Goya was een mooie gek." /> Goya was een mooie gek." />
Asset 14

Mesjogge

Elke dag verschijnt op Hardhoofd het fameuze woord van de dag. Bij één van deze woorden zoekt Mila elke maand een passend beeld uit de kunstgeschiedenis.

Goya (1746-1828) verbeeldde horrorscenario’s en nachtmerries als geen ander in zijn etsen en schilderijen. Zo goed dat je er zelf nachtmerries van kunt krijgen. Ik had er gisternacht zelf nog één.


Francisco de Goya y Lucientes, Saturnus, zijn zoon verslindend (1820-23)

Goya leefde in roerige tijden: de Kerk (de Spaanse Inquisitie) en het koningshuis heersten met harde hand over Spanje, om in 1808 gedwongen plaats te maken voor Napoleon met zijn bloederige Franse Revolutie. De Napoleontische oorlogen hebben Goya geïnspireerd tot zijn beroemdste etsen. Na de revolutie keerde het Koninklijke regime weer terug, maar Goya had ook hier weinig mee en vertrok naar Frankrijk waar hij later ook stierf.

Angst, pijn en waanzin vormen belangrijke thema’s in zijn werk. Hij was misschien wel de eerste kunstenaar die op een zo directe wijze van de gruwelijkheden van een oorlog getuigde (zie zijn serie satirische etsenk, Los Caprichos) en tot uiting bracht tot wat voor kwaad de mens in staat is in naam van de vrijheid. Dit kwaad uit zich in zijn nog zwartere serie Los Desastros de la Guerra in de menselijke drift tot doden. In zijn etsen, tekeningen en schilderijen zien we kindermoord, kannibalisme, verkrachtingen, onthoofdingen en martelingen voorbijkomen. Zijn werk wordt bevolkt door heksen, enge dwergen en duivels. Maar ook worden vrouwen vaak hoeren (met voeten die naar buiten wijzen, oftewel benen gespreid), mannen viezeriken en kerkleiders zo corrupt als de neten.

Goya laat in zijn werk zijn afschuw voor de Spaanse Inquisitie en de strijd tussen de Spanjaarden en de Fransen blijken. Niettemin werkte hij in opdracht voor de Kerk en was hij hofschilder van de Spaanse koninklijke familie onder Karel IV. Hij maakte veel portretten, waarin hij zijn opdrachtgevers zo realistisch mogelijk weergaf, waardoor ze vaak niet als moeders mooisten uit de letterlijke verf kwamen. Vooral koningin Maria Luisa moest het ontgelden. Maar Goya beeldde haar wel af als een sterke vrouw die thuis de broek aan had. De portretten doen bijna karikaturaal en grotesk aan en het is de vraag hoe Goya hier mee weg kwam. Sommige kunsthistorici gaan ervan uit dat Goya de koninklijke familie afbeeldde zoals ze zichzelf ook daadwerkelijk zagen, en ook knapper dan ze daadwerkelijk waren.

Goya maakte dit schilderij op de muur van zijn eetkamer, tijdens de periode aan het eind van zijn leven, tussen 1819 en 1823. In de negentiende eeuw is het op doek overgebracht. Het maakt deel uit van zijn ‘zwarte schilderijen’ een serie muurschilderingen in zijn huis. Deze schilderijen maakte hij voor zichzelf. De titels heeft Goya niet zelf gegeven, maar zijn pas na zijn dood ontstaan. De afbeelding hierboven zou verwijzen naar Saturnus. Wie was deze god? Saturnus was de Romeinse god van de landbouw. Hij was de zoon van Uranus (Hemel) en Gaia (Aarde), en getrouwd met Rhea. Het verhaal wil dat Saturnus’ ouders hem voorspelden dat een van zijn kinderen hem van de troon zou stoten. Eerder had Saturnus zijn eigen vader onteerd door hem (samen met zijn moeder!) te castreren. Omdat hij zijn macht niet wilde verliezen, besloot deze malle Saturnus zijn pasgeboren kinderen op te eten. Hij slaagde hierin bij de eerste vijf, maar bij de zesde gaf zijn vrouw Rhea hem stiekem een steen te eten en stuurde het kind (Jupiter, oftewel Zeus) naar Kreta. Jupiter gaf Saturnus later een braakmiddel waardoor hij zijn vijf eerste kinderen uitkotste, en onttroonde hem inderdaad.

Goya’s schilderij heeft echter weinig met de mythe te maken. Hij concentreert zich op Saturnus’ wrede daad en zijn bijbehorende gezichtsuitdrukking. Vooral zijn ogen spreken een demonische waanzin en angst uit. Het is merkwaardig dat Goya de baby een volwassen lijf heeft gegeven. Een vrouwenlijf, als je naar de billen kijkt. Wat voor gedachte zat hierachter? Was Goya een vrouwenhater? Dat blijkt in ieder geval niet uit ander werk.

Er doen een aantal interpretaties de ronde over dit schilderij. Misschien staat dit beeld voor de Franse Revolutie. Staat deze Saturnus dan voor Napoleon? Het conflict tussen jong en oud? Of voor het begrip Tijd in het algemeen? Misschien is het wel Goya’s mensbeeld dat we hier afgebeeld zien. Of gaat het meer over Goya’s eigen leven? Hij verloor zelf een aantal kinderen en had slechts een zoon die een volwassen leeftijd bereikte.

In de periode dat Goya zijn ‘zwarte schilderijen’ vervaardigde, was hij volledig doof. Dit had misschien te maken met een loodvergiftiging, er zat indertijd nog zogenaamd lood-carbonaat in de verf een giftige stof die de hersenen kan beschadigen. Hij zou hierdoor ook paranoïde zijn geworden, maar dat is misschien maar een fantasie van de kunsthistorici. Hij lijkt in ieder geval enigszins in een isolement te zitten, gezien de donkere kleuren en de mysterieuze taferelen die we op de schilderijen zien.

Deze Saturnus doet trouwens ook erg denken aan het kind etende monster uit de film Pan’s Labyrinth.

Mail

Mila

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
'Mijn familiegeschiedenis is een puzzel waarvan ik steeds meer stukjes vind’ 1

‘Mijn familiegeschiedenis is een puzzel waarvan ik steeds meer stukjes vind’

Na het overlijden van zijn grootouders vinden Stephan Splinter en zijn vader op zolder een schat aan informatie. Aan de hand van de documenten en de spaarzame verhalen van opa, beginnen ze hun veelbewogen familiegeschiedenis in Nederlands-Indië te reconstrueren. Lees meer

Nieuws in beeld: Donorhart uit een doos

Donorhart uit een doos

De heart-in-a-box kan (vlak) na het overlijden van een donor diens hart weer op gang laten komen. Illustrator Simcha van der Veen is diep onder de indruk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 47

Ontspan, Vladimir is hier

Deze week worden onze redacteurs blij van de zooi van iemand anders, de PlayStation en een Putin-stickerpakket. Lees meer

Verkrachting vindt niet plaats in een vacuüm

Verkrachting vindt niet plaats in een vacuüm

Linkse mensen hebben vaak het idee dat zij buiten en boven de 'verkrachtingscultuur' staan, meent Harriet Bergman. Maar iemands politieke overtuiging zegt weinig over hoe diegene daadwerkelijk met machtsverschillen omgaat. Lees meer

Tompouce 1

Tompouce

Eva vraagt zich af waarom de documentatie van haar jeugd ineens leuk moet zijn nu haar moeder alle oude videobanden heeft laten digitaliseren. Lees meer

Constant in verbinding en toch eenzaam

Constant in verbinding en toch eenzaam

Een plek waar je echt alleen bent en niet steeds naar je telefoon kunt grijpen. Waar vinden we die nog? Stefanie Gordin denkt met heimwee terug aan haar tijd in de Russische datsja's. Lees meer

 Giftige goudkoorts

Giftige goudkoorts

Jaarlijks belandt meer dan 130.000 kilo kwik - gebruikt voor het vinden van goud - in de Surinaamse natuur. Lees meer

Het vervolg van een rouwwoordenboek

Het vervolg van een rouwwoordenboek

De persoonlijke worsteling van Babet te Winkel om woorden te vinden voor haar rouw, was helemaal niet zo persoonlijk. Ze ontving vele berichten van mensen die zich in haar rouwwoordenboek herkenden. Dit is het vervolg van haar rouwwoordenboek. Lees meer

Hard//talk: Wie Thierry volgt

Wie Thierry volgt

Thierry Baudet heeft er heel wat kiezers bij die simpelweg hun vrijheid terug willen. Julius Koetsier vreest dat zij verzeild zullen raken in een moeras van verzinselen over UFO's en dinosaurussen. Lees meer

Nooit meer hier

Nooit meer genocide (hier)

Nooit meer genocide, dat beloven we elkaar op 4 mei. Maar wat zijn de lessen van 4 mei waard als we ze niet kunnen toepassen om nú een groep in nood te redden? Lees meer

Nieuws in beeld: Volle terrassen, volle ic's

Volle terrassen, volle ic's

Het demissionaire kabinet gaf groen licht voor het openen van de terrassen - en dus ook voor volle ic's. Lees meer

(Bos)rebellen

(Bos)rebellen

Deze week worden onze redacteurs blij van die film over het naderende Eurovisie Songfestival, eetbare bloemen en een onterecht vergeten dichter. Lees meer

Winterslaap

Winterslaap

Madeleine grapte al jaren over het houden van een winterslaap. Tot een onderzoeker dit ook echt mogelijk maakt. Wat als mensen een winterslaap zouden houden zoals dassen of beren dat doen? Een kort verhaal door Else Boer. Lees meer

Ali B gaat je niet redden

Ali B gaat je niet redden

‘Self made men’ prediken in online succescursussen dat succes voor iedereen binnen handbereik ligt. Lees meer

Alleen samen krijgen we u eronder

Alleen samen krijgen we u eronder

Mark Rutte is het niet vergeten, vanaf vandaag wordt alles soepel! Geef vooral weer die drie zoenen en alsjeblieft: dicht op de mond graag. Waarom zou je denken aan de uitgeputte zorg en de oplopende IC-cijfers als je ook aan jezelf kan denken? Nou dan. Lees meer

Met (voor het eerst!) een illustratie van Melcher Oosterman. Lees meer

Nieuws in beeld: Vogelgriep grijpt om zich heen

Vogelgriep grijpt om zich heen

Langs de Groningse Waddenkust zijn honderden vogels aangespoeld, die waarschijnlijk zijn geveld door de vogelgriep. Illustrator Aida de Jong brengt het lugubere nieuws in beeld. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 45

Goed advies

Deze week worden onze redacteurs blij van praktische zaken: goed advies, een nieuw rijbewijs en fijne muziek. Lees meer

Praat met mij, niet met de tekst

Praat met mij, niet met de tekst

Wout Waanders is niet alleen dichter en deel van een sexy boyband, maar ook schrijfcoach. Advies geven is natuurlijk leuk en aardig, maar wat gebeurt er als je zelf vastloopt tijdens het schrijven? Kan je jezelf terug de inspiratie in coachen? Alvast een tip: pak geen rode pen.  Lees meer

Column: Inferno onder de roltrap

Inferno onder de roltrap

Een defecte roltrap op het station herinnert Eva eraan hoe ze als kind soms verborgen werelden en niet per se bestaande systemen waarnam. Lees meer

Leven in een grijs gebied

Leven in een grijs gebied

Wat gebeurt er met je zelfbeeld als je chronisch ziek wordt? Accepteer je de ziekte als een deel van jezelf, of blijf je uitkijken naar de dag waarop je genezen bent? Lees meer