Iedereen is tegen proefdieren. Brankele vindt dit onzin: wat is het alternatief?" /> Iedereen is tegen proefdieren. Brankele vindt dit onzin: wat is het alternatief?" />
Asset 14

Een dier voor een mens

Onlangs ontstond er weer verontwaardiging over de dierproef-praktijken. Brankele, zelf werkzaam in de wetenschap, ergert zich aan deze makkelijke kritiek. Wat zijn de alternatieven? Mensproeven? Ondertussen staat ze zelf met haar eerste te doden muis in haar hand. Zweet breekt haar uit. Het experimenteren met en het doden van dieren is soms wreed en nooit makkelijk, maar het is toch echt nodig.

To kill or not to kill

Half april werd er op de site van het NRC melding gemaakt van een undercover actie van de Britse dierenrechtenorganisatie BUAV (The British Union for the Abolition of Animal Vivisection). Er was stiekem gefilmd hoe verschrikkelijk proefkonijnen behandeld worden in een Brits laboratorium, waar onderzoek wordt gedaan naar Botox. In het stuk viel duidelijk af te lezen dat deze Guantanamo Bay-achtige gruweldaden jegens de schattige diertjes zwaar bestraft zouden moeten worden. Het bijgaande filmpje, ‘The Ugly Truth’, doet denken aan een moordreconstructie van Peter R. De Vries, waarbij overdadig gebruik gemaakt wordt van sentimentele manipulatiemiddelen als in slow-motion huppende konijnen en beelden van witte schattige diertjes waarbij met een zwaar aangezette documentairestem verschrikkelijke verhalen worden verteld.

Kortom, een goede aanleiding om je positie als dierenvriend te bevestigen en weer eens enorm veel ophef over dierproeven te veroorzaken. De proefdierkwestie wordt echter vaak voornamelijk sentimenteel benaderd, waarbij voorbij gegaan wordt aan het doel van wetenschappelijk onderzoek. In hoeverre is het gebruik van proefdieren noodzakelijk, en worden ze echt zo slecht behandeld?

In de (medische) wetenschap krijg je al snel te maken met moreel zware aspecten van het werk, en de negatieve reacties daarop. Soms – alhoewel ik dat nog niet heb meegemaakt – worden wetenschappers zelfs belaagd of bedreigd door dierenactivisten. Toen ik vorig jaar onderzoek deed aan het Institute of Neurology in Londen, kreeg ik een briefing over ‘wat te doen als je bij aankomst oog in oog komt te staan met een dolle menigte protesterende antiproefdieren-activisten’. Dit jaar doe ik in Parijs neurowetenschappelijk onderzoek naar antidepressiva, waarbij ik gebruik moet maken van genetisch gemodificeerde muizen. Onlangs moest ik voor het eerst een muis doden. Ik stond al minutenlang zenuwachtig in een witte labjas te ijsberen, met een knoop in mijn maag en vingers die trilden in latex handschoenen. Met het beestje in mijn handen brak het zweet me uit: ik kon het niet over mijn hart verkrijgen schattige dieren te vermoorden die tijdens hun leven ook nog eens te maken krijgen met allerlei ongerief als thermometers in hun kont, injecties in hun buik, afgeknipte tenen en beperkte leefruimtes. Tegelijkertijd wist ik dat het moest, en dat het tot doel had het lijden van mensen te verlichten. To kill or not to kill, that’s the question.

Sterven voor rimpelloosheid?

Laten we allereerst een duidelijk onderscheid maken tussen dierproeven die gedaan worden ten behoeve van de (medische) wetenschap en die in de cosmetische industrie, waar puur ons comfort mee is gediend. Dieren hoeven niet te lijden voor de ijdelheid van de mens, en dit wordt dan ook terecht op Europees niveau verboden (overigens pas sinds 2009).

Het undercover onderzochte laboratorium doet onderzoek naar Botox, een stof die pas in latere instantie voor cosmetische doeleinden gebruikt is en daardoor nog onder de medische wetgeving valt. De woede van de dierenactivisten richt zich dan ook tegen het feit dat dieren mishandeld en vermoord worden voor de rimpelloosheid van volwassenen die bang zijn om oud te worden. Daargelaten of de schuld hiervan niet gezocht moet worden bij dezelfde volwassenen, in plaats van bij de wetenschappers die hun eisen inlossen, wordt een verdraaid beeld van dierproeven en de wetenschap geschetst. Door bij beelden van pluizige witte konijntjes te vertellen dat er duizenden van worden mishandeld en gedood, worden wetenschappers als doel- en gewetenloze martelaars afgeschilderd.

De proporties van het leed moeten wel duidelijk zijn. Dierproeven zijn niet van hetzelfde kaliber als bontjassen, stierengevechten, zeehondenknuppelaars, kat-in-glasbak-dumpers of slagtandenmaffia. En dan hebben we het nog niet eens over de bio-industrie. Men wil graag veel en goedkoop vlees eten, en sluit zijn ogen daarbij gemakshalve voor de manier waarop dat allemaal gefabriceerd wordt. Er bestaat eenzelfde soort causaliteits-paradox bij proefdiergebruik: als je ziek bent verwacht je dat er een goed medicijn bestaat dat je kan genezen, maar men wenst de hele wereld die daaraan voorafgaat, met tientallen jaren aan (proefdier)onderzoek, liever te negeren.

Het alternatief: analfabeten, gevangenen of glaasjes

Zonder dierproeven zou de medische wetenschap, en dus de mens, niet zijn waar zij nu is. Dieren zijn noodzakelijk voor onderzoek naar kanker, AIDS, malaria, Parkinson, Multiple Sclerosis, voor het ontwikkelen van vaccins en medicijnen om de meest slopende en dodelijke ziektes te kunnen voorkomen of genezen. Praktisch alle medicijnen die je inneemt zijn met behulp van dierproeven ontstaan. Ze moeten immers eerst uitgevonden en vervolgens getest worden voordat ze aan mensen verstrekt kunnen worden. Vroeger werden groepen arme analfabetische minderheden of gevangenen gebruikt om allerlei experimenten op te doen. Kijk hier of hier maar eens.

Tegenwoordig vindt het compleet vervangen van proefdieren door proefmensen echter, ook onder activisten, niet meer zoveel bijval. Aan de basis hiervan staan twee principes, de één wat praktischer dan de ander. In de eerste plaats zijn proefdieren makkelijk om onderzoek mee te doen omdat ze zich snel voortplanten, genetisch te manipuleren zijn en biologisch gezien veel op de mens lijken. Ten tweede ligt aan het gebruik van proefdieren het filosofische en juridische idee ten grondslag dat mensenlevens meer waard zijn dan dierenlevens. Weet je nog dat je bij autorijles leerde dat als er een dier voor je op de weg staat je eerst moet controleren dat er geen auto achter je zit, voordat je mag remmen? Gemiddeld zijn er per mensenleven ongeveer drie proefdieren nodig om de gezondheid te waarborgen of lijden te verlichten. Als je niet vindt dat jouw leven meer waard is dan dat van drie muizen, tja, dan is je eigenwaarde toch echt van de ratten besnuffeld.

Critici stellen vaak dat alles best ‘in vitro’ (in glas) onderzocht kan worden. Ongeveer 90% van het biomedisch onderzoek doet dit inderdaad ook, en als het mogelijk zou zijn, zou alles in petrischaaltjes en reageerbuisjes bestudeerd worden. Maar helaas, om er zeker van te zijn dat de medicijnen die ontwikkeld worden ook in niet-ééncellige glazen mensen hun werk doen, is er behoefte aan echte organismes. Zelfs computermodellen kunnen immers niet voorspellen of een medicijn een verhoogde hartslag veroorzaakt of tot haaruitval en angstaanvallen leidt.

Ook al is de noodzaak duidelijk, het is allerminst eenvoudig om dierproeven te mogen doen. Wanneer je als wetenschapper gebruik wil maken van proefdieren, moet je onderzoek eerst maanden- zo niet jarenlang door een grondige molen van aanvragen, ethische commissies en legio wettelijk vastgestelde richtlijnen. De Europese wetgeving verbiedt het gebruik van proefdieren als er alternatieve methoden bestaan, en er worden geregeld controles uitgevoerd om ervoor te zorgen dat alle proefdierregels in laboratoria nageleefd worden. Proefdieren worden met (rubberen, geen fluwelen) handschoenen behandeld en er wordt buitengewoon voorzichtig mee omgesprongen. Niet alleen omdat wetenschappers geen sadistische dierenhaters zijn, maar ook omdat de proefdieren hun werk en interesse behelzen. Onderzoekers zijn gebaat bij het welzijn van hun proefdieren, omdat hun resultaten anders onbetrouwbaar en niet implementeerbaar zijn.

Zowel de wetenschappelijke gemeenschap als die van de dierenactivisten streven ernaar onderzoek zo veel mogelijk proefdiervrij te maken. Zo bestaan er samenwerkingen waarbij er overtollige huid, weggehaald bij cosmetische ingrepen, later gebruikt wordt voor dermatologisch onderzoek. Dergelijke uitwisselingen maken iedereen blij: de patiënt kan met een gerust hart stellen dat zijn of haar zwembandjes anderen kunnen plezieren, wetenschappers kunnen werken met weefsel dat daadwerkelijk menselijk is, het onderzoek is veel goedkoper en er hoeven geen dieren te worden opgeofferd. Een ander mooi initiatief is het ‘dierdonorcodicil’ van de Nederlandse organisatie Proefdiervrij, waarbij overleden huisdieren aan de wetenschap of (dier)geneeskunde studies geschonken worden. Zo kan Snufje met terugwerkende kracht de allergieën van zijn baasje helpen verlichten, of de ontwikkeling van diergeneesmiddelen bevorderen. Dezelfde dierenvrienden die tegen proefdiergebruik zijn, zullen immers graag gebruik maken van de medicijnen die de door nierstenen geteisterde Vlekje kunnen oplappen.

De kankermuis

Het leeuwendeel van de proefdieren bestaat uit ratten en muizen. Om het even in een breder maatschappelijk kader te plaatsen: in 2009 werden er in Nederland 583.088 proefdieren gebruikt. Een behoorlijk aantal, maar nog niet eens 1 procent van de 97 miljoen kippen die in ons land jaarlijks voor consumptie gedood worden - en die leven bij lange na niet in zulke luxueuze omstandigheden als proefdieren.

De kritiek richt zich vaak op de veranderde habitat en kleine kooitjes. Inderdaad, ze leven niet ‘in hun vertrouwde omgeving’, daar zijn ze immers proefdieren voor. Als het niet voor de wetenschap was, hadden ze überhaupt niet geleefd. Het zijn geen wollige bolletjes die ’s nachts stiekem uit weilanden en kinderkamers gepikt worden, om vervolgens te ontwaken in een qua temperatuur, luchtvochtigheid en licht voortdurend gereguleerde ruimte. Het zijn dieren die speciaal gefokt zijn om de wetenschap te dienen. En als laboratoria een landgoed van zestien hectare ter beschikking hadden gehad, hadden ze de arme beestjes heus wel lekker rond laten hupsen. Helaas, ruimte is beperkt.

Veelal worden dieren genetisch gemanipuleerd zodat ziektes beter bestudeerd kunnen worden. Zo bestaan er muismodellen van Parkinson, Multiple Sclerose en kanker, waarbij de dieren uiteraard ongemakken en pijn kunnen hebben. Dat is erg naar, maar verschaft enorm veel inzicht in de werking van deze ziektes. Ter volledigheid zou dan ook naast de tranentrekkende plaatjes van het hulpeloze konijn ‘Dexter’, een foto moeten staan van de 7-jarige ‘Marie’ die aan kanker lijdt, geflankeerd door haar opa ‘Roger’ die door zijn Alzheimer vergeten is dat hij überhaupt een kleindochter heeft, en bovendien door zijn Parkinson onscherp op de foto staat.

In het NRC-stuk wordt verder gesteld dat er ‘gruwelijke manieren worden bedacht om de dieren te doden’, alsof iedereen tijdens lab-vergaderingen suggesties zou doen om proefdieren op een zo gruwelijk mogelijke manier om te brengen. In wezen is de manier van doden die je in het filmpje ziet – het breken van de nek door de muis aan de staart te trekken terwijl het hoofd vastgehouden wordt – hoe afgrijselijk het ook lijkt, het snelst en minst pijnlijk. Deze methode wordt dan ook door de ethische richtlijnen aanbevolen. Het is niet ‘humaner’ het dier eerst te verdoven, aangezien het geven van een injectie in de buik veel stressvoller is, en ook het doden met gif zoals in menig huishouden wordt gedaan (daar zijn muizen immers ‘ongedierte’), is alles behalve pijnloos. In het filmpje wordt vervolgens met afschuw verteld hoe de dode dieren in plastic zakken weggeborgen worden. Zou elke muis dan begraven moeten worden in een velours kistje met op de achtergrond het Requiem van Verdi?

Niet zelfvoorzienend

Als je dierproeven radicaal wil verbieden moet je wel beseffen wat de consequenties daarvan zijn. Zowel dieren als mensen zouden niet meer kunnen beschikken over pijnstillende middelen, laat staan genezen kunnen worden van kanker. In die zin is de mensheid geenszins een zelfvoorzienend ras: we zijn nog altijd van dieren afhankelijk voor ons voortbestaan en onze vooruitgang.

Inmiddels stond ik alweer enkele minuten met een muizenstaart tussen mijn trillende vingers, en kreeg ik ongeduldige en lichtelijk geïrriteerde blikken toegeworpen. Het gezicht van menselijke ziekbedden passeerde mijn gedachten. Ik vermande me, hield mijn adem in en trok de muis aan haar staart tot ik het voelde kraken. Ik verkies het redden van mensenlevens boven het leven van dit diertje, hoe pluizig het ook is.

Mail

Brankele Frank

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
het laatste
Echte schrijvers stellen uit

Echte schrijvers stellen uit

Elke schrijver is bekend met uitstelgedrag. Professioneel uitsteller Nicolas Voet legt in zijn essay uit waar het gelummel vandaan komt, en waarom het broodnodig is. Lees meer

Terra Infirma (deel 1)

Terra Infirma (deel 1)

Terwijl het coronavirus zich in de eerste maanden van 2020 over de wereld verspreidde en verschillende overheden verschillende maatregelen troffen, observeerde Nicky Runge de gang van zaken in haar woonplaats Hongkong. Lees meer

Automatische concepten 39

Vraag geen cadeaus (en krijg iets beters)

Jarig zijn én wereldproblematiek willen aanpakken, Jozien Wijkhuis leed eronder. Haar tip aan de (virtuele) verjaardagsbezoeker: geef cadeaus die geen geld kosten, of stort een bedrag dat de jarige zelf cadeau kan doen aan een medemens in nood. Lees meer

 Anderhalvemetergymnastiek

Anderhalvemetergymnastiek

Voor illustrator Jente Hoogeveen kan 1 juli niet snel genoeg komen: dan mogen de eerste mensen weer mondjesmaats naar de sportschool. Hoe dat eruitziet? Lees meer

Alles vijf sterren: 25

Je bent niet alleen

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om de rubbers van je koelkast te vervangen of De ontdekking van de hemel te lezen. Lees meer

Tip: Ga naar je werk

Ga naar je werk

Ook als je kantoortuin of favoriete koffietentje met laptopaansluiting gesloten is, kun je naar werk. Nora van Arkel liet zich betoveren door het sprankje magie dat nodig is om onszelf van eindeloze pyjamadagen te bevrijden. Lees meer

 O, Big Brother, Where Art Thou?

O, Big Brother, Where Art Thou?

Camera's op kruispunten en in gebouwen die je niet alleen volgen, maar zelfs herkennen en gegevens van je verzamelen. Hoe dichtbij is die dystopische toekomst? Lees meer

 1

Een radslag weg

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om een Ottolenghi-recept uit te proberen of de badkamer opnieuw te betegelen. Lees meer

Ons hulsel ligt verscholen

Emma Zuiderveen onderzoekt de digitale werkelijkheid in deze twee gedichten over performance, schijn en vega-worst. Lees meer

Tip: Ga een potje schaken

Ga een potje schaken

Jihane Chaara heeft een hobby uit de oude doos nieuw leven ingeblazen: het schaken. Het spel blijkt een grote metafoor voor het echte leven. Een tip om niet te haasten, je verbeelding in te zetten en natuurlijk om een vermakelijk spel te spelen. Lees meer

Kosmische Mixtape 1

Kosmische Mixtape

Een playlist met kosmische muziek om onze themaweek uit te luiden in stijl! Lees meer

Automatische concepten 36

So simple that we couldn't

Twee mannen zoeken antwoorden op vragen die ze niet begrijpen, om tot een allesomvattend inzicht te komen. Lees meer

 Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Hemel en aarde worden bewogen om levens te redden, en je slaat aan het protesteren tegen het dragen van mondkapjes en de kortstondige inperking van je vrijheid. Illustrator Rueben Millenaar keek van boven op de aarde neer en zag een mensheid die elk gevoel van perspectief kwijt is. Lees meer

Hemellichaamgedichten

Alle sterrenstelsels drijven langzaam uit elkaar

Yentl van Stokkum is behoorlijk fan van sterrenkunde. Voor de Kosmische Week schreef ze een reeks gedichten over astronauten, zwarte gaten en afgebeeld worden met een stralenkrans (ook al ben je daar eigenlijk te bescheiden voor). Lees meer

Alles Vijf Sterrenbeelden: Een kosmische quarantaine 7

De kosmische kijk- en luisterhoroscoop

Onze mediums hebben een horoscoop gemaakt om je weer terug op aarde te brengen. Voor als je even uit je hoofd en in je scherm of je speakers wilt. Lees meer

De aarde als jukebox

De aarde als jukebox

Imre van Son nodigt je met dit verhaal uit om deel te nemen aan een kosmische Zoom-vergadering. Wees gewaarschuwd: ‘Subtiele signalen die je in een offline-gesprek opvangt – lichaamstaal gezichtsuitdrukkingen, robot-expressie – ontbreken of worden vertekend in een online conversatie.’ Lees meer

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Al jaren kijkt Marte Hoogenboom uit naar de lancering van James Webb, de opvolger van de beroemde Hubble-telescoop. We doen alles om onze plek in het heelal te begrijpen, terwijl we soms alleen maar willen horen dat het wel goedkomt met ons. Lees meer

Het Archief der Verloren Gedachten

Het Archief der Verloren Gedachten

Voor de Kosmische Week schreef Annemieke Dannenberg een kort verhaal over Gijsje Nachtegaal: een eenzame oudere die op zoek is naar een verloren gedachte... en daarbij wordt geholpen door een mysterieus call-center. Lees meer

 Kosmisch perspectief

Kosmisch perspectief

Tomas Mutsaers zoekt in zijn werk naar het wonderlijke van de wereld. Doelloos flanerend richt hij zijn lens met een kosmisch perspectief, zoals een telescoop door een wazige voorgrond van de atmosfeer kijkt, en scherpstelt op wat zich daarachter bevindt. Lees meer

Azul

Azul

'Azul', een kort verhaal van Nora van Arkel, verkent de uitwassen van een driehoeksverhouding. Hoe verwerk je verlies wanneer je aan de kant bent gezet? Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan