Asset 14

Ik neem soms de trein met dieren

Ik neem soms de trein met dieren

Apen doen ons aan mensen denken en vrouwen noemen we ‘bitches'. Steff Geelen ontmaskert de menselijkheid van dieren en de dierlijkheid van mensen, met behulp van een fictieve gorilla én van hun kat. Hoe stoppen we het geweld tegen dieren, inclusief het geweld tegen het dier in onszelf?

In de moderne fabel De Geschiedenis van een Berg beschrijft Peter Verhelst de tocht van een ontvoerde gorilla. Met vele andere ontvoerde dieren, reist hij in de buik van een schip naar Droomland. Hier leert hij volgens strenge trainingsschema’s met mes en vork te eten, te converseren en te glimlachen.

‘We leerden alles waar ons lichaam niet voor gemaakt leek, en door dat te doen kregen we een nieuw lichaam,’ zegt de gorilla. ‘Af en toe schemerde nog iets door van wie we waren geweest – iemand bracht plots zijn gezicht vlak voor je gezicht en je ontblootte je gebit – maar iedereen van ons was slanker dan voorheen, liep mooi rechtop, hield zijn hand voor zijn mond om te hoesten’.

Ik transformeerde tot een gebrild, gekleed en lezend dier

In een overvolle trein las ik hoe de gorilla zijn dierlijkheid achter zich liet, om net als zijn trainer mens te worden. Terwijl de woorden tot me doordrongen, transformeerde ik in de omgekeerde richting tot een gebrild, gekleed en lezend dier. Ik besefte dat ik, net als de krant-lezende, telefoon-scrollende en door de gangpaden stommelende dieren om mij heen, had geléérd om rechtop te zitten, te converseren en mens te zijn.

Wij mensen zien onszelf graag als wandelende breinen, als wezens die hun eigen dierlijkheid lang geleden in de kiem hebben gesmoord, wat ons in staat stelt om individuele en rationele beslissingen te nemen. Dieren daarentegen beschouwen we als (kudde)lichamen, als wezens in de ban van hun behoeftes en driften. We laten ieder jaar 550 miljoen niet-menselijke dieren in gevangenschap opgroeien, met als doel ze te slachten en door wel-menselijke dieren te laten opeten. Een dier is geen individu, en daarom bezit ze geen rechten.

Tenzij het dier Bubbles heet.

Bubbles, de chimpansee van Michael Jackson, ging mee op tournee en dronk thee met de burgemeester van Osaka. Inderdaad, Bubbles lijkt zo uit de fabel van Verhelst te zijn gestapt. Omdat het gedrag van apen op dat van mensen lijkt, dichten we ze sneller een persoonlijkheid toe dan, bijvoorbeeld, aardwormen. Je kunt je natuurlijk afvragen of Bubbles’ menselijke roem een recht is, of juist een vorm van onderdrukking. In het algemeen geldt dat Dieren die qua uiterlijk of intelligentie minder op mensen lijken, ook op minder menselijk respect hoeven te rekenen. Maar zijn mensen wel slim genoeg om te zien hoe slim andere dieren zijn? En mag de mens daarom wel als maatstaf gelden voor hoe we andere dieren behandelen?

Aardwormen, schrijft Eva Meijer in Political Animal Voices, zijn timide wezens die communiceren via aanraking. Wanneer ze hun weg zoeken naar voedsel, leggen ze hun lichamen over elkaar heen of naast elkaar neer, en bewegen ze zich zij aan zij om de richting aan te geven. Aardwormen kunnen stukken bladeren tillen die groter zijn dan hun eigen lichaam en door de samenstelling van de aarde te veranderen, kunnen ze zelfs een boom verplaatsen. Met de invloed die ze op hun omgeving uitoefenen, leggen aardwormen een indrukwekkende intelligentie aan de dag die sterk afwijkt van de menselijke intelligentie, maar er zeker niet aan onderdoet. Toch lijkt de aardworm, vanuit menselijke ogen bezien, doof, blind en tot weinig in staat.

‘“Wat zijn wij verschillend, hè?” zei het vuurvliegje. “Ja,” zei de aardworm. Daarna dansten zij.’

Net als het vuurvliegje uit de dierenwereld van Toon Tellegen, zou de mens zichzelf naast andere dieren moeten scharen, in plaats van zich erboven te verheffen. De hiërarchie tussen mens en dier vertoont een opvallende parallel met de onderdrukking van gemarginaliseerde mensen. Zo noemen we iemand die zich niet door haar hoofd, maar door lust, instinct of agressie laat leiden, een ‘beest’. Racisme en seksisme uiten zich aan de hand van vergelijkingen tussen vrouwen en personen van kleur, met dieren.

De mal van menselijkheid heeft de vorm van een cis-gender, heteroseksuele, witte man

Denk aan het woord ‘bitch’, dat gebruikt wordt voor vrouwen die zich niet lief, en dus zogenaamd niet ‘vrouwelijk’, opstellen. Of aan de manier waarop het Westen andere culturen sinds het kolonialisme onder zich plaatst met het argument dat ze primitiever en dus dierlijker zijn. De mal van menselijkheid heeft de vorm van een cis-gender, heteroseksuele, witte man. Kun je jezelf in die mal wringen? Dan kwalificeer je als mens. Val je buiten die mal? Dan degradeer je al snel tot iets dierlijks.

Daar waar de grenzen van de ‘menselijke’ mal ophouden, heerst een vacuüm in de taal en juist op die plek huizen we het dier. Vandaar dat we er vaak ten onrechte stilte aan toeschrijven: dieren spreken zogenaamd niet.

Sarah, mijn kat, is bepaald geen stil dier. Haar vorige verzorgers noemden haar soms Maurits, omdat ze zo luid en veel miauwt.

Ik ontmoette Sarah in 2016 bij mijn voormalige huis, waar diezelfde verzorgers haar hadden achtergelaten, erop vertrouwend dat de vriendelijke buurman haar niet zou laten verhongeren. In haar documenten las ik dat Sarah uit het asiel kwam: ze was dus al eerder verwaarloosd. Toen ik verhuisde, nam ik Sarah mee, om te voorkomen dat ze een derde keer aan haar lot werd overgelaten. Dat Sarah heel wat heeft meegemaakt, blijkt uit haar manieren: ze weigert geaaid te worden als ik meer dan een dag van huis ben geweest, ze wacht met eten tot ik naast haar kom zitten, ze kijkt de kat uit de boom als een nog onbekend mens of dier haar pad kruist. Met deze gedragingen brengt ze mij op de hoogte van haar angsten, voorliefden en interesses.

Sarah spreekt dus wel degelijk, je moet alleen op een andere manier naar haar luisteren.

Mijn spreken verandert trouwens ook wanneer Sarah in de buurt is. Omdat ze van abrupte bewegingen of schelle geluiden schrikt, verplaats ik mijn lijf met meer aandacht door het huis. Daarnaast breng ik mijn gezicht vaak dichtbij dat van haar, omdat dat ons beide kalmeert. Niet alleen dieren, maar ook mensen praten grotendeels met het lichaam: drieënnegentig procent van de informatie die een ander mens van mij ontvangt is non-verbaal.

In de fabel van Verhelst, zorgt het krappe maatpak van menselijkheid ervoor dat de dieren compleet afgepeigerd raken, want de hoeveelheid details en opmerkingen die ze te verduren krijgen is oneindig. Met de grootste voorzichtigheid trachten ze in hun rol als mens te blijven, angstig dat bij het minste of geringste het dier weer door hun gezicht breekt. Maar juist wanneer hun emoties de overhand krijgen en ze hun impulsen niet langer kunnen onderdrukken, voel ik me als lezer het meest aan de dieren verwant.

Wanneer hun emoties de overhand krijgen, ze hun impulsen niet meer kunnen onderdrukken, voel ik me het meest aan dieren verwant

Ik vraag me af: zouden we een belichaamde, en dus zogenaamd dierlijke, manier van zijn kunnen omarmen, die de hiërarchie tussen menselijkheid en dierlijkheid opheft en een meer gelijkwaardige manier van samenleven schept?

Een belichaamde manier van zijn betekent juist niet dat we een nieuw regime in het leven roepen om het lichaam ruw aan te onderwerpen. Ik zie veel jonge mensen om me heen die yoga, dieet of mindfulness inzetten als een middel om controle uit te oefenen over dat ‘koppige’ lijf. Nee, belichaming behelst wat mij betreft het laten varen van die controle.

De realisatie dat we ten eerste als een lichaam in de wereld zijn – een lichaam dat ziek kan worden, of aangeraakt, en wat uiteindelijk sterft – jaagt veel mensen de stuipen op het lijf. In plaats van het omarmen van de angst voor onze sterfelijkheid, leren we dag in dag uit dat we succesvol zijn wanneer we met trainingsschema’s, structuur en discipline onszelf zowel mentaal als fysiek beheersen. Met deze levensstijl betalen we de grootste prijs van allemaal. Niet alleen wordt ons idee van menselijkheid ingezet om geweld tegen grote groepen mensen en dieren te rechtvaardigen, maar het resulteert ook in een burn-outmaatschappij vol mensen die de taal van hun eigen lichaam niet meer verstaan.

In de fabel van Verhelst zegt de gorilla: ‘misschien leerde ik spreken en schrijven zoals iemand met alles wat hij op straat vindt begint te knutselen, en daar niet mee op kan houden; het wordt alsmaar groter en grilliger en op een dag neemt hij zijn kleren en zijn tandenborstel en gaat hij in dat bouwsel wonen.’

Misschien begint de zoektocht naar onze verloren dierlijkheid in het bevragen van de regels van de taal

Wij wonen allemaal in de taal. Een bouwwerk dat zich verzet tegen onze pogingen de fundamenten daarvan bloot te leggen. Wellicht begint de zoektocht naar onze verloren dierlijkheid wel precies hier: in het bevragen van de categorieën en regels van de taal die ons allen ongevraagd de wereld in verwoordt.

Wanneer ik voor de zoveelste keer vanaf de Jaarbeurszijde naar perron zeven loop, voel ik hoe mijn lichaam zich aanpast. Schouders lichtjes naar voren gebogen, hoofd naar beneden, om de grote hoeveelheid prikkels buiten te sluiten. Mijn lijf buigt zich af naar links, dan weer naar rechts, om tassen, benen, zwaaiende armen te ontwijken. Vanuit mijn ooghoek zie ik een veulen brabbelend van zijn moeder wegrennen. Hier en daar staan kleine kuddes van op elkaar afgestemde lichamen, al pratend wachten ze. Er hangt een zweetdruppel in mijn nek. Iemand pakt mijn hand vast, geeft me een kopje. Onder mijn T-shirt trekt mijn huid zich samen, vormt kleine bobbeltjes. Ik registreer dat ik kippenvel heb.

Beeld: Bas Bogers via Flickr.

Mail

Steff Geelen is schrijver en performer. In hun werk doet Steff onderzoek naar queerness, dierlijkheid en privilege. Hen publiceerde op Notulen van het Onzichtbare, EXPOSED en Op Ruwe Planken.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Leven in een grijs gebied

Leven in een grijs gebied

Wat gebeurt er met je zelfbeeld als je chronisch ziek wordt? Accepteer je de ziekte als een deel van jezelf, of blijf je uitkijken naar de dag waarop je genezen bent? Lees meer

 Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Het maken van de digitale kunstwerken kost ‘kolossale hoeveelheden’ rekenkracht van computers, aldus the New York Times. Lees meer

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

De nieuwste verkiezingen lieten ons weer eens zien hoe Nederland aan het afglijden is naar het rechtereinde van de politiek. Hoe kan dat? Is het niet tijd dat links even boos wordt als Wilders en Baudet? Lees meer

Gezien door een kunstwerk

Gezien door een kunstwerk

Doordat fysieke kunstexposities bijna nergens georganiseerd worden, zoeken kunstinstellingen andere wegen om hun werk ten toon te spreiden. Caecilia Rasch mist de ontmoeting met het kunstwerk, en vooral: erdoor gezien worden. Lees meer

Automatische concepten 54

Een miljoen huizen houden het te droog

Zeker een miljoen huizen in Nederland dreigen te verzakken, en dat aantal is de afgelopen jaren flink toegenomen. De boosdoener: droogte. Lees meer

Hard//talk: Onderdak is een mensenrecht

Onderdak is een mensenrecht

Over dakloosheid hoeven we geen uitvoerige politieke discussies te voeren, aldus Jihane Chaara. Onderdak is namelijk niets minder dan een mensenrecht (iets wat men in de Nederlandse politiek even vergeten lijkt te zijn). Lees meer

Filmtrialoog: Nocturne

Nocturne

Onze redacteurs zagen Nocturne, een film over het maken van een film. Hoofdpersonage Alex rent een nacht lang door zijn eigen hoofd, op zoek naar het sluitende idee, de juiste acteurs, een kloppend verhaal. Het sprak esthetisch heel erg aan, maar zaaide ook een hoop verwarring. Lees meer

Nieuws in beeld: 13

Onze corona-aanpak laat talloze aardbewoners stikken

Dat het materiaal waarmee we onszelf tegen corona beschermen voor een golf aan afval zou zorgen, zagen we al van verre aankomen. Illustrator Simcha van der Veen is dan ook verbijsterd: waarom doen we hier niets tegen? Lees meer

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Dat je niet op zoek hoeft naar de diepere betekenis en ook enkel de vorm van een film kan waarderen, bewijst de animatiefilm 'The Nose or Conspiracy of Mavericks'. Lees meer

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Anna Visser is van jongs af aan een fervent liefhebber van Jane Austen. Een onlangs verschenen hervertelling van Emma werpt nieuw licht op haar hartstocht voor het kostuumdrama, maar misschien nog meer op haar zelfbeeld. Lees meer

Schijn bedriegt 2

Schijn bedriegt

Ons stemgedrag wordt (te) vaak bepaald door onderbuikgevoelens en eerste indrukken. Om ons daartegen te wapenen hebben we gedegen onderwijs nodig. Laat dat nu precies hetgeen zijn waar de politieke winnaar op bezuinigt. Lees meer

Nieuws in beeld: 12

'App me als je thuis bent'

Na de dood van de 33-jarige Sarah Everard uiten steeds meer Britse feministen hun woede over de mensen die hen zouden moeten beschermen: de politie is onderdeel van hun onveiligheid, zeggen zij. Lees meer

Verveling als verhullend eufemisme

Verveling als verhullend eufemisme

Verveling kreeg het afgelopen jaar duizend gezichten. Rijk Kistemaker vraagt zich af: hoe herinneren we ons die gezichten, zodra de coronacrisis (min of meer) voorbij is? Lees meer

Kolen en olie zwaaien ook in Nederland met de scepter 

Kolen en olie zwaaien ook in Nederland met de scepter 

Wanneer grote bedrijven landen uit het Globale Zuiden in een economische wurggreep houden, knijpt Nederland een oogje toe. Maar ons land is evengoed overgeleverd aan de wensen van grote bedrijven. Lees meer

Een brein dat vergeet hoe geluk wordt gemaakt

Een brein dat vergeet hoe geluk wordt gemaakt

Evangeline Agape ontdekte tijdens een zomer in het ziekenhuis de kracht van vriendschap en gedeeld leed. "De coronacrisis heeft voor de hele wereld duidelijk gemaakt: isolatie maakt je ongelukkig. En depressie isoleert je. Doet je voelen alsof je de enige in de wereld bent met een brein dat vergeet hoe geluk wordt gemaakt." Lees meer

Nieuws in beeld: 'Waarde Nederlanders'

'Waarde Nederlanders'

Immigranten moeten zich ‘de Nederlandse waarden’ aanleren, roept onder andere de ChristenUnie tijdens de verkiezingsstrijd. Illustrator Rueben Millenaar vraagt zich af wat hij zich daarbij voor moet stellen. Lees meer

Nieuws in beeld: Onder de (geluids)golven

Onder de (geluids)golven

Je staat er misschien niet bij stil, maar de mensheid maakt enórm veel herrie in zee. We boren naar gas en olie, heien voor windmolens en boorplatforms en onze schepen zijn ook niet bepaald stil. Terwijl water ontzettend goed en ver geluidsgolven doorgeeft - veel beter dan lucht. Lees meer

Filmtrialoog: Cold War

Cold War

De film Cold War is een verhaal over een onmogelijke liefde in Polen ten tijde van de Koude Oorlog. Onze redacteuren bespreken deze veelgeprezen film en beraden zich op de esthetiek, de diepgang van de liefdesrelatie en de raakvlakken met hun eigen leven. Lees meer

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoe komt het toch dat we onze pleziertjes niet willen opgeven, zelfs al weten we dat ze aan de andere kant van de wereld levens kosten? Dennis Faase werd getroffen door een simpele manier om deze mensenlevens niet uit het oog te verliezen. Lees meer

Het verlaten café blijft een haven 1

Tijdens corona blijft het café een vangnet

Tijdens de lockdown bezoekt Joost Ingen-Housz een Berlijns café dat nog een aantal stamgasten toelaat. Door de plotselinge rust valt het hem op hoe onmisbaar de kroeg is voor de mensen die er nog steeds naartoe gaan. Al is het maar voor een praatje. Lees meer