Slavernij bestaat nog steeds, een derde van de bossen in Australië is verbrand als gevolg van onze CO2-uitstoot en meer dan 820 miljoen mensen lopen rond met een lege maag. Op LinkedIn en Instagram ziet Wieneke van Koppen echter alleen maar voorspoed en persoonlijk geluk. Hoe zit dat? Ze gaat te rade bij emotie-psycholoog Ad Vingerhoets.
Begrijp me niet verkeerd: ik gun mijn ‘connecties’ alle goeds. Ik geniet heus mee tijdens uitreikingen en feestjes en like braaf de berichten over hun toffe prestaties op sociale media. Ik voel mij ook oprecht trots als mijn naasten iets nieuws bereiken. Tegelijkertijd raak ik door de toon van veel berichten die ik op LinkedIn zie langskomen flink geïrriteerd. De dikwijls tenenkrommende woordkeuzes spelen hierin geen geringe rol, zagen een vriendin en ik laatst toen we deze gedeelde ergernis bespraken en door onze beide tijdlijnen scrollden.
‘Ik ben dankbaar dat ik mijn master heb mogen afronden’, lazen we bij de vleet, net als: ‘Ik ben ontzettend dankbaar voor de nieuwe uitdaging die ik aan mag gaan bij bedrijf X’. De woorden ‘mogen’ en ‘dankbaar’ duiden aan dat de schrijver bescheiden is. Maar hoe oprecht is die bescheidenheid als je je prestaties deelt met 500+ volgers? En is dit persoonlijke hoogtepunt zo uitzonderlijk dat je het met al die mensen moet delen?
Waarom sociale media ideaal zijn voor trotse mensen
Ik vraag aan hoogleraar Ad Vingerhoets, die werkt aan een boek over emoties, wat hij denkt van de drang om promoties, behaalde scripties en pas gestarte ondernemingen op sociale media te plaatsen. Hij snapt de behoefte van mensen om hun wapenfeiten te delen wel. ‘Persoonlijke prestaties gaan vaak gepaard met gevoelens van trots. Het behalen van een diploma, het binnenhalen van een nieuwe baan of het winnen van een wedstrijd is dan ook bij uitstek iets om trots te zijn. Die trots manifesteert zich in ons gedrag. Wie trots is, maakt zich fysiek groter en doet zijn borst vooruit. Als je trots bent, zet je spreekwoordelijk je veren op. Dat doen mensen online natuurlijk ook. Sterker nog: sociale media zijn ideaal om hoog op te geven van je prestaties.’
Bewondering voel ik voor mensen die doorzetten wanneer het allemaal tegenzit, hun demonen bevechten, de macht aanpakken
Pauwengedrag, dus. Ik vertel dat ik, hoewel ik het zeker waardeer als iemand iets bereikt heeft, de stortvloed aan trotse berichten tamelijk irritant kan vinden. Dat begrijpt Vingerhoets wel: ‘Trots is een positieve emotie, en doorgaans vertaalt dat zich in bewondering. Maar het kan ook negatieve uitwerkingen hebben. Mensen kunnen je als arrogant gaan zien. Arrogantie is ongepaste trots, dat zie je bijvoorbeeld wanneer een jongen bluft met de dikke auto van zijn vader.’
Arrogantie straalt niet van de berichten af, vind ik, want ik zie niemand pronken met de veren van een ander. Bewondering voelen voor de tientallen mensen langs wiens berichten ik wekelijks scroll, is echter wel een ander uiterste. Dat voel ik voor mensen die doorzetten wanneer het allemaal tegenzit, hun demonen bevechten, de macht aanpakken, taboes doorbreken en die belangrijke prestaties neerzetten. Mensen die een verschil maken, juist wanneer dat niet gemakkelijk is.
Trots en schaamte in de sport
Vingerhoets vertelt me dat onderzoeken naar trots regelmatig in de sportwereld plaatsvinden. Logisch, want daar gaat het om winnen en verliezen. Er is dan altijd wel iemand trots. Behalve in het geval van de kickbokswedstrijd tussen Rico Verhoeven en Badr Hari in december 2019, een match die al mijn lage verwachtingen (ik heb namelijk precies niks met kickboksen) overtrof door de bijzondere loop ervan. Ik zou het zelfs wel een van mijn favoriete tv-momenten van 2019 willen noemen.
Dé bokslegendes van dit moment stonden tegenover elkaar in de ring terwijl de muziek door de speakers pompte. Criminelen, voetbalhooligans en motorclubleden joelden voor hun favoriet vanaf de tribunes. Badr was aan de winnende hand en haalde met zijn voet uit naar Rico, maar blesseerde zichzelf daarbij. Stomme pech. Rico won. Maar behalve de wedstrijd zelf won Rico ook de liefde van vele kijkers door de hoffelijke knuffel en sportieve woorden die hij tegen Badr sprak. Toch was er ook geen sprake van feestvreugde in de zaal. Zowel Rico als Badr wist dat Rico slechts door het noodlot had gewonnen.
Als je laat zien dat je je schaamt, zijn anderen eerder geneigd tot vergevingsgezindheid
Onder andere op Instagram gaf Rico letterlijk aan teleurgesteld te zijn in zichzelf. Misschien schaamde hij zich ook wel. ‘Schaamte is de tegenhanger van trots,’ vertelt Vingerhoets, ‘en de manier waarop we het uiten is net als bij trots universeel, al manifesteert schaamte zich precies omgekeerd: we maken ons niet groot, maar klein en beginnen te blozen. Voetballers trekken hun shirt over hun kop als ze verliezen, ze willen niet gezien worden. Dat kleiner maken heeft een functie: als je laat zien dat je je schaamt, zijn anderen eerder geneigd tot vergevingsgezindheid.’
Trots of ijdelheid?
Over schaamte kan ik meepraten. Als kind liep ik al voortdurend met rode wangen van gêne rond, met name tijdens gymlessen waar ik voortdurend alle tref-, honk- en voetballen miste. Ook herinner ik me een schoolreis op de middelbare. Door onhandig geformuleerde instructies aan degene voorin, liet ik het hele voertuig een verjaardagsliedje zingen voor de verkeerde persoon. Na mijn excuses aan de echte jarige wilde ik niets liever dan door de grond zakken.
Zoals elke puber kampte ik in die tijd natuurlijk ook met terugkerende, dagelijkse onzekerheden. Er zijn maar weinig pubermeisjes die voldoen aan het hardnekkige schoonheidsideaal in de zeroes en dat resulteert in veel (letterlijk) navelstaren, zo ook bij mij. Verlost van tienerhormonen zie ik nu dat er geen reden was om zo onzeker te zijn, maar in de media waren er weinig rolmodellen om te laten zien dat je er ook mag zijn als je niet even lang en dun bent als Doutzen Kroes. Inmiddels laten body positivity-rolmodellen als Mayra Louise, Lizzo en Megan Jayne Crabbe aan jongeren zien dat diversiteit en schoonheid prima samengaan.
Deze beweging moedig ik van harte aan, maar ik kan mij voorstellen dat het voor deze vrouwen en voor de traditionele topmodellen soms ingewikkeld is om je passend uit te drukken over jezelf. Want waar zit de grens tussen zelfliefde, trots en ijdelheid? Ik leg de vraag neer bij Vingerhoets: ‘IJdelheid is een oppervlakkige uiting van trots. Het gaat puur over uiterlijk vertoon. Trots kan in sommige gevallen goed zijn voor anderen. Ze kunnen er iets van leren: dat ze een bepaalde opleiding af moeten ronden bijvoorbeeld. Een lichaam heb je. Van het zien van het lichaam van een ander kun je niet zoveel leren. Je kunt dus beter zeggen dat je blij bent met je lichaam, dan dat je er trots op bent.’
Trots op een ander
Dat is iets wat ik meestal ook zie bij body positivity-accounts: (veelal) vrouwen zeggen blij en dankbaar te zijn voor hun lijf en voor alles wat het kan. Waar ik dankbaarheid op LinkedIn vaak irritant vind, voel ik dat hier vooralsnog niet zo vaak. Waarschijnlijk omdat het een functie heeft voor volgers, zij leren zo om zichzelf ook te accepteren. Het blijkt voor velen toch nog altijd een grotere uitdaging om dankbaar te zijn voor je lichaam dan voor je diploma of je nieuwe baan. Het woord trots is niet zo vreemd, in die optiek.
Ik hoop dat sociale media in de toekomst minder om ijdelheid en valse bescheidenheid zullen draaien en meer om daden
Volgers van de body positivity-influencers geven geregeld aan trots te zijn op hun idolen. Vingerhoets noemt het ‘plaatsvervangende trots’. ‘Zulke trots voel je vaak voor mensen met wie je je verbonden voelt. Daarom zijn (groot)ouders vaak apetrots op hun (klein)kinderen als die iets nieuws doen. Trots zijn op iemand om wie je geeft werkt eigenlijk hetzelfde als trots zijn op jezelf. Die Instagram-volgers voelden zich duidelijk met hun idolen verbonden.’
Good for them, denk ik. Maar ook: zijn er eigenlijk influencers met wie ik mij verbonden voel? Het antwoord dient zich nog dezelfde dag op, als ik Instagram open en een bericht zie over Greta Thunberg, die een nieuwe demonstratie bijwoont in Lausanne. Het stemt me vrolijk en trots. Dit eigenwijze meisje en haar vastberadenheid om klimaatopwarming tegen te gaan kunnen volgens mij nooit te veel positieve aandacht krijgen. Ik hoop dat sociale media in de toekomst minder om ijdelheid en valse bescheidenheid zullen draaien en meer om daden, kunst en mensen waar we als wereld blij mee en trots op kunnen zijn. Zij die lef tonen, de wereld inkleuren, grenzen verleggen en stukje bij beetje het verschil maken.
