Asset 14

Eigen soort eerst

Essay: Eigen soort eerst

We hebben steeds meer technologische, medische en digitale middelen tot onze beschikking om onszelf en de wereld om ons heen te verbeteren. Maar welke gevolgen heeft deze zoektocht naar perfectie? Waar trekken we de grens? En wanneer vinden we iets niet meer ‘natuurlijk’? Siri Beerends verkent de grenzen van ons maakbare ik in een serie essays. Dit is deel II.

Veestapels verbeteren, ziektes uitbannen, voedseltekorten inperken, uitstervende diersoorten redden: klonen biedt veel mogelijkheden maar roept ook weerstand op. In 1997 maakte schaap Dolly als ’s werelds eerste kloon een hoop discussie en morele verontwaardiging los. Twintig jaar later is het debat weinig veranderd en heeft het thema nog altijd een nare bijsmaak. Daarom maakte BNN afgelopen seizoen een programmareeks over klonen met de hond Pipo de Kloon als resultaat. De viervoeter moest de kijker meenemen op een ‘rationele ontdekkingsreis’ in de wereld van het klonen, voorbij alle negatieve onderbuikgevoelens. Maar welke ideeën schuilen er eigenlijk achter deze negatieve gevoelens? Waarom zijn ze ‘irrationeel’ en ruim twintig jaar na Dolly nog steeds aanwezig?

Het perfect gekloonde dier: better, faster, stronger

Klonen is een kunstmatige vorm van reproductie waarbij een identieke genetische kopie van een organisme wordt geproduceerd. Bij het klonen van dieren wordt het genetische materiaal van het ene dier in de eicel van hetzelfde soort dier geplaatst om vervolgens een kloon te ontwikkelen. Klonen wordt gecombineerd met genetische modificatie waardoor het mogelijk is een gen uit te schakelen of toe te voegen. In de VS en China worden bijvoorbeeld koeien gekloond die geen gekke koeienziekte kunnen krijgen of langer melk kunnen geven en in Frankrijk worden sterke paarden gekloond voor de dressuursport.

Ook voor medische doeleinden worden dieren gekloond. Bijvoorbeeld proefdieren voor medisch onderzoek of varkens die geschikt zijn voor de transplantatie van organen van dieren naar mensen. Een andere toepassing is therapeutisch klonen waarbij lichaamscellen worden geproduceerd die kunnen bijdragen aan de genezing van chronische ziekten zoals Parkinson. Wie niet enthousiast is over deze oase aan mogelijkheden weet nog niet genoeg over klonen, dachten ze bij BNN. De presentatoren stonden daarom te popelen om korte metten te maken met de Hollandse kloonangst.

In de openingsaflevering gaf Sophie Hilbrand het eerlijk toe: toen Dolly werd gekloond keurde ze dat af vanuit een onderbuikgevoel en nu vond ze dat erg truttig van zichzelf. ‘Ja Sophie, inderdaad wel héél truttig van je,’ bevestigde filosoof Bas Haring. Nog voordat het programma inhoudelijk was begonnen werd duidelijk: kloonscepsis is voor bange trutjes.

Angst voor de Übermensch

Nadat de toon was gezet volgde een interview met dierenarts Peter Klaver die uitlegde dat klonen in 1938 werd uitgevonden door embryoloog Hans Spemann. De dierenarts zinspeelde erop dat Spemann een Übermensch wilde maken en het Arische ras wilde uitbreiden, waarop Sophie het onderwerp wegwuifde om veilig aan het thema eugenetica te ontsnappen.

Zou de kloonangst al wat Hollandse onderbuiken hebben verlaten nu het woord Übermensch was gevallen? Vast niet, daarom ging Bas Haring irrationele tegenargumenten verzamelen op een bijeenkomst voor hondenfokkers. De fokkers vertelden dat zij een hond alleen via ‘natuurlijke’ bevruchting willen waarop Haring eenvoudig pareerde met de retorische vraag: ‘klonen onnatuurlijk? die bril op uw gezicht is toch ook onnatuurlijk?’.

Het programma plaatste een drogredenering in de schijnwerpers - klonen is verkeerd omdat het onnatuurlijk is - en suggereerde hiermee dat alle kloonscepsis irrationeel is. Met deze retoriekbulldozer die elke aflevering opnieuw van stal werd gehaald, kon het programma een inhoudelijke open blik wel vergeten. De kijker moest immers eerst door een suggestieve stoflaag van truttigheid en irrationaliteit heen bijten om het thema nog enigszins onbevangen te kunnen benaderen.

De onnatuurlijkheid der dingen

Wie verder willen reiken dan onderbuikgevoelens, moet die gevoelens eerst ontleden. Te beginnen met het irrationele argument ‘onnatuurlijk dus verwerpelijk’. Onze Nederlandse samenleving is bijzonder Romantisch georiënteerd waardoor natuurlijkheid vaak wordt geassocieerd met ‘het goede’ en onnatuurlijkheid met ‘het slechte’. Daardoor gebruiken mensen nogal eens de term ‘natuurlijk’ waar zij ‘wenselijk’ bedoelen en de term ‘onnatuurlijk’ waar zij ‘onwenselijk’ bedoelen. Wanneer onnatuurlijkheid normatief gebruikt wordt, moet daar dieper op worden doorgevraagd in plaats van de discussie rationeel te barricaderen zoals Bas Haring bij de hondenfokkers deed.

Uiteraard is de bril van de hondenfokker die hij interviewde onnatuurlijk, net zoals duizend andere dingen die onze levens dagelijks veraangenamen. Toevalsfactoren bij menselijke voortplanting worden allang kunstmatig beïnvloed door bijvoorbeeld anticonceptie en prenataal testen, om over de kunstmatigheid en het dierenleed bij fokken nog maar te zwijgen. Voor de meeste kloonsceptici gaat het er dan ook helemaal niet om of het weghalen van toevalsfactoren bij reproductie onnatuurlijk is, het gaat om de doelstelling erachter, de context, en de consequenties voor mens, dier en milieu. Dáár moet je op doorvragen.

Horrorscenario’s

Biotechnologie horrorscenario’s raken aan diep gewortelde angsten die door sommigen worden ervaren als een werkelijkheid in wording. Veel kloonangsten zijn gestoeld op het idee van menselijk klonen en sluipende eugenetica: wanneer klonen wordt gebruikt in combinatie met genmodificatie kunnen we een fysiek en mentaal superieur ras maken. Dat doen we al met gekloonde dressuurpaarden, en in China wordt vanwege soepelere wetgeving al jaren onderzoek gedaan naar genetische modificatie van menselijke embryo’s, tot nu toe met weinig ‘vorderingen’.

In plaats van alle angsten te diskwalificeren als irreëel kunnen we ze ook gebruiken om kritisch naar biotechnologische ontwikkelingen te kijken. Wanneer klonen en genmodificatie worden gebruikt om ziektes te verhelpen, is het bijvoorbeeld zinvol om kritisch te kijken naar de vervagende grenzen tussen het genezen en verbeteren van mensen. Angst is niet per definitie een irrationele raadgever. Er hobbelen bovendien al genoeg hordes aan achter de valse beloftes van biotech utopieën en marketeers. Zo ook BNN die om een hond te kunnen klonen honderdduizend dollar publieksgeld investeerde in het malafide Sooam Biotech van kloonpioneer Woo Suk Hwang, de man die veelbelovende resultaten uit zijn duim zoog voor economisch gewin.

Better, faster, stronger, ten koste waarvan?

BNN verhulde met de hoge aaibaarheidsfactor van de gekloonde hond Pipo het leed dat vaak gepaard gaat met het genetische geknutsel aan dieren. Gekloonde dieren hebben last van misvormingen, virale infecties en een slechte bloedsomloop en ademhaling. Het klonen van planten voor onze voedselproductie gaat gepaard met een verregaande monopolievorming in de zaad- en veredelsector die ten koste gaat van duurzame landbouwbedrijven en biodiversiteit.

Steeds meer dieren en planten worden genetisch geperfectioneerd en gedupliceerd om optimaal in dienst te staan van de economisch welvarende mens. Hoewel de mens zich al eeuwen boven alle andere levensvormen plaatst, is dit antropocentrische wereldbeeld geen vanzelfsprekendheid meer. Zo wordt de autonomie van de mens vanuit verschillende wetenschappen gerelativeerd, is er meer aandacht voor de autonomie en intelligentie van dieren, en neemt het ecologisch bewustzijn toe.

Grenzeloze groei

Klonen wordt doelmatig ingezet maar de vraag is: doelmatig op welke termijn en voor wie? Wanneer we het antropocentrische wereldbeeld loslaten en meer denken vanuit het belang van de planeet kunnen we de verschillende toepassingen van klonen pas daadwerkelijk op waarde schatten. Klonen kan namelijk zowel positieve als negatieve gevolgen hebben voor klimaatverandering, welzijn van mens en dier, uitputting van de aarde en een evenredige toegang tot deze technologieën.

Vanuit dit inzicht moeten we ons afvragen wat we verstaan onder biomedische vooruitgang in een samenleving waar steeds meer mensen langer leven, terwijl de ecologische en sociale voorwaarden afkalven om de groeiende bevolking een humaan bestaan te kunnen bieden. Vooraanstaande Koreaanse wetenschappers vertelden in de slotaflevering van de BNN-reeks dat we ons daar geen zorgen over hoeven te maken omdat zij een technologische oplossing voor elk wereldprobleem ontwikkelen.

Zijn we net een beetje aan het minderen met vlees, CO2 uitstoot en voortplanting, krijgen we te horen dat al dat ‘calvinistische gedoe’ nergens voor nodig is omdat we andere soorten steeds beter kunnen benutten om onze eigen soort te laten uitdijen. Een impopulaire maar relevante vraag is of het faciliteren van snelle bevolkingsgroei door middel van gekloond voedsel, gekloonde gezondheid en gekloonde welvaart ook tot meer menselijk geluk leidt. Misschien raken biotechnologie horrorscenario’s aan ons rationele en ecologische besef dat grenzeloze groei problematisch is voor onze planeet en levenskwaliteit.

Tijdloze angsten op een eindige planeet

Het is niet vreemd dat we twintig jaar na Dolly nog steeds hetzelfde debat voeren. Kloonscepsis is immers gefundeerd op een tijdloze angst voor technologieën die zich tegen ons kunnen keren, en op een Romantische conceptualisering van natuurlijkheid die diep verankerd ligt in onze cultuur. Juist in tijden van snelle biotechnologische ontwikkeling en verdere samensmelting van natuur en techniek vallen mensen graag terug op klassieke scheidslijnen. Het concept ‘onnatuurlijkheid’ fungeert voor sommigen als motivatie om ergens in het groeiende landschap aan mogelijkheden een grens te trekken. Begrenzen is een primaire behoefte die in onze ‘omdat het kan’-samenleving verkeerd wordt begrepen en blijkbaar wordt weggezet als ‘truttig’.

De biotechnologische mogelijkheden mogen dan eindeloos lijken en grenzen mogen dan arbitrair zijn, maar onze planeet is eindig. Daar is weinig irrationeels aan. We kunnen onze tijd, geld en energie investeren in het klonen van een diersoort die met uitsterven wordt bedreigd of een koe die minder CO2 uitstoot, maar we kunnen ook minder vlees eten en onszelf aanleren om zuinig te zijn op dieren. Cynici die roepen dat mensen hun gedrag nooit zullen veranderen krijgen gelijk wanneer biotechnologische mogelijkheden ons faciliteren in korte termijn en eigen soort eerst oplossingen.

Mail

Siri Beerends is cultuursocioloog . Sinds ze The Truman Show gezien heeft, is ze gefascineerd door de culturele obsessie met ‘echt’ versus ‘nep’. Ze bezit een bescheiden argwaan tegenover massaal aangehangen standpunten en voelt zich prettig in de rol van advocaat van de duivel.

Valerie Geelen is een redactionele illustrator en grafische vormgever. Ze maakt haar werk om mensen uit te dagen kritisch en met humor naar zichzelf en de wereld te kijken.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nieuws in beeld: In de klauwen van de blauwe leeuw

In de klauwen van de blauwe leeuw

Gedupeerden in de toeslagenaffaire moeten de 30.000 euro, die zij ter compensatie krijgen, grotendeels weer terugbetalen. Lees meer

Koop online bij je favoriete boekhandel 1

Koop online bij je favoriete boekhandel

Max Beijneveld ziet met lede ogen aan hoe de boekhandels uit het straatbeeld verdwijnen door de coronacrisis, ondanks het feit dat we het afgelopen jaar gezamenlijk meer boeken hebben gekocht. Steun juist nu je favoriete boekhandels door direct op hun site onze aankopen te doen. Lees meer

Succes is geen keuze

Succes is geen keuze

Krijgen we in onze samenleving altijd wat ons toekomt? Bas van Weegberg ziet meritocratie als een optimistisch rookgordijn waarachter sociale ongelijkheid makkelijker in stand wordt gehouden. Lees meer

Het populisme van de VVD, gekraakt

Het populisme van de VVD, gekraakt

De #DanielKoerhuisChallenge begon als een ludieke hashtag, maar bleek gaandeweg om veel meer te gaan, schrijft Sander van der Kraan. Lees meer

Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Het beste van 2020

Tien hoogtepunten van een jaar discussies, ruzies en gepassioneerde betogen die de revue passeerden. Lees meer

Alain Bachellier

Te vaccineren of niet te vaccineren, dat is de kwestie

De keuze om je wel te vaccineren is vaak net zo irrationeel als de keuze om je niet te vaccineren. Uiteindelijk is niet kennis, maar vertrouwen de doorslaggevende factor. Jihane Chaara heeft vertrouwen. Lees meer

 Staat er een doctor voor de zaal?

Staat er een doctor voor de zaal?

Epsteins gastbijdrage was tekenend voor het seksisme en de neerbuigendheid waarmee vrouwelijke academici te maken krijgen. Lees meer

Vergeet het lichaam van de ander niet 1

Vergeet het lichaam van de ander niet

Juist in een tijd waarin gezondheid als een individuele verplichting wordt gezien, dwingt een pandemie ons om over onze lichamelijkheid na te denken, merkt Rijk Kistemaker. En over die van de ander. Lees meer

Nieuws in beeld: Met afstand de raarste kerst

Met afstand de raarste kerst

Illustrator Loes van Gils blikt vooruit op een afstandelijke kerst. Lees meer

Diversiteit in het academisch curriculum

De 'pure gaze' van de witte wetenschapper

Grâce Ndjako neemt ons mee langs schrijvers en denkers uit alle tijdperken die de academische wereld probeerden te dekoloniseren. Lees meer

Filmtrialoog: King of the Belgians

King of the Belgians

Een documentairemaker volgt de Belgische koning Nicolaas III op staatsbezoek in Turkije. Ondertussen splitst Wallonië zich in afwezigheid van de koning af van Vlaanderen. Lees meer

 Minister Kaag houdt het bij een kledingadvies

Minister Kaag houdt het bij een kledingadvies

Minister Kaag (Buitenlandse Handel) hield deze week twee Kamermoties tegen, die ons in staat hadden moeten stellen de import te beperken van kleding die onder dwang is gemaakt door Oeigoeren. Lees meer

Een cruciaal EU-wetsvoorstel over Big Tech laten we zomaar aan onze aandacht ontglippen

Waarom laten we een cruciaal EU-wetsvoorstel over Big Tech zomaar vallen?

Na jaren van kritiek en waarschuwingen van klokkenluiders komt de Europese Commissie eindelijk met een wetsvoorstel over de macht en invloed van Big Tech. En wat gebeurt er? De grootste bedrijven lobbyen het voorstel gewoon van de baan. Kom op, media: reageer! Lees meer

 Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met name kleine webshops zijn vaak genoodzaakt om (veel) groter verpakkingsmateriaal te gebruiken. Illustrator Chloé Pérès-Labourdette brengt het nieuws in beeld. Lees meer

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan