Elke dag verschijnt op hard//hoofd het fameuze woord van de dag. Bij één van deze woorden zoekt Mila elke maand een passend beeld uit de kunstgeschiedenis. Deze maand de mysterieuze gravure van de geniale Albrecht Dürer, uit 1514.
Albrecht Dürer, Melencholia I (1514)
Albrecht Dürer (1471-1528) wilde kunst maken die los van het ‘ambachtelijke’ stond; hij ging meer creatief artistiek te werk. Hij liet zich hiertoe inspireren door Italiaanse renaissancekunstenaars zoals Andrea Mantegna (van de heilige Sebastiaan, zie eerder woord van de maand). Bijzonder was dat hij zich toelegde op zelfportretten, indertijd iets ongewoons. Voor het eerst werd het 'ik' met al haar psychologische diepgang als uitgangspunt genomen. Door deze zelf-distantie kon iemand als Dürer tot de verbeelding komen.
Deze gravure wordt door veel mensen gezien als een zelfportret. Uit brieven en dagboeken blijkt dat Dürer een aanleg tot zwaarmoedigheid had. Dit melancholische temperament had voor hem echter een positief effect, aangezien hij er gebruik van kon maken als onderwerp van zijn werk. Aan de andere kant werkte het hem ook tegen, omdat het zijn productiviteit in de weg stond. Deze twee kanten van zijn melancholische aanleg kun je terugzien in de gravure: aan de ene kant de sombere en wat gefrustreerde houding van de engel (dus van Dürer) en de manier waarop zij de passer vasthoudt, en aan de andere kant het felle licht op de achtergrond.
Dürer was niet alleen kunstenaar, hij was ook meetkundige. Hierdoor was hij een kunstenaar met oog voor wetenschappelijke verworvenheden. Meetkunde was voor hem een serieuze discipline en kennisvorm. Hij kon deze vaardigheid in zijn kunstenaarschap gebruiken bij bijvoorbeeld onderzoek naar perspectief. Dit maakte hem mede tot een groot kunstenaar.
De engel (man of vrouw, dit is niet helemaal duidelijk) staart peinzend voor zich uit. Om haar heen staan allerlei voorwerpen die met mystiek en alchemie, wetenschap en ambacht te maken hebben. Daarnaast zien we een hond en een baby. Het barst van de vaak onduidelijke symbolische verwijzingen, zoals bijvoorbeeld het magische vierkant achter de engel. Als je de vier cijfers in het vierkant bij elkaar optelt is de uitkomst altijd 34, zowel horizontaal als verticaal en diagonaal. Er bestaan talloze theorieën over wat de cijfers betekenen. Maar het blijft vooral speculatie die leidt tot Lord of the Rings-achtige kitschtheorieën. Zo gebruikte Dan Brown het magische vierkant uit Dürers gravure voor zijn boek The Lost Symbol.
Het is moeilijk wat over de symbolen te zeggen; iedereen ziet er toch iets anders in. Dürer was 43 toen hij de gravure maakte, misschien vond hij het grappig om de '4' en de '3' om te draaien? Maar waarom zou hij dat doen? De hond aan zijn voeten zou staan voor ‘trouw’, het zou best kunnen dat Dürer die achterliggende betekenis in zijn hoofd had. De zandloper is natuurlijk een iets duidelijker symbool voor onze eindigheid, maar wat betekent die rare steen naast hem dan? Het gissen naar betekenis is een leuk spelletje, maar het is beter om het niet te serieus te nemen. De compositie van de voorwerpen an sich, het mysterieuze karakter en Dürers geniale techniek zijn mijns inziens de interessante eigenschappen van de gravure. Het heeft tot op heden talloze kunstenaars, schrijvers en filmmakers geïnspireerd.
