Iedereen wil het, maar bestaat het wel? Drie interpretaties van de aard van vrijheid. " /> Iedereen wil het, maar bestaat het wel? Drie interpretaties van de aard van vrijheid. " />
Asset 14

video/tekst/beeld over vrijheid

Drie disciplines benaderen hetzelfde onderwerp. Vrijheid is een vertrouwd begrip, waar je nooit van weet wat ermee bedoeld wordt. Een animatiefilm uit 1971, met de stem van Orson Welles, vergeleek de Amerikaanse droom van vrijheid met een rivier, Rutger Lemm dook op school in naam van vrijheid liever onder zijn bureau en Maciek Chodziński schilderde in een verontrustend beeld van vrijheid.

Regie: Sam Weiss, 1971

------

Vrijheid

In de vijfde klas van de middelbare school spijbelde ik veel. Zoveel dat de decaan me in een gesprek op haar kamer vertelde dat ik de ‘minst aanwezige leerling’ van de school was. Het ging niet zo goed met me in die tijd. Als ik om tien uur uit mijn bed kwam, vertelde ik mijn moeder dat onze lerares Latijn ziek was, of dat we een facultatieve projectdag hadden. Na de waarschuwing van de decaan probeerde ik weer gewoon alle lessen te volgen. Mijn leraar Engels kon er maar niet aan wennen. Na het rinkelen van de bel zei hij steevast: “Alright, let’s see who’s absent… Rutger of course…” “No, sir! I’m right here!” Hij keek dan gespeeld verrast op en grijnsde: “Ah Rutger, how wonderful of you to join us.”

Het vaste stramien van vijf dagen school, twee dagen weekend maakte me helemaal gek. Vaak nam ik een boek mee de les in en las dat dan stiekem. Ik staarde naar de klok en kruiste de dagen af tot er weer een vakantie aan kwam. Bij Latijn kenden we een speciale tafelopstelling waarbij we allemaal dicht op elkaar in drie steeds grotere U-vormen rond het bureau van mevrouw Koekoek zaten. Het voordeel hiervan was dat je je makkelijk kon verstoppen. Nadat de aanwezigheidslijst was behandeld, gleed ik van mijn stoel en zat ik drie kwartier in kleermakerszit te lezen onder mijn tafel. Mijn klasgenoten vonden het raar, maar zeiden niets.

Na mijn eindexamen was ik dan eindelijk verlost van de gedisciplineerde schoolfabriek waarin ik zes jaar lang gevormd was tot een kant-en-klaar pakketje met kennis. Nu kon mijn leven beginnen. Eerst moest ik natuurlijk uit huis, want ook het regime van mijn ouders was een te grote beperking geworden. Ik wilde zelf bepalen hoe laat en wat ik zou eten en niet naar huis hoeven bellen om te zeggen waar ik sliep. Ik vond via Marktplaats een onverzorgd maar charmant huis in Amsterdam en dagdroomde al over de tientallen romans die ik nu, bevrijd van alle lasten, moeiteloos op mijn computer zou rammen.

Dit tussenjaar werd een zo mogelijk nog depressievere tijd dan de vijfde klas van de middelbare school. Elke dag had ik zeeën van tijd om al mijn dromen waar te maken, maar ik deed niets. Eerst weet ik het aan de omstandigheden: het is herfst, het gaat niet goed met m’n vriendin, ik heb geen goede computer. Maar ook toen ik een nieuwe computer aanschafte en het uitmaakte met m’n vriendin, ging het niet beter. Het werd lente en in plaats van uit het raam naar de regen staren, keek ik naar de zonnige taferelen op mijn stoep en voelde de pijn van alle mogelijkheden die ik niet benutte. Ik kon nu naar het park met vrienden. Ik kon nu naar het strand liften. Maar in plaats daarvan bleef ik binnen zitten.

Dan was er ook nog het besef van mijn luxe en de verantwoordelijkheid die dit meebracht. Ik wist dat er eeuwenlang gevochten was voor politieke rechten, welvaart en sociale mobiliteit. Er waren miljoenen mensen gestorven zodat ik, kind van de middenklasse, met geld op de bank en eten in mijn buik zelf kon bepalen wat ik wilde doen. De oneindige ruimte gaf paradoxaal genoeg geen verlossend gevoel, maar juist een enorme druk. Na een jaar meldde ik mezelf wanhopig bij de universiteit. Ik wilde weer proefwerken, deadlines, etenstijd. Ik snakte naar beperking, of in elk geval een beetje.

De vraag is hoe vrijheid en beperking zich tot elkaar verhouden. Van nature is de mens een groepsdier, maar dankzij een steeds verder ontwikkeld zelfbewustzijn en de toegenomen welvaart streeft de postmoderne mens steeds fanatieker individuele ambities na. We zoeken allemaal naar een positie van waaruit de persoonlijke doelen en behoeften zonder inmenging van anderen bevredigd kunnen worden. Maar voor een identiteit zijn kaders nodig: in een lege wereld ben je niets. Zaken als nationaliteit, sekse, afkomst, geloof, opleiding, huidskleur of werk zijn een grote beperking voor je bewegingsruimte, maar ze bepalen ook wie je bent. Zo werkt het ook met de overheid: je levert bepaalde vrijheden in, maar je krijgt er de context van het land en het systeem van de staat voor terug. Soms kom je er achter dat zo’n kader voor jou niet werkt en werp je het af - voor zover dat mogelijk is. Maar er moet altijd een kader voor in de plaats komen dat je op een passende manier beperkt. Het is een ietwat treurige conclusie: als je uit een gevangenis ontsnapt, verlang je alweer terug naar je cel. Absolute vrijheid bestaat niet. En als het mogelijk zou zijn, zou je het geen dag volhouden.

Door Rutger Lemm

------

Door Maciek Chodziński

Mail

Videoredactie

Verzamel kunst en steun ons
of word magazine abonnee

Sluit je aan

Wil je meer Hard//hoofd?
Meld je aan voor een nieuwsbrief!

Schrijf je in
test
het laatste
Mosterdsoep 8

Moedertaal en Opvoedlessen van een martelaar

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Vandaag lees je twee gedichten van Lina Al-Hassany. ‘Draag de lasten van de wereld niet op je schouders. Graaf de kuilen voor de doden niet in je tuin. Breng het verleden nooit meer aan het licht.’ Lees meer

Mosterdsoep 5

Steltenloper

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In het verhaal van Jan Truijens Martinez ziet de hoofdpersoon zijn ex-vriendin met haar nieuwe vriend op theaterfestival De Parade. Tussen de lampjes van de zweefmolen en de flitsende polaroidcamera schiet ook de gedachte aan haar door zijn hoofd. Lees meer

Mosterdsoep 7

Beetje bij beetje

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Mina Yasien schreef een verhaal over een dochter die met haar moeder mee naar een afspraak gaat om te vertalen, over wat er tussen de regels door verloren kan gaan en of je een vervelende boodschap verzachtend moet vertalen. 'Niemand verstond alles en toch kwam iedereen overal achter.' Lees meer

Mosterdsoep 3

[Gedicht zonder titel]

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Fleur Hagi kent de wereld niet meer zoals ze die zich herinnerde, maar wat als ze deze nieuwe wereld niet meer wil kennen? 'Meer dan een appel / is nodig / om te onderscheiden / tussen goed en slecht' Lees meer

IDFA-bespreking <em>‘Between Revolutions’</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd 1

IDFA-bespreking ‘Between Revolutions’

De film Between Revolutions volgt een groep pro-Palestijnse, queer activisten in Berlijn. Regisseur Ruben Desiere zoekt samen met de activisten naar agency voor zijn personages. In die zoektocht wordt een interessant spel met fictie en realiteit gespeeld. Lees meer

IDFA-bespreking <em>Between Revolutions</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd

IDFA-tips van Hard//hoofd – ‘You Can See Everything’, ‘Nuisance Bear’ en ‘Romare Bearden’

De IDFA-tips van Jochum Veenstra, Nora de Bruine en Sander Bortier: You Can See Everything, Nuisance Bear en Alter Ego of Romare Bearden. Lees meer

Mosterdsoep 2

Het woord 'vervreemding'

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Vandaag lees je op Hard//hoofd het verhaal van Lidice Michelle Melara Minero. 'Ik hoorde ze typen en daarna waren ze hun werk aan het uitdelen. En ik? Ik was bezig met het begrijpen van het woord.' Lees meer

Mosterdsoep 9

Potentie

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Het gedicht van Nourelhouda Kassi zit vol potentie. Potentie om 'het' te maken, potentie om 'er' te komen, vriendschapspotentie, partnerpotentie, potentie om zo veel goeds de wereld in te brengen. '‘en nu?’ / tussen alles / wat ik was, en alles wat ik kon worden.' Lees meer

Mosterdsoep 1

Mosterdsoep

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Met vandaag: het verhaal van Leila Mrabet, waarin de hoofdpersoon jarenlang op zoek gaat naar de smaak van mosterdsoep die overeenkomt met een herinnering. Lees meer

Berbers gebogen

Berbers gebogen

'Een vaderskant bijt nooit niet. Ze wensen in hun smeekbedes smakkend dat we slappe groentestukken blijven.’ Imane Karroumi El Bouchtati schrijft over ziek zijn, paternale familietafels en hoe verstrikte tongen geen geruchten kunnen tegenspreken. Lees meer

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Vintagejagers, opgelet! In haar nieuwste column werpt Loïs Blank een kritische blik op een ontwikkeling die misschien niet helemaal onverwacht komt: de tweedehandsmarkt wordt in een fastfashionjasje gestoken. Daarmee dreigt ook een markt die ooit draaide om avontuur en goede bedoelingen steeds verder te plastificeren. Lees meer

Meneer de dominee

Meneer de dominee

De vader van Martijn van Arkel werkt voor God. Als dominee zijn zijn dagen gevuld met de kerk, de gemeente, de Heilige Zoon, maar heeft daardoor minder tijd voor zijn andere twee zoons. In deze gedichten beschrijft Martijn het gemis, de verwijten, en vooral het verlangen naar een vader: geen dominee, geen herder, maar iemand die het licht uit doet en wiens fiets in de schuur staat. Lees meer

Batik Karas

Batik Karas

In dit verhaal van Ariane Waitz gaat de hoofdpersoon op een vervreemdende reis door Indonesië. Via de eeuwenoude Javaanse kunstvorm batik probeert zij zich te verbinden met het land van haar grootouders. Lees meer

Wat je niet zult zien op tv

Wat je niet zult zien op tv

Hoe links is linkse televisie? Marthe van Bronkhorst kwam achter de schermen en kon haar ogen eigenlijk niet geloven. Lees meer

Hoeveel romcoms tot ik het voel? 1

Hoeveel romcoms tot ik het voel?

De liefde is een onuitputtelijke bron van inspiratie. In films, boeken en muziek blijven mensen proberen haar te vangen, en al die creatieve expressie wordt gretig geconsumeerd – ook door Nouhaila el Khannoussi, die ondanks haar fascinatie voor fictieve liefdes zelf nog nooit verliefd is geweest. In dit persoonlijke essay vraagt ze zich af wat verliefdheid eigenlijk is. Lees meer

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Geïnspireerd door de blikken man uit The Wizard of Oz leidt Elise Vos je over het pad van gele klinkers. Ondanks de bescherming die ons harnas biedt, bevat het kieren die toelaten wat we niet zouden willen voelen. Bovendien: wie wil nu afgestompt raken? Lees meer

Rouw en haar contouren

Rouw en haar contouren

Wat gebeurt er als je grootste angst werkelijkheid wordt? Vorig jaar verloor Ivana Kalaš haar vader. In dit essay onderzoekt ze rouw en angst. Wat als juist het verlies je dichter bij het leven brengt? ‘Zoals je vroeger naar een eclips zou kijken via een cd, kom ik in contact met rouw: via haar contouren.’ Lees meer

Lucifers

Lucifers

‘Het begon met een gat, een gat in de zon.’ Terwijl de opa van Jung-hoo blind wordt, verdwijnt de zon langzaamaan uit de lucht. Met deze alternatieve geschiedenis duikt Siep Hendriks in de commercialisatie van het leven, de mens en diens karakter. Lees meer

Auto Draft 24

Een caleidoscoop van verlangen

‘De zoektocht naar een gemeenschap gaat door. Een gemeenschap die mijn caleidoscopische zijn kan accepteren, waarin ik niet hoef te kiezen tussen delen van mezelf, waarin ik niet exotisch, verdund of onverenigbaar ben.’ In dit essay beschrijft Rocher Koendjbiharie welke moeilijkheden hij ondervindt in zijn levenslange zoektocht naar een gemeenschap waarvan hij zich volwaardig onderdeel kan voelen. Lees meer

Eat the rich! Or get eaten?

Eat the rich! Or get eaten?

‘Munch Musk’, ‘bite Bezos’ of ‘suck Zuck’? Stijn Voogt onderzoekt hoe ook aan kapitaalkritiek flink geld verdiend kan worden. ‘Eat-the-rich-films wakkeren geen honger naar verandering aan, maar lijken deze vooral te stillen.’ Lees meer