weke delen

Op de laatste dag van de zomervakantie bedenken vier vrienden een ultieme streek om ‘de Pedofiel’ in het dorp te leveren. Maar tussen Reinout en Jordan is iets anders aan de hand. Een coming of age- verhaal van Nelson Morus over vriendschap, angst, en schaamte. Lees meer

De kieuwbogen kleuren zalmroze

De kieuwbogen kleuren zalmroze

In de zomer van 2022 voltrok zich een milieuramp in de rivier de Oder. Honderdduizenden dode vissen dreven toen naar het oppervlak van de rivier. Emma Zuiderveen schreef een gedichtenreeks waarin ze de oorzaken en gevolgen van deze ramp op zowel individuele als collectieve schaal onderzoekt. Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname

Het Sranantongo leeft

Het Sranantongo wordt steeds meer gesproken in Suriname om de massa aan te spreken. Toch is het Nederlands nog steeds de enige officiële taal van het land. Voor het drieluik dat Kevin Headley schrijft over hoe het koloniale verleden nog voortleeft in Suriname, gaat hij in dit derde en laatste deel in op de geschiedenis... Lees meer

De vrouw met de rode haren (ILY)

De vrouw met de rode haren (ILY)

Een verhaal van Ida Blom over de beklemming van verlies en herinnering en het zoeken naar het verleden in het heden. Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname 1

Wie blijft er over na de kennisvlucht in Suriname?

Hoogopgeleiden trekken steeds vaker weg uit Suriname. In dit tweede deel van een drieluik over hoe het koloniale verleden doorleeft in Suriname, gaat Kevin Headley in op hoe de kennisvlucht zich verhoudt tot de economische staat van het land. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer