Asset 14

De architect en zijn fetisj

Wat zien architecten wanneer zij door de stad lopen? Wat valt hen op, waar kijken ze naar? Hard//hoofd vroeg architecten naar hun fetisj.

Jasper van den Boogaard: Een zeer dwingende bezigheid van veel architecten is het streven naar een ‘mooie’, zo mogelijk symmetrische, plattegrond. En dan vooral zonder rare hoekjes. Op het neurotische af moeten muren en openingen ten opzichte van elkaar stroken, ook als er geen fysieke relatie is tussen beide onderdelen. Helderheid boven alles! Soms zorgt deze eenheid ervoor dat er sneller en goedkoper gebouwd kan worden, maar bij kleine projecten blijft het bij een voordeel op papier: de esthetische waarde van een plattegrondtekening versterkt haar overredingskracht. Dat helpt bij het overtuigen van een eventuele opdrachtgever of jury, of je collega’s op het architectenbureau. Het is ook gewoonweg fijner is om naar iets moois te kijken tijdens het ontwerpproces. De tegenstrijdigheid is dat de gemiddelde architect het liefst in een vooroorlogs huis woont in een, bij voorkeur, organisch gegroeide binnenstad welke overladen is van rare hoekjes, nisjes en op het eerste gezicht verborgen plekken. Dus waar die zuivere plattegrondenfetisj precies vandaan komt…

Plattegronden van verschillende woningen gebouwd en niet gebouwd in Almere, met en zonder rare hoekjes, ontworpen door studioDAT voor verschillende particuliere opdrachtgevers.

Guido Giglio: Slapen lijkt me het ultieme persoonlijke gebaar. Als je slaapt ben je helemaal alleen. Het is waarschijnlijk een van de laagste vormen van bewustzijn die je kunt bereiken (behalve natuurlijk wanneer je onder narcose bent). De openbare ruimte wordt zo onverbiddelijk geprivatiseerd dat er volgens mij geen grotere tegenstelling bestaat dan wanneer iemand besluit om in deze ruimte een slaapplek te zoeken. Slapende mensen in publieke ruimtes geven mij het idee dat in elke onmogelijkheid een mogelijkheid schuilt. Niet alleen in de openbare ruimte, maar in elke vorm van ruimte.

Een slaper in de publieke ruimte.

Please don't wake me
No don't shake me
Leave me where I am
I'm only sleeping
(…)
Please don't spoil my day
I'm miles away
And after all
I'm only sleeping

The Beatles - 'I’m Only Sleeping'. Revolver. EMI, 1966.

Michael Defuster: Een obsessie kun je het niet noemen, maar het is wel merkwaardig dat ik al wandelend op straat heel vaak de meest merkwaardige voorwerpen vind. Eigenlijk moet ik zeggen dat die voorwerpen mij vinden. Ik ben er namelijk nooit naar op zoek. Terwijl ik bijvoorbeeld druk pratend met mijn vrienden over straat loop, dwaalt mijn blik onwillekeurig naar beneden en zie ik iets onbestemds liggen waarvan het duidelijk is dat het daar niet hoort. Of beter gezegd, een voorwerp dat het niet verdient daar te liggen, tussen alle ordinaire troep die de Amsterdamse straten rijk zijn. Heel vaak zijn het sieraden als oorbellen, maar ook broches en armbanden. Hoe ze van de pols of blouse van de eigenaar gesprongen zijn? Ik heb geen idee, zelf draag ik namelijk nooit sieraden en ik heb er ook geen interesse in.

Door de jaren heen heb ik een hele plastic tas vol verzameld. Het is echt verbluffend hoeveel er zomaar op straat ligt. Waarschijnlijk is die blik van mij een overblijfsel van mijn opleiding in de architectuur, maar waarom ik die kleinoden opraap is mij een beetje onduidelijk. Mijn eigen fascinatie ligt namelijk bij gewone voorwerpen die, door het ongemerkte maar toch ruwe geweld dat zich op de straatstenen afspeelt, een eigen vorm hebben gekregen die nooit zo bedoeld was. Dat zijn de voorwerpen die op deze foto staan. De rest van mijn straatschatten ligt in de la van mijn bureau.

 

Denieuwegeneratie: Niet kunnen omgaan met imperfectie. Het is een verschrikkelijke eigenschap en leidt ook - niet verwonderlijk - tot zeer rancuneuze, cynische en soms paranoïde mensen: architecten. Zolang we in het ontwerp blijven, blijft ook de perfectie overeind. Op papier en op de computer is alles perfect. Imperfectie is een basiselement van onze omgeving. De stad is eigenlijk een toevallige en soms tijdelijke samenstelling van miljarden kleine elementen, een perfecte chaos. Het is een wonder dat het functioneert. De samenkomst van al die kleine onderdelen in de vorm van gebouwen zijn eigenlijk kleine wonderen. Waar architecten getraind zijn om de perfectie te simuleren, is het heerlijk om soms een toevalligheid te ontdekken, die weer even onderstreept dat het om een klein wonder gaat. Een hiaat in de soms perfect geplande compositie van concept, vorm, ruimte en materiaal. Een teken van menselijkheid. Een miscommunicatie. Een foutje. Een moment, waarop een radertje in de machinerie even voor zichzelf moest denken, en creatief werd. Op zo’n moment ontstaat schoonheid. Een schoonheid die de vernuftigheid van een vakman verraadt en tegelijkertijd de onmacht van de ontwerper. Het is echt.

Jan-Paul Koning (werkzaam bij Schmidt Hammer Lassen Architects): Als architect ontwerp je meestal ruimten voor menselijk gedrag. Dat gedrag is echter onvoorspelbaar en dat leidt vaak tot grappige, fascinerende situaties. Vooral de gedragingen die zich niets aantrekken van de (goede) bedoelingen van de ontwerpers. Olifantenpaadjes bijvoorbeeld. Reguliere paden in een park of plantsoen zijn vaak rechte lijnen van A naar B. Rechte lijnen komen echter vrijwel nooit overeen met de weg die mensen dagelijks afleggen. Daarbij worden ook nog eens hekken en andere obstakels ingezet om fietsers en voetgangers te blokkeren. Spontaan ontstaan hier omheen dan informele paadjes door het gras. Een extreme vorm van olifantenpaden tekent zich ‘s winters af in Detroit. De binnenstad is al vele jaren in verval. In sommige wijken staan de huizen al jaren leeg en er wordt veel gesloopt (vaak omdat er brand is gesticht). Sommige straten in het centrum bevatten daarom nog maar enkele huizen. In de winter is Detroit vaak voor lange tijd bedekt met een dik pak sneeuw. Bewoners nemen, net zoals in de zomer, sluiproutes. Deze olifantenpaden (in het Engels: Desire paths) zijn zo nadrukkelijk aanwezig in de sneeuw dat de busmaatschappij vaak pas na het invallen van de dooi ontdekt dat sommige buslijnen al weken deze olifantenpaden volgen, in plaats van het stratenpatroon.

Dante Borgo: Onder soevereiniteit verstaan we het volledige monopolie van een bepaalde macht over elke instelling en persoon binnen een bepaald territorium. Politieke systemen zoals staten, monarchieën of dictaturen hebben architectuur altijd gebruikt om hun macht uit te oefenen.

Paul Noble, Heaven. Foto: Paul Noble, Gagosian Gallery

Architectuur is een daad van uitsluiting en segregatie. Ze verandert een ruimte in een territorium, een controleerbaar en beheersbaar gebied waarbinnen soevereine macht kan worden uitgeoefend. Binnen dit theoretische kader kan de muur gezien worden als de puurste en meest uitgeklede vorm van architectuur. De muur maakt het onderscheid tussen de bondgenoot en de indringer, en schept hiermee de mogelijkheid tot confrontatie. Deze constante spanning en het feit dat een conflict altijd op de loer ligt, is volgens Carl Schmitt precies wat de staat in stand houdt.

De muur representeert het private domein. Binnen haar grenzen is alles bekend en zeker, er is geen ruimte voor speculatie, binnen haar grenzen kan de soevereine macht worden uitgeoefend. Daarbuiten, in de onbestuurbare, onhandelbare en onmeetbare publieke ruimte, is alles mogelijk en is alles een mogelijke bedreiging. Dit versterkt onze behoefte om onszelf op te sluiten en te onderwerpen aan het private domein.

Danny van Kessel: Ik had ooit een fetisj, althans dat dacht ik. Als architect vond ik het prachtig dat materialen soms iets speciaals laten zien wanneer er licht op valt. Vaak gaat het om kleine dingen, details, bijvoorbeeld wanneer een betonnen balk gegoten is in een mal van ruwe houten planken. Diezelfde balk zal in normale omstandigheden in een gebouw nauwelijks opvallen. Maar wanneer het zonlicht in de namiddag vanuit een scherpe hoek op het beton valt, komt de balk ineens tot leven. De textuur van het hout die bijna in het beton verborgen lijkt, werpt allerlei kleine schaduwen. Opeens weet je niet meer waar je naar aan het kijken bent. Zelf probeerde ik in mijn gebouwen ook zulke momenten te verwerken. Alsof het gebouw een geheim gezicht heeft dat zich heel sporadisch aan een toevallige voorbijganger laat zien. Misschien was ik de enige die het kon waarderen, maar dat maakte niet uit.

