Asset 14

Was ik wel een echte vrijwilliger?

Was ik wel een echte vrijwilliger? 2

Jonge westerlingen die het leed van anderen van dichtbij komen bekijken onder het mom van vrijwilligerswerk: de 'voluntourist' duikt overal ter wereld op. Jozien Wijkhuijs kwam met de term in aanraking als vrijwilliger in Calais. Het dwong haar tot zelfreflectie: hoe oprecht was haar eigen liefdadigheid eigenlijk?

Op het terrein waar de hulporganisaties in Calais een loods delen staat een aantal kapotte, oude caravans. Ze zijn gedumpt in de houtwerf en functioneren vooral nog als plek waar uitgeputte vrijwilligers een dutje kunnen doen, of waar stelletjes naar verluidt af en toe de privacy opzoeken. Op een rustige middag, tussen het groente snijden en pannen schrobben door, loop ik met een van de andere vrijwilligers een rondje over het terrein. Het is nog zomer, dus de houtwerf is nog niet erg druk. In de winter wordt hier zo veel mogelijk oud hout in kleinere stukken gehakt, zodat de mensen die in Noord-Frankrijk op straat leven vuur kunnen maken.

Op het gebroken raam van een van de caravans staat in grote, gifgroene letters ‘voluntourism’. Het is de eerste keer dat ik het woord tegenkom. De jongen met wie ik rondloop, grinnikt door zijn Mascotte-filter heen terwijl hij een sigaret draait. ‘Yeah. It’s written everywhere.’ Een dag later hoor ik het weer, als een van de nieuwe vrijwilligers zegt dat ze, als ze niet meegaat op voedseldistributie, het om 16.00 wel voor gezien houdt. Als ik haar erop wijs dat de rest dan langer doet over het schoonmaken van de keuken, zegt ze: ‘If I don’t get to see the refugees, I don’t stay late. I come here to see them.’ Die avond mompelt een van ons bij het kampvuur, met een dik Frans accent: ‘She’s what we call a voluntourist.

Attractie
Ik begreep de term op dat moment in de definitie die zij hanteerden: iemand die niet komt om echt te werken, maar slechts aapjes komt kijken, iemand die nep is. Uiteraard in tegenstelling tot henzelf. Tegelijkertijd voelde ik het zelf ook; een voluntourist is niet wat je wilt zijn. Op dat moment zag ik het onbewust nog meer als iets wat je kunt voorkomen door maar zo hard mogelijk te werken, maar dat is natuurlijk niet zo. Ik was zelf óók een voluntourist, een vrijwilligerstoerist, in Calais. Net als de meeste anderen daar. Gedurende twee weken bleef ik me daarvan bewust. Sommige mensen, vooral degenen die al jaren op reis zijn of net zijn afgestudeerd, verbleven maanden achter elkaar in dit meest troosteloze stuk van Noord-Frankrijk. Zij waren in onze ogen de echte vrijwilligers. En dat verschil is er op papier niet, er wordt constant gehamerd op dat zelfs één dag helpen wordt gewaardeerd, maar ik voelde het wel. Hoe goed ik ook met hen op kon schieten en hoe welkom ik me ook voelde.

Met een paar clicks kon ik naar Zuid-Afrika, de grens tussen de VS en Mexico, Nicaragua…

Ondanks mijn twijfel over mijn rol geloof ik dat het zin heeft gehad daar te zijn, ook voor een kortere tijd. Ik werkte voor Refugee Community Kitchen, een organisatie die nauw samenwerkt met Help Refugees. Niet alleen kan het project niet zonder kortetermijnvrijwilligers vanwege de hoeveelheid werk, ze brengen ook nieuwe energie en een frisse blik van buiten. En, als je geluk hebt, producten uit hun thuisland die de vaste vrijwilligers al maanden moeten missen. Twee weken is ook absoluut geen termijn om je voor te schamen, dat is één dag ook niet. Maar toch zeurt dat woord door, in gifgroene letters aan de rand van mijn bewustzijn: voluntourism.

Later, thuis, zou ik het woord googelen, in de verwachting allerlei kritische artikelen tegen te komen die breed uiteenzetten wat er mis is met die verwende rijkeluiskinderen die voor twee weken gaan laten zien hoe betrokken ze waren bij de wereld. Ik zette me schrap.

Tot mijn grote verbazing waren de eerste zoekresultaten niet van het kaliber ‘alles wat jullie doen is fout’, maar aanbiedingen van reisorganisaties. De woorden ‘kansen’, ‘buzzwoord’ en ‘reistrend’ kwamen voorbij. Met een paar clicks kon ik naar Zuid-Afrika, de grens tussen de VS en Mexico, Nicaragua… Pas later vond ik artikelen met titels als ‘The truths you need to know about voluntourism’, ‘The dark side of voluntourism’ en ‘The business of voluntourism: do Western do-gooders actually do harm?’ Unicef startte in 2014 de campagne ‘Children are not tourist attractions’, om mensen op te roepen na te denken voor ze een kindertehuis bezoeken. Kennisinstituut Movisie schreef toen dat de problematiek nog veel verder ging dan Unicef dacht: de steeds wisselende vrijwilligers zorgden bij de kinderen voor hechtingsproblematiek, organisaties die vrijwilligersreizen aanboden maakten steeds dezelfde fouten, en vrijwilligerstoerisme dreef lokale gemeenschappen uit elkaar.

'Je moet hier niet slechts komen om je CV op te krikken en een foto met de vluchtelingen te maken.'

Daarnaast komt het vrijwilligerswerk in de plaats van betaald werk, en wordt het vaak verricht door mensen die daar de kwalificaties niet voor hebben. In The Guardian vertelt een Amerikaanse vrijwilliger die in Tanzania hielp met huizen bouwen: ‘We […] were so bad at the most basic construction work that each night the men had to take down the structurally unsound bricks we had laid and rebuild the structure so that, when we woke up in the morning, we would be unaware of our failure.

Geen foto’s
Tijdens mijn kampvuurgesprekken in Calais leek het veronderstelde verschil tussen de ‘echte’ vrijwilligers en de vrijwilligerstoeristen vooral te zitten in motivatie. ‘Natuurlijk,’ zei een van hen me, ‘er is niet zoiets als een belangeloze goede daad, maar je moet wel willen werken, ook als het je even niets oplevert. Je moet hier niet slechts komen om je CV op te krikken en een foto met de vluchtelingen te maken.’

Bilge Daldeniz en Mark Hampton van de Kent Business School deden in 2010 onderzoek naar het verschil in motivatie tussen vrijwilligers die in Nicaragua werkten binnen ontwikkelingsprojecten en vrijwilligers die in Maleisië in hostels en als duikinstructeur werkten. Hun conclusie was dat beide groepen vergelijkbare redenen hadden om het werk te doen, vergelijkbare positieve en negatieve invloed hadden op hun omgeving, en ongeveer onder dezelfde leefomstandigheden hun werk deden. Het kwam opvallend vaak neer op dat ze zoekend waren in het leven. Het enige echt grote verschil was dat de groep in Maleisië de benaming ‘voluntourist’ niet afwees, en de groep in Nicaragua wel.

Ken je plaats, en accepteer dat je toch echt ook jezelf een dienst verleent.

Calais is geen Nicaragua, een vluchtelingenkamp is geen weeshuis, en het werk dat velen van ons in Frankrijk verrichtten was grotendeels buiten het zicht van de mensen die het betrof. Toch werden ook wij gewaarschuwd voor de valkuilen van vrijwilligerstoerisme. Allereerst: geen foto’s. Foto’s kunnen, onder het akkoord van Dublin, problemen veroorzaken. Dat zit zo: als een migrant het Verenigd Koninkrijk haalt en Home Office een foto tegenkomt die duidelijk in Frankrijk is gemaakt, kan dit grote gevolgen hebben voor de asielaanvraag. Verder: niet knuffelen met kinderen, niet vragen naar de reis hierheen, geen ongelijkheid creëren in aandacht of het verdelen van spullen. Gepaste, respectvolle afstand, maar wel blijven luisteren. Zoals je zou doen met alle mensen die je nog nooit hebt ontmoet.

Will Hatton, van de blog The Broke Backpacker, schrijft in zijn blog over vrijwilligerswerk: ‘In spite of [this], don’t be turned off by volunteering. The fact is you help not only others but also, you are doing yourself a favour. You will learn something. You will call up first-hand awareness of the reality that some of our neighbours face daily. You just need to know your place and to be sure that you partner with a reputable organisation.’ Ken je plaats, en accepteer dat je toch echt ook jezelf een dienst verleent. Dat je misschien geniet van het contact met andere vrijwilligers op de camping. Dat het je goed doet om iets te doen voor anderen. Het is gemakkelijk om altijd het idee te hebben dat je niet genoeg doet of dat je het niet te leuk mag vinden. Dat je verzaakt als je een dag vrij neemt, iets wat ik bij veel van de ‘langetermijners’ heb zien gebeuren en wat ik zelf ook ervaarde. Ik was er immers maar twee weken; vrij nemen leek absurd. Tot ik op een ochtend, na twee redelijk intense voedseldistributies, begon te huilen door een liedje van Beirut en vier uur lang niet meer ophield.

Mijn advies voor vrijwilligers in het buitenland is dus: accepteer dat je niet alles kunt doen. En dus misschien ook niet maanden kan blijven, maar twee weken. Dat maakt je waarschijnlijk een voluntourist, maar dat betekent niet dat je automatisch de bovengenoemde schade hoeft aan te richten. Hatton benadrukt immers ook hoe belangrijk een ervaren, serieuze organisatie is. Die geen winstoogmerk heeft. En die je helpt bij het bepalen van je plaats in de organisatie, zodat veel van de negatieve effecten van voluntourism kunnen worden voorkomen.

Ik heb me erbij neergelegd: ik was een voluntourist.

Bij Help Refugees ging niemand ‘het veld’ in zonder training en werd er uitgebreid gebriefd en gedebriefd. De infobus die normaal iedere dag rondreed om informatie te verzorgen voor de vluchtelingen, stond op zaterdag op het terrein waar we werkten, voor vragen. Als er iets misging, werd uitgebreid gesproken over hoe dat kwam en hoe het de volgende keer voorkomen kon worden.

Nog belangrijker: Help Refugees lobbyt uitgebreid voor oplossing van het probleem. Want liever zijn ze daar niet en halen ze ook geen vrijwilligers naar Calais.

Nu, twee weken na mijn thuiskomst, heb ik me erbij neergelegd: ik was een voluntourist. Net als veel van de anderen, die zo afgaven op de term. Maar ik hoop dat ik goed met die rol ben omgesprongen. En ik ben voornemens om dat in de toekomst nog beter te doen. Hoe? Door projecten te kiezen waar ik echt iets kan toevoegen, me af te vragen of zelf afreizen of juist geld geven de juiste keuze is, en door mijn plaats te kennen en te accepteren dat ik nog iedere dag terugverlang naar de avonden op de camping, met de andere vrijwilligers. Omdat we daar in dit geval niemand kwaad mee deden.

Beeld: Seattle Parks via Flickr

Mail

Jozien Wijkhuijs is altijd journalist, schrijver, en radiomaker. Af en toe is ze ook hobbybarvrouw, literatuurwetenschapper, stadsgids en de irritante idealist op je feestje.

Bram Dirven oordeelt, maakt en bepaalt over illustraties en is hiermee de illustratordictator bij Hard//hoofd.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer

Ook automobilist moet aan de bak

Ook automobilist moet aan (of uit) de bak

Illustrator Veerle van der Veer brengt het nieuws in beeld. Dat de rechter Shell opdraagt zijn CO2-uitstoot drastisch terug te dringen, leverde vooral instemming en leedvermaak op, zagen opiniemakers in de Volkskrant. En de klánten van Shell dan, vroegen zij zich af. Lees meer

Speech: Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Honderden demonstranten protesteerden tegen de vernederende en dehumaniserende zorg voor transgender personen. Ze eisen hervorming van het zorgsysteem en riepen een ‘zomer van trans woede’ uit. Non-binaire trans vrouw Nilin gaf een openhartige toespraak. Lees meer

Filmtrialoog: Gunda

Gunda

Onze redacteuren Eva van den Boogaard, Nora van Arkel en Jozien Wijkhuijs bekeken de documentaire Gunda. Ze zijn onder de indruk van de unieke vorm van de film, maar er bleken ook wat dingen die iedereen anders interpreteerde. Lees meer

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

Op 1 juli 1863 schafte Nederland de slavernij af in Suriname en op Aruba, Bonaire, Curaçao, Sint Maarten, Sint Eustatius en Saba. Althans, zo staat het in de geschiedenisboeken. Lees meer

Essay: Verslag van een mislukking

Verslag van een mislukking

In de essayreeks Boys don't cry onderzoekt Jonathan van der Horst mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 2 met werk van de slam poet IN-Q. Lees meer

Maling aan de paling

Maling aan de paling

Met 60 duizend stuwen, gemalen en sluizen is ons land voor trekkende palingen de grootste hindernisbaan van Europa. Lees meer

Ik bekritiseer Israël omdat ik om haar geef

Ik bekritiseer Israël omdat ik om haar geef

In gesprekken over Israël-Palestina bevindt Max Beijneveld zich afwisselend aan beide kanten. Voor hem is het bekritiseren van Israël juist een teken van hoop en vriendschap: hij uit kritiek omdat hij gelooft dat Israël kan verbeteren. Lees meer

Automatische concepten 56

Een Afrikaanse kritiek op het Antropoceen

In het Antropoceen zou 'de mens' een bepalende factor zijn in het verstoren van het klimaat en de biodiversiteit. Maar wie kan zich eigenlijk tot mens rekenen? En wie wordt als object behandeld? Grâce Ndjako verwerpt het Antropoceen als een eurocentrisch idee. Lees meer

Je partner slaan is nog geen doodvonnis voor je carrière

Je partner slaan is (nog) geen doodvonnis voor je carrière

Het onderscheid tussen de publieke en de privésfeer is soms vaag, maar geweld achter de voordeur zouden we nóóit door de vingers moeten zien, meent Jihane Chaara. Waarom komen zoveel publieke figuren ermee weg? Lees meer

Kunst is werk

Kunst is werk

Brood noemen we essentieel, theater niet. Maar wat als je in het theater je brood verdient? Lees meer

 Klop, klop, wie is waar?

Klop, klop, wie is waar?

De klopjacht op de voortvluchtige militair Jürgen Conings doet de in België woonachtige Amerikaanse illustrator Sebastian Eisenberg denken aan iets wat in zijn thuisland zou gebeuren; niet in Europa. Lees meer