Asset 14

Going Out With a Bo, Ali, Naomi, Guus

Going Out With a Bo, Ali, Naomi, Guus 1

Het feminisme in Nederland kon wel wat nieuwe actie gebruiken, vonden Santi van den Toorn en Marthe de Win vijf jaar geleden. Ze richtten de succesvolle doetank De Bovengrondse op en zetten daarmee onder andere menstruatiearmoede op de kaart en vermeerderden het aantal vrouwelijke straatnamen. Met hun laatste actie, Het Nieuwe Spelalfabet, zwaaien ze nu af.

Het Nieuwe Spelalfabet moet recht doen aan de diversiteit in Nederland. Het traditionele spelalfabet bestond namelijk, op Maria en Xantippe na, enkel uit witte mannennamen. Het Nieuwe Spelalfabet bevat daarentegen ook namen als Zeynep, Samira en Omar. Met dit soort acties zet De Bovengrondse zich al jaren in voor de positie van vrouwen en minderheden in Nederland. Maar hoe zijn zij destijds begonnen?

Santi vertelt via Teams dat zij en Marthe door een gemeenschappelijke vriend werden gekoppeld. Zo kwam het van een eerste ontmoeting in café De Groene Vlinder in Amsterdam. "In diezelfde periode sprak de Amerikaanse schrijver Naomi Wolf in De Balie. Zij riep jonge feministen op: 'Dit is jullie tijd. Jullie luisteren naar deze lezingen, maar wat gaan jullie doen om het feminisme nieuw leven in te blazen? Jullie moeten opstaan.'"

"Dit is jullie tijd. Jullie luisteren naar deze lezingen, maar wat gaan jullie doen om het feminisme nieuw leven in te blazen?"

"Daar ontmoetten we Bregje Hofstede, onze medeoprichter. We wisten nog niet wat wij precies wilden neerzetten. In verschillende samenstellingen organiseerden we van alles: we leerden presenteren, onderhielden een boekenclub, pasten bh’s en we organiseerden de talkshowreeks ‘De Schoonheidssalon’ in De Rode Hoed. In diezelfde tijd kwam De Correspondent naar buiten met een onderzoek waaruit bleek dat 88 procent van de straatnamen met een persoonsnaam naar een man vernoemd zijn. Daar wilden wij op een ludieke manier aandacht voor vragen. Op een warme augustusochtend hingen we door heel Nederland alternatieve straatnaamborden op met namen van belangrijke vrouwen. Dat was achteraf gezien het begin voor De Bovengrondse als ludieke campagnemachine."

Marthe, die net als Santi inbelt via Teams, vult aan: "We wilden feminisme toegankelijk maken voor een grotere groep dan diehard-activisten. Iedereen moest zich erbij thuis kunnen voelen. Dat lukte met De Schoonheidssalon en de straatnamenactie Meer Vrouw op Straat. Daarna ging het heel snel."

Hoe zie je in de samenleving terug dat jullie feminisme toegankelijker hebben gemaakt voor een grotere groep?

"Oh, we zullen nooit claimen dat wij in ons uppie feminisme in Nederland toegankelijk hebben gemaakt", stelt Marthe. "Zoiets ontstaat binnen een tijdsgeest. Daar hebben we absoluut aan bijgedragen, maar we waren niet alleen. De Damn Honeys (een feministische platform van Marie Lotte Hagen en Nydia van Voorthuizen, red.) werden bijvoorbeeld in dezelfde tijd populair. Onze acties brachten wel veel teweeg: door de straatnamenactie heeft de straatnamencommissie van Amsterdam nu een totaal andere procedure en dat zie je ook in de rest van Nederland."

Meer van hun acties hebben flinke impact gehad, vertelt Marthe: "Drie jaar geleden kende niemand het woord menstruatiearmoede (niet genoeg geld hebben voor menstruatieproducten), maar dat krijgt veel meer aandacht sinds ons onderzoek naar menstruatiearmoede in Nederland en de daaropvolgende inzamelingsactie Het Damesverband. Het abortusbuddy-project heeft de ontoegankelijkheid van abortus in Nederland blootgelegd en is inmiddels doorontwikkeld tot een eigen stichting waarbij mensen veilig naar en van de abortuskliniek begeleid worden."

Het gevaar van deze tijd is dat actie zich te veel online afspeelt, maar het gaat er uiteindelijk om wat je dóet

"Het gevaar van deze tijd is dat actie zich te veel online afspeelt, maar het gaat er uiteindelijk om wat je dóet. Het samenbrengen van mensen was onze kracht." Marthe beaamt die uiting van Santi volmondig: "De nieuwsbrief van De Bovengrondse had een gigantisch aantal subscribers en toen we de laatste stuurden, hoorden we grappig genoeg juist van oudere abonnees dat ze dit soort feminisme gemist hadden. Blijkbaar zocht niet alleen de jongere generatie onze toegankelijkheid." Santi: "Ja, ze herkenden de toon van het feminisme uit de jaren zeventig. De oude garde gaf echt respect, heel cool."

Die reacties laten goed zien dat jullie geluid heel welkom was voor jong en oud. Waar loop je tegenaan als je feminisme toegankelijk wilt maken in deze tijd?

Marthe: "Naast focussen op het offline actievoeren, wat Santi aangaf, zochten we veel naar hoe we ons moesten verhouden tot alle meningen over activisme, inclusiviteit en wat goed of slecht feminisme is. Bij De Bovengrondse zeggen we dat iedere feminist een goede feminist is. Als je iets doet, dan is dat goed genoeg: het is al fijn dat mensen hun tijd in acties steken."

Bij De Bovengrondse zeggen we dat iedere feminist een goede feminist is

Santi: "Tot die conclusie kwamen we door de jaren heen, maar Roxane Gay zegt dit ook in haar bad-feministtalk." Marthe: "Je ontdekt gaandeweg dat perfectie niet mogelijk is, dat je tijd gelimiteerd is en dat je vooral je eigen doelen voor ogen moet houden. Arts en activist Rebecca Gomperts is daarin een voorbeeld voor ons. Ze maakte zich kwaad om abortusrechten voor vrouwen wereldwijd en pakt dat heel pragmatisch aan met Women on Waves en Women on Web." Dat ‘pragmatisme’ vat de kern van De Bovengrondse samen, volgens Santi. “We hebben beperkte middelen en we leven in een systeem van onderdrukking dat we niet meteen kunnen oplossen. Je moet kijken naar wat binnen je reikwijdte ligt."

Wat zijn jullie meest dierbare herinneringen aan de afgelopen vijf jaar?

Santi: "Het was voor mij een oneindige aaneenschakeling van bijzondere momenten. Marthe, heb jij een concreet moment in je hoofd?" Ze knikt: "Ik weet nog dat we de eerste Women’s March liepen en dat we daarbij heel veel mensen hadden meegenomen, dertig tot veertig. Een astronomisch aantal destijds. Het zou nu misschien bescheiden zijn, maar demonstraties zijn heel snel veel gangbaarder geworden. Dit was mijn eerste demo en daarom was het misschien extra bijzonder."

"De straatnamenactie was ook een magische dag: van gniffelend borden plaatsen op de Dam om zes uur ’s ochtends tot het moment dat Santi, Bregje en ik in mijn warme tuin zaten en BBC, CNN en The Guardian aan de telefoon hadden. Dat hadden we nog nooit meegemaakt."

Op de fotoshoot voor Abortus Redt Levens kwamen zoveel verschillende soorten mensen af: gezinnen, oudere en heel jonge feministen en zwangere vrouwen

"Abortus Redt Levens was ook heel bijzonder." Met die campagne vroeg De Bovengrondse om aandacht voor een positiever geluid over abortus. Daarmee boden ze een tegengeluid aan de groeiende, conservatieve wind die door Europa en Nederland waait. "Op de fotoshoot voor Abortus Redt Levens kwamen zoveel verschillende soorten mensen af: gezinnen, oudere en heel jonge feministen en zwangere vrouwen. Het is best een gewaagde slogan en toch steunden heel veel mensen het. Die opkomst zorgde ervoor dat ik op de set stond te glunderen."

Waarom besloten jullie om ondanks die mooie momenten en jullie geslaagde acties toch om met De Bovengrondse te stoppen?

Marthe: "Santi, Bregje en ik bleken een dreamteam in het bundelen van de krachten, de mensen, om ons heen. Alles wat we neer hebben gezet, is ook hun verdienste. We werden in rap tempo groter en professioneler. Fijn, maar we moesten tegelijkertijd ook betaald werken. Er kwam steeds meer administratie en discussies over wat goed is en wat niet. De wendbaarheid van ons kleine clubje verdween."

De professionele aanpak was in zekere zin ook onze downfall

"De professionele aanpak was in zekere zin ook onze downfall. We moesten ons continu verantwoorden tegenover anderen, maar dat red je niet als je het allemaal in je vrije tijd doet. Er waren pogingen om De Bovengrondse over te dragen, maar het bleek, heel begrijpelijk, onwerkbaar om mensen te vinden die dit structureel naast hun werk konden blijven doen. In die zin was het echt onze baby: wij bleven die tijd geven en nieuwe dingen oppakken, maar het bleek te vermoeiend. Dat was de reden dat we op een moment zagen dat het tijd werd voor nieuwe dingen."

Dat klinkt intensief. Wat zouden jullie aanraden aan mensen die geen hele organisatie willen optuigen, maar wel actie willen blijven voeren voor feministische zaken?

Marthe adviseert om losse, ludieke acties op te pakken met een paar slimme koppen. "Je hoeft natuurlijk geen hele organisatiestructuur op te zetten en langdurig tijd vrij te maken als je één actie wilt organiseren."

En kun je dat goed doen in Nederland, actievoeren voor feministische zaken?

Als activist probeer je bestaande systemen omver te werpen, dus het klimaat voor een activist is nergens gunstig, geeft Santi aan. "Tegelijkertijd kun je hier in tegenstelling tot veel andere plekken op de wereld veel zeggen en roepen." Marthe: "Ja, we werden bijvoorbeeld door Tweede Kamerleden uitgenodigd om te komen praten. Er is een luisterend oor. Kapitalisme maakt het alleen lastig om het vol te houden, want je moet ook geld verdienen en dat verdien je doorgaans niet met feministische acties."

Hoe ziet jullie toekomst eruit nu jullie stoppen met De Bovengrondse?

Hoewel Santi stopt bij De Bovengrondse, werkt ze nog steeds bij DeGoedeZaak. "Dat is eigenlijk activisme pur sang. Daarnaast zit ik in het bestuur van de Women’s March Nederland en bij Stem op een Vrouw. Ik bedenk zeker weer nieuwe dingen, maar ik heb geen idee op welke termijn." Marthe blijft actief als campagnespecialist bij WOMEN Inc. Daarnaast is de lege plek in haar agenda alweer opgevuld met een kleintje. "Dus die voed ik op om straks eigenhandig het patriarchaat omver te werpen, haha! Hij is nu al een kleine activist, hij heeft altijd zijn vuistje in de lucht. Maar ja, het gaat absoluut weer kriebelen om nieuwe acties op te zetten. Het klinkt gek wat ik nu ga zeggen, want activisme is heftig en vermoeiend, maar het kan ook heel leuk zijn als de energie goed stroomt en je trots bent op wat je neerzet. Je inzetten voor een betere wereld is ook heel fijn."

We kennen de woonprotesten, de landelijke klimaatmars en Kick Out Zwarte Piet. Maar hoe gaan activisten binnen en buiten Nederland eigenlijk te werk? Wat kunnen wij leren van een actiegroep in Zimbabwe of van oorspronkelijke bewoners in de Amazone?

Het Actiefonds en Hard//Hoofd slaan de handen ineen en laten activisten uit verschillende landen aan het woord over hun inspirerende en soms gevaarlijke werk. Zo brengen we activisme dichterbij en schijnen we nieuw licht op de strijd voor systeemverandering wereldwijd.

Beeld door De Bovengrondse

Mail

Wieneke van Koppen

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Navelstaren als rebellie

Navelstaren als rebellie

Voor ons vorige magazine, schreef Lena Plantinga een essay over waarom het revolutionair is als vrouwen schrijven over emoties, liefde, alledaagse dingen en seks. ‘Ik schrijf omdat ik boos ben terwijl iedereen me altijd lief noemt.’ Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname

Het Sranantongo leeft

Het Sranantongo wordt steeds meer gesproken in Suriname om de massa aan te spreken. Toch is het Nederlands nog steeds de enige officiële taal van het land. Voor het drieluik dat Kevin Headley schrijft over hoe het koloniale verleden nog voortleeft in Suriname, gaat hij in dit derde en laatste deel in op de geschiedenis... Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname 1

Wie blijft er over na de kennisvlucht in Suriname?

Hoogopgeleiden trekken steeds vaker weg uit Suriname. In dit tweede deel van een drieluik over hoe het koloniale verleden doorleeft in Suriname, gaat Kevin Headley in op hoe de kennisvlucht zich verhoudt tot de economische staat van het land. Lees meer

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eva van den Boogaard schreef een brief aan Roland Barthes, die in zijn dagboeken over eenzaamheid en vrijheid schreef wat zij zelf niet kon verwoorden. ‘Je hebt me lang gerustgesteld, maar waar ik de herkenning eerst geruststellend vond, vind ik haar de laatste tijd steeds verontrustender.’ Lees meer

Suriname is één groot slavernijmuseum

Suriname is één groot slavernijmuseum

Een slavernijmuseum is niet genoeg. Kevin Headley stelt de vraag hoe Nederland Suriname tegemoet kan komen op gebied van cultureel erfgoed rondom het koloniale verleden. ‘Ik denk dat de belangrijkste vraag die Nederland aan Suriname moet stellen is: “Wat heb je nodig?”’ Lees meer

Wanneer steek je nou eindelijk je middelvinger op?

Wanneer steek je nou eindelijk je middelvinger op?

Waarom wil je nog altijd niet-homo en meer genderbevestigend zijn? In deze brief bespreekt Jochum de waanvrijheid rondom homoseksualiteit. Lees meer

Lieve Mr. Dickhead

Lieve Mr. Dickhead

Op 7 januari schreef N. een liefdevolle goedmaakbrief en wilde deze persoonlijk overhandigen aan M. Zeven dagen eerder, op nieuwjaarsdag, mondde een akkefietje uit in de dramatische afloop van hun kortstondige doch intensieve liefdesrelatie. Het bleef niet bij een enkele ochtendbrief. Lees meer

:The chosen family: Beelden van queer vruchtbaarheid

The chosen family: Beelden van queer vruchtbaarheid

Marit Pilage onderzoekt beelden van queer vruchtbaarheid in de kunst om zo de definitie van vruchtbaarheid, zwangerschap en ouderschap te herdefiniëren. Lees meer

Een woud vol dichtgetimmerde hokjes

Een woud vol dichtgetimmerde hokjes

Zazie Duinker baant zich een weg door het oerwoud van de (hergedefinieerde) woorden. Lees meer

In de afwezigheid van 1

In de afwezigheid van

Marit Pilage onderzoekt de rol en betekenis van kunst bij zwangerschap en vruchtbaarheid, maar vooral ook bij het uitblijven daarvan. Lees meer

Liever een monster

Liever een monster

Het is moeilijk te accepteren dat mensen kunnen doden, maar waarom maken we van moordenaars karikaturen? Een voorpublicatie uit Lotje Steins Bisschop en Roselien Herderschee Dodelijke gekte. Lees meer

Hoe in Duitsland het Zionistische establishment wint

Hoe in Duitsland elke vorm van empathie met inwoners van Palestina wordt verboden

De situatie in Duitsland is de laatste dagen geëscaleerd. Het politieapparaat en de politiek gebruiken harde repressiemiddelen om vooral Duitse mensen van kleur of met een migratieachtergrond de kop in te drukken. Zij verliezen op dit moment hun vrijheid van meningsuiting. Lees meer

Een villa voor het onbekende

Een villa voor het onbekende

Floris Tesink bezocht het FOMU, waar Grace Ndiritu door associatieve combinatie een expositie invulde. "Dit conflict tussen de fotografie en de ruimte brengt je op een plek die niet te begrijpen is, maar toch verslavend voelt voor degene die zich hieraan overgeeft." Lees meer

Wat dondert het of fossiele subsidies ‘echt subsidies zijn’?

Wat dondert het of fossiele subsidies ‘echte subsidies’ zijn?

‘De grootste catastrofe in de geschiedenis van de mensheid is niet het moment voor afleidingsmanoeuvres.’ Lees meer

:De aankondiging: De kunst van vertrekken (deel 1)

De kunst van vertrekken: de aankondiging

Voor kunstenaars is het essentieel om zichtbaar te zijn voor publiek. Maar wat gebeurt er als een kunstenaar zich terugtrekt of zelfs helemaal stopt met het maken van kunst? In deel 1 van de serie ‘De kunst van het vertrekken’ kijkt Lara den Hartog Jager naar de kunst waarmee sommige kunstenaars afscheid nemen uit de kunstwereld. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer