Asset 14

De ware zelf van Bert Pinkelschraaf

Essay: De ware zelf van Bert Pinkelschraaf 2

Verhalend essay gebaseerd op een korte episode uit Prosper de Roos' leven waarin hij per abuis op internet als cursuscentrum werd aangezien.

Voor mijn deur staat een man van middelbare leeftijd, hij tilt zijn bril op en bekijkt de verschillende naambordjes. Wanneer hij mij ziet aankomen draait hij zich om en vraagt me nerveus: ‘Bent u van het spiritueel centrum? Ik ben op zoek naar centrum Roos.’

Hij is de zoveelste die voor mijn deur staat in de veronderstelling een cursuscentrum aan te treffen. Vorige week werd er door een jonge vrouw aangebeld die te laat was voor haar mindfulnessworkshop, een paar dagen geleden stond er een groepje zestigers op de stoep op zoek naar wedergeboorte. Met moeite kon ik ze buiten houden.

De mensen die bij mij aanbellen willen een paar uur aan zichzelf werken in een workshop droomduiding of geweldloze communicatie met klankschalen. Op raadselachtige wijze heeft de internetmultinational Google mij als spiritueel centrum aangemerkt. Wie online naar chakra of zelfontwikkeling zoekt komt bij mij uit. In de routeplanner zweeft boven mijn huis een mediterend icoontje. Ik ben slachtoffer van digitale persoonsverwisseling. Het cursuscentrum zit een paar huizenblokken verderop. Ik heet de Roos, het echte spirituele centrum Roos. Een lidwoord verschil.

De man die voor mijn deur staat kijkt mij vragend aan. Meestal wijs ik de mensen naar het juiste adres, maar vandaag voel ik me anders. ‘Welkom! Kom binnen,’ zeg ik tegen de man die achter mij aan het huis inloopt.
‘Komt u voor energetisch reinigen?’ vraag ik hem.
‘Stembevrijding om twee uur,’ antwoordt hij fluisterend. De man nestelt zich aan mijn keukentafel en kijkt verwonderd naar de vieze vaat.
‘Awakenings heeft vergeten op te ruimen. Kopje thee? Meneer... ’
‘Pinkelschraaf, maar noem me maar Bert,’ antwoordt hij onhoorbaar.
‘Je bent hier voor stembevrijding,’ vraag ik Bert, ‘Waarom wil je je stem bevrijden? Je hebt toch een hele mooie stem.’

Bert barst in huilen uit. Terwijl ik een keteltje met water opzet vraag ik me af waar ik aan ben begonnen. Ik weet helemaal niets van stembevrijding en kan geen thee zetten. Wie houd ik voor de gek? Wat kan ik die man bieden? Waarom heeft Google een mediterend mannetje op mijn huis geplakt!

Het kokende water laat een fluittoon door de keuken galmen. Tussen de vuile vaat vind ik een pannetje dat als theepot dienst kan doen. Bert Pinkelschraaf snuit zijn neus. Hij heeft op zijn routeplanner deze keuken gevonden en is nu een deel van zichzelf aan het ontdekken. Maar hij zit in het verkeerde huis, zijn verlichting ligt een paar straten verder op hem te wachten.

Bert informeert naar de mogelijkheden die het spiritueel centrum biedt om zijn innerlijk te bevrijden. ‘Waarvan?’ vraag ik hem.
‘Dat weet ik niet, maar ik wil ervaren wie ik werkelijk ben,’ antwoordt hij.

Het ‘ik’ veroorzaakt lijden, mompel ik, Boeddha had gelijk. ‘Wat is datgene dat je hoopt te vinden?’ vraag ik Bert.
‘Geen idee, daarvoor ben ik hier, om het te ontdekken.’
‘Weet je wel zeker dat je het hebt.’
‘Wat?’
‘Een ware zelf.’
‘Ja natuurlijk, iedereen heeft er een.’
‘Ik ook?’
‘Ja.’

Ik heb wel eens gelezen dat in een onderzoek uit het begin van de vorige eeuw, waarbij 6 tuberculosepatiënten en 15 honden op hun sterfbed werden gewogen, ieder mens 21 gram lichter wordt op het moment dat de dood intreedt. De honden niet. De Amerikaanse arts MacDougall postuleerde dat hij de menselijke ziel had gewogen. Een ongedefinieerde substantie die het lichaam verlaat bij de laatste ademtocht. Zou mijn essentie te vatten zijn in die 21 gram, in drie plakjes leverworst?

Waar zou deze kern zitten? Ergens binnenin? Verschuilt mijn ware zelf zich in mijn hart of in mijn diepere verlangens? In die emotionele vergaarbak die door wie weet wat gevoed wordt, van onbereikbare liefdes, mislukte dates, hormonen, familieperikelen, beknellende sociale conventies tot het vervliegen van de tijd. Zit mijn essentie verstopt in de wijze waarop ik naar de wereld kijk, in de vele gedachtekronkels en mijn eigen fata morgana’s? In het geheugen dat oneindig veel hoekjes kent, waar ik nooit een volledige plattegrond van zal krijgen, waar het totaaloverzicht mij altijd zal ontgaan. Misschien zie ik het verkeerd en ligt mijn kern juist ergens buiten mijn lichaam. Ik ben natuurlijk ook te definiëren door de mensen met wie ik me omring, door de dingen die ik doe. Of ligt, zoals Freud opperde, mijn ware zelf in het onbewuste, daar waar ik of anderen geen of heel moeilijk toegang tot hebben. Kan ik mezelf dan wel kennen?

Terwijl de dampende thee Berts ogen achter een beslagen bril laat verdwijnen, vraag ik me af wie hij werkelijk is. Ik zie een nerveus lichaam dat behoedzaam manoeuvreert, vragend de omgeving in zich opneemt. Wat zit zijn ware zelf in de weg? Is dat een onverwerkt verleden, zijn werk of de voortdurende economische ratrace waar velen zich aan over geven? Is de blokkade lichamelijk en misschien met een paracetamol op te lossen? Of zit zoals Rousseau meende de altijd aanwezig sociale druk onze authenticiteit in de weg. Verbergt Bert zijn échte verlangens en gedachten achter wenselijk sociaal gedrag? Ligt zijn bevrijding dan in het volgen van zijn hart? In wat hij écht wil? Dat lijkt me nog best lastig. Hoe maak je in vredesnaam onderscheid tussen citroensorbet of tompouce, tussen zekerheid of avontuur, tussen wel of geen kinderen? Onze lusten, wensen en neigingen worden gevormd door talloze toevalligheden. Verlangen we niet altijd naar de plekken waar we niet zijn geweest, naar diegene die we niet hebben gezoend en de wegen die we niet hebben bewandeld? Het leven overkomt ons.

Het idee van een ware zelf is volgens mij een schijngevecht tussen ons innerlijk en de buitenwereld. Zoals voelbaar bij kerkvader Augustinus die meende dat wij met onze rug naar onze ware zelf staan, dat wij voornamelijk gericht zijn op de wereld buiten ons, op het kwade. Terwijl de weg naar het goddelijke, naar het goede, de weg naar binnen is. De ontdekking van je essentie is hier verweven met een leven na de dood en dienstbaarheid naar de heer. Deze metafoor suggereert dat er een onderdrukte kern is die boven alle twijfel goed is en je zal redden van de aardse ellende. Dit idee gaat gepaard met training en strijd. Je ware zelf moet immers niet alleen ontdekt maar ook bevrijd worden, door introspectie, transformatie of stembevrijding zoals bij Bert.

Nu is aan jezelf werken natuurlijk aan te prijzen; wie wil er niet een betere kok of minnaar worden, of anders omgaan met de ellende die je op je pad tegenkomt. Maar in elke bevrijdingsgedachte sluimert een nieuwe gijzeling, een nieuwe tegenstelling. Wanneer ik één bepaalde wens vooropstel en bevrijd door hem als authentiek te bestempelen, druk ik automatisch andere verlangens naar de achtergrond. Dit creëert nieuwe zaken die schreeuwen om bevrijding.

‘Aaaaaaa, aaaaaaa, aaaaaaa! Bak, bak, ohmmm.’ Bert begint vrij luid zijn keel te schrapen. Hij knakt zijn nek een paar keer en haalt diep adem. Langzaam komen zijn witte wangen tot leven.
‘Gaat het?’ vraag ik hem. Bert knikt.
‘Heerlijke thee. Wat een fijne workshop.’ zegt Bert. ‘Ik heb het gevoel dat ik hier kan ademen.’
‘Het is vandaag wel een kleine groep,’ antwoord ik verontschuldigend.
‘Meer tijd om onszelf te vinden!’ vult Bert monter aan.

We nippen beiden aan de hete thee, twee eenzame zielen in een verder lege keuken. Terwijl Bert losse theeblaadjes van zijn tong vist, vraag ik me af in hoeverre het idee van een authentieke zelf verbonden is met de gemeenschap waar iemand deel van uitmaakt. Het idee dat Bert of ik unieke individuen zijn is geen universele gedachte. In veel culturen is de ander juist een voorwaarde voor de zelf. Zo staat de rol van lamzak, trouwe echtgenote, avonturier of écht verenigingsmens niet op zichzelf. We krijgen vorm door de mensen die ons omringen, door allerlei ongeschreven regels en sociale structuren. Of je het wilt of niet, je maakt altijd ergens deel van uit: van een groep, familie, clan, natie, sociale klasse, gender of ras, noem maar op. Als individu hebben we bitter weinig invloed op deze groepsidentiteiten en hoe ze bekeken worden. Dit is het tweekoppige monster van het mens-zijn: mijn identiteit ligt voor een deel buiten me.

Deze onhandige verwevenheid tussen het ik en de ander maakt elke notie van spirituele bevrijding problematisch. Want wat is mijn unieke kern waard wanneer hij vorm krijgt door de gemeenschappen waar ik bewust of onbedoeld deel van uitmaak? De buitenwereld is in dat geval juist een voorwaarde voor dat wat mij definieert. Vind ik mijn ware zelf dan in een andere sociale rol of in een nieuwe gemeenschap? Geen flauw idee.

Misschien ligt mijn kern in alles tegelijkertijd. Zowel in die 21 gram, in mijn onderdrukte verlangens, mijn verleden, in de dingen die ik doe en de mensen die mij omringen. Misschien ligt wie we zijn verscholen in deze bonte verzameling; een verhaal dat bij ieder mens anders zal lezen. Maar kan je dan nog wel van een essentie spreken? Van een kern die bevrijd moet worden? Voor de Duitse filosoof Fichte is het zelf niet tot een kern te reduceren. Mijn zelfbewustzijn is geen bewustzijn van iets dat al aanwezig is, maar krijgt juist vorm in het doen. Het is iets dat doorlopend tot wording komt. Net zoals de theeblaadjes die door het warme water drijven en aan je gehemelte blijven plakken, het verandert voortdurend. Wat valt er dan te ontdekken of te bevrijden? De theeblaadjes van het water of het water van de mok?

Bert Pinkelschraaf en ik kijken elkaar aan als verre neven. Het voelt vreemd, maar tegelijkertijd ook niet. Twee mensen die zichzelf vinden. De één in stembevrijding en de ander in digitale persoonsverwisseling. Wij zijn allebei (nog) niet degene die we zijn!

Zou Google het dan toch goed zien? Misschien is mijn keuken wel een spiritueel centrum en ik een virtuele yogi. Misschien heb ik mezelf altijd verkeerd begrepen. Wellicht is het per abuis geplaatste icoontje op internet het begin van mijn transformatie. Goed beschouwd zijn meer dan vijftig procent van mijn cellen niet de mijne. Ik ben in eerste instantie een gemeenschap van bacteriën, virussen, parasieten en slechts een handvol menselijke cellen. Waarom zou ik de digitale wereld uitsluiten van al deze perverterende microscopisch kleine wezentjes die ik ben? Tulpen worden gekleurd door hun schimmels, word ook ik niet gevormd door datgene dat op mij parasiteert?

‘Aaaaa, aaaaa, aaaaa!’ Zonder dat ik er erg in heb begin ik mijn keel te schrapen en voel een rust indalen. Ik knak mijn nek en schenk nog een kopje thee bij. Terwijl Bert zijn bril schoonmaakt informeert hij of hij de cursuskosten kan overmaken.

‘Natuurlijk geen probleem, dat is 75 euro,’ antwoord ik onwillekeurig. Bert knikt instemmend.

Mail

Prosper de Roos is programmamaker en filosoof. Hij verwondert zich over die veranderlijke en lastige scheidslijn tussen de mens en zijn omgeving.

Friso Blankevoort (a.k.a. Freshco) is een illustrator/designer die woont en werkt in Amsterdam. De skateboardcultuur heeft een grote invloed op zijn werk, dat ook beïnvloed wordt door de traditie van grafisch ontwerp in Nederland.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Nieuws in beeld: In de klauwen van de blauwe leeuw

In de klauwen van de blauwe leeuw

Gedupeerden in de toeslagenaffaire moeten de 30.000 euro, die zij ter compensatie krijgen, grotendeels weer terugbetalen. Lees meer

Koop online bij je favoriete boekhandel 1

Koop online bij je favoriete boekhandel

Max Beijneveld ziet met lede ogen aan hoe de boekhandels uit het straatbeeld verdwijnen door de coronacrisis, ondanks het feit dat we het afgelopen jaar gezamenlijk meer boeken hebben gekocht. Steun juist nu je favoriete boekhandels door direct op hun site onze aankopen te doen. Lees meer

Succes is geen keuze

Succes is geen keuze

Krijgen we in onze samenleving altijd wat ons toekomt? Bas van Weegberg ziet meritocratie als een optimistisch rookgordijn waarachter sociale ongelijkheid makkelijker in stand wordt gehouden. Lees meer

Het populisme van de VVD, gekraakt

Het populisme van de VVD, gekraakt

De #DanielKoerhuisChallenge begon als een ludieke hashtag, maar bleek gaandeweg om veel meer te gaan, schrijft Sander van der Kraan. Lees meer

Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Het beste van 2020

Tien hoogtepunten van een jaar discussies, ruzies en gepassioneerde betogen die de revue passeerden. Lees meer

Alain Bachellier

Te vaccineren of niet te vaccineren, dat is de kwestie

De keuze om je wel te vaccineren is vaak net zo irrationeel als de keuze om je niet te vaccineren. Uiteindelijk is niet kennis, maar vertrouwen de doorslaggevende factor. Jihane Chaara heeft vertrouwen. Lees meer

 Staat er een doctor voor de zaal?

Staat er een doctor voor de zaal?

Epsteins gastbijdrage was tekenend voor het seksisme en de neerbuigendheid waarmee vrouwelijke academici te maken krijgen. Lees meer

Vergeet het lichaam van de ander niet 1

Vergeet het lichaam van de ander niet

Juist in een tijd waarin gezondheid als een individuele verplichting wordt gezien, dwingt een pandemie ons om over onze lichamelijkheid na te denken, merkt Rijk Kistemaker. En over die van de ander. Lees meer

Nieuws in beeld: Met afstand de raarste kerst

Met afstand de raarste kerst

Illustrator Loes van Gils blikt vooruit op een afstandelijke kerst. Lees meer

Diversiteit in het academisch curriculum

De 'pure gaze' van de witte wetenschapper

Grâce Ndjako neemt ons mee langs schrijvers en denkers uit alle tijdperken die de academische wereld probeerden te dekoloniseren. Lees meer

Filmtrialoog: King of the Belgians

King of the Belgians

Een documentairemaker volgt de Belgische koning Nicolaas III op staatsbezoek in Turkije. Ondertussen splitst Wallonië zich in afwezigheid van de koning af van Vlaanderen. Lees meer

 Minister Kaag houdt het bij een kledingadvies

Minister Kaag houdt het bij een kledingadvies

Minister Kaag (Buitenlandse Handel) hield deze week twee Kamermoties tegen, die ons in staat hadden moeten stellen de import te beperken van kleding die onder dwang is gemaakt door Oeigoeren. Lees meer

Een cruciaal EU-wetsvoorstel over Big Tech laten we zomaar aan onze aandacht ontglippen

Waarom laten we een cruciaal EU-wetsvoorstel over Big Tech zomaar vallen?

Na jaren van kritiek en waarschuwingen van klokkenluiders komt de Europese Commissie eindelijk met een wetsvoorstel over de macht en invloed van Big Tech. En wat gebeurt er? De grootste bedrijven lobbyen het voorstel gewoon van de baan. Kom op, media: reageer! Lees meer

 Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met name kleine webshops zijn vaak genoodzaakt om (veel) groter verpakkingsmateriaal te gebruiken. Illustrator Chloé Pérès-Labourdette brengt het nieuws in beeld. Lees meer

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan