De wereld staat in brand en dat kan niet onbeschreven blijven. Vincent Tijms ziet populisten succesvol beroep doen op narcisme en roept progressieven op daarvan te leren.
Het referendum in Turkije eindigde met een overwinning voor de Turkse president Erdoğan. Op een van de persfoto's die het goed deden bij het nieuws zijn drie jonge vrouwen in Istanbul te zien, die vol blijdschap zwaaien met de Turkse vlag en twee evet-spandoeken. Evet, Turks voor 'ja', is de uitkomst die Erdoğan wilde zien en de foto intrigeerde me om precies die reden. Blote navels en losse haren zijn natuurlijk niet het exclusieve domein van progressieve liberalen, maar past het bij aanhangers van Tayyip 'kindloze vrouwen zijn deficiënt' Erdoğan en zijn conservatieve AKP?
Om te controleren of deze gedachten meer dan Hollandse bekrompenheid waren, stelde ik de vragen aan vrienden en kennissen in Istanbul. De eerste reacties waren cynisch ('vast betaald, kijk die kop van die chauffeur maar'), maar ik kreeg ook een bedachtzamer verhaal te horen: niet alleen religieus conservatieven zijn gevoelig voor de retoriek van Erdoğan, maar ook mensen die maar wat graag zijn verhalen over grootse verandering horen. Bij hen leeft de gedachte dat Turkije zich op een kantelpunt bevindt en dat zij meehelpen om geschiedenis te schrijven. Die rol streelt hun ego: het is eerder een soort ‘historisch narcisme’ dan conservatisme dat hun gedrag verklaart.
Of deze analyse werkelijk van toepassing is op de drie vrouwen op de foto zal waarschijnlijk nooit duidelijk worden, maar de redenering is desondanks belangrijk. Politieke bewegingen zijn niet alleen te begrijpen via de macht van leiders (hoe groot die macht ook is in het geval van Erdoğan) of via de concrete plannen die die leiders bieden. Ze moeten ook begrepen worden via de psychologie van de achterban. Dat geldt voor de facto dictaturen als Turkije, waarin die psychologie haarfijn bespeeld kan worden via staatspropaganda, net zo goed als voor liberale democratieën.
En als je naar die psychologie kijkt, zie je ook bij nieuwrechtse bewegingen in Europa en de Verenigde Staten ‘historisch narcisme’. Het is niet voor niets dat Trumpaanhangers afbeeldingen van LePen als een soort Jeanne d’Arc delen op Twitter, dat een eigen iconografie is ontwikkeld, dat het op bijeenkomsten van Forum voor Democratie gonsde van praat over een omwenteling en dat rechtsextremisten zichzelf bestempelen tot een nieuw type nationalist. Dit is het vocabulaire van een groep die zichzelf historische betekenis toekent.
Foto: Wikipedia