Ruim een jaar lang was ik op die manier bezig met textuur. Zo'n fascinatie is voor een architect niet heel vreemd, maar een jaar is wel erg lang. Ik had er op een gegeven moment dan ook helemaal genoeg van. In ieder materiaal maar blijven zoeken naar een tweede betekenis. Het voelde geforceerd. Juist op een moment dat ik er helemaal niet meer mee bezig was, stapte ik in een dorpje in Italië een kleine kerk binnen. Ineens was ík die toevallige toeschouwer. Al die lagen, die eeuwenoude afgebrokkelde zandstenen, die vloerankers, dat licht... Sinds dat moment ben ik weer verliefd.

Jasper van den Boogaard: Een huis zonder vide is een huis zonder ziel. Elke opdracht weer proberen we het: de opdrachtgever ervan overtuigen dat een vide geen weggegooide ruimte is waar niet tegenaan te stoken valt. Ook al is het iets duurder en maak je je huis qua woonoppervlakte inderdaad iets kleiner, de kwaliteit van een ruimtelijk huis met variatie waarin meervoudig gebruik mogelijk is, geeft gewoon meer woonplezier. Althans dat vinden wij architecten doorgaans. Soms is het schreeuwen tegen de wind in, en lijkt het of de ‘zelfbouwers’ van nu ruimtelijkheid niet eens in overweging nemen. Komt het omdat ze het niet kennen, of omdat ze het zichzelf niet gunnen? Soms heb je geluk en krijg je een opdrachtgever aan tafel die een ruimtelijk huis wil met een relatie tussen de verschillende ruimtelijke functies van kamers. Ook bij een beperkt budget besef je na verloop van tijd dat je een bofkont bent: een opdrachtgever met een ruimtelijke ambitie! Dus, we blijven het, ook met lage budgetten, proberen: het promoten van ruimtelijkheid binnen de woning.

Foto: tijdens de uitvoeringsfase van een kluswoning te Rotterdam ontwerp en advies door studioDAT. Ruimtelijkheid door vide, loopbrug, zitkuil en onder andere twee grote doorbraken.

Ramon Knoester (werkzaam bij WHIM architecture): Ik heb een zwak voor verandering. Verschuivingen die niet of nauwelijks nog te beheersen zijn, maar wel aandacht opeisen. Verandering houdt mij bezig, en dan bedoel ik niet dat ik er een avond, een dag of een weekje over nadenk. Nee, een specifieke verandering kan mij voor jaren aan het werk zetten. Bijvoorbeeld dat het percentage alleenstaande huishoudens in steden aanzienlijk is gestegen, en dat de samenleving vergrijst met nieuwe ouderen. Plastic vervuilt onze rivieren, kustgebieden, zeeën en oceanen. De wereld verandert of je nu wil of niet. Ik moet hier iets mee. Kranten en jaarverslagen spit ik door op verandering en statistieken die deze veranderingen weergeven. Onlangs heeft National Geographic kaarten gepubliceerd waarop de wereld te zien is als al het ijsoppervlak smelt. Prachtig om te zien! Hoe dramatisch deze verandering ook zal zijn.

Miel Karthaus: Er zijn van die dingen die, als je terugkijkt, je altijd hebben beziggehouden. Niet obsessief, eerder als een latente kiespijn. Een zeurende kwestie waarvan je weet dat hij een keer om een oplossing vraagt. Voor mij is zo’n kwestie de ‘Compositie’. In vakgebieden van ruimtelijk of beeldend ontwerp is Compositie een al lang geleden afgeschaft begrip. Het hoort bij de tijd van de Beaux Arts. Iets van lang geleden dus, zelfs van voor de tijd dat ingenieurs de dingen gingen maken, toen er nog in termen van hiërarchie en harmonie werd gedacht. Toen de wereld leek te bestaan uit afzonderlijke delen die met eigen identiteit een plaats hadden in het evenwichtige geheel van een schepping. Dat leek zo natuurlijk.

‘Compositie’ werd allengs vervangen door begrippen die beloofden beter om te gaan met een nieuwe meer op functie en productie gerichte wereld: Ritme, Structuur, Contrast. Of verdrongen door woorden die direct verwijzen naar de vorm van producten in een omgeving: Design in een Context. Toch is Compositie een rijker begrip omdat het in staat stelt de afzonderlijke delen aan te wijzen vanuit het perspectief van een concreet geheel.

Karthaus: "Dat is ook precies wat bijvoorbeeld Mondriaan ons heeft laten zien: Compositie is een werkelijkheid waar je naar zoekt."

Nu we kunnen terugkijken op de periode van de industrialisatie naar het begin van de moderne tijd, zien we hoe Compositie als leer van harmonieën het wel moest afleggen tegen de repetitie van in massa-geproduceerde elementen. Producten werden neutrale onderdelen in een goed functionerend geheel. Niet langer samengesteld langs lijnen van compositie, maar op grond van natuurkundige en economische wetmatigheden. Ingenieurskunst. Voortaan harmoniseerde de wetenschap en in de moderne kunst werd Compositie als te klemmend en formeel gezien en afgeschaft.

Als we nog iets verder terugkijken, zien we grappig genoeg een omgekeerde beweging in de muziek. Toen Bach de Goldberg Variaties componeerde, begreep hij dat als het ontdekken van harmonische ordes die in de natuur objectief aanwezig zijn. Precies zoals later een natuurkundige de wetmatigheden in de natuur zou ontdekken om deze vervolgens vast te leggen in een wiskundig notenschrift. ‘Objectief’, zo lijkt het ons nu. Pas in de Romantiek gingen wij muziekcomposities zien zoals wij ze nu nog zien; als uitingen van hoogst subjectieve creativiteit. En juist hier overleefde het begrip en behield het zijn kracht. Als instrument in een onophoudelijk zoeken en tot nieuwe eenheid brengen van harmonieën en dissonanten is het nooit weg geweest. In de muziek bleef bewaard dat in een goede compositie een parallelle wereld wordt gemaakt, waarin je kunt zijn, of die jou kan aangrijpen. Een werkelijkheid waarin een nieuwe ervaring kan ontstaan.

Dat is ook precies wat bijvoorbeeld Mondriaan ons heeft laten zien: Compositie is een werkelijkheid waar je naar zoekt. Compositie is geen formele orde opgelegd aan de verbeelding om het tot eenheid te dwingen, maar iets dat uit het werk en het maken van dat werk telkens op een verrassend nieuwe wijze voortkomt. Een steeds nieuwe eenheid die in en door het werken gevonden wordt. Ik stel voor ‘Compositie’ in ere te herstellen.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

''Het is een dag waarop je stevig in je schoenen moet staan.''
Lees een fragment uit het afstudeerwerk Stormvogel & Gelegenheidshaiku van Suzanne Reedijk: een tweeledige novelle over de zee, het leven dat soms vastloopt, en een reuzenkind dat in een veld verschijnt, en dat ook weer verdwijnt. Lees meer

Tendresse / Nederzettingen

Tendresse / Nederzettingen

Met zijn 'overrompelende, rijke poëzie' won dichter Erwin Hurenkamp dit jaar Editio's Debutantenschrijfwedstrijd. De jury roemde zijn poëzie, die vertrouwde thema's wonderlijk uitwerkt. Lees meer

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Floris Alkemade trapte het nieuwe seizoen Zomergasten af. Tot al te boude uitspraken liet de Rijksbouwmeester zich niet verleiden. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Malika Soudani verzamelt de herinneringen die ze nog heeft aan alle plekken waar ze een slaapkamer heeft gehad, vanaf haar geboorte tot aan het moment waarop ze haar afstudeerbundel schrijft. Hier lees je een fragment uit 'Waar ik een slaapkamer heb gehad'. Over een zusje met kanker, twee culturen onder één dak, bruin zijn in een witte familie en een gebroken gezin.  Lees meer

Vergeetweek mixtape

Een onvergetelijke mixtape

Traditiegetrouw sluiten we onze themaweek af met een mixtape, met nummers gekozen door onze redacteuren. Welke muziek doet ons vergeten of herinneren? Welke artiest maakte het beste nummer over vergeten en welk nummer waren we zelf geheel vergeten - en misschien was dat maar beter zo? Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Wat ik mezelf beloof

Wat ik mezelf beloof

Een poging om alles te vergeten, om je af te sluiten voor je herinneringen, is op voorhand gedoemd om te mislukken. Een kort verhaal over de (on)mogelijkheid om schoon schip te maken. Lees meer

 Weet je nog, de nacht?

Weet je nog, de nacht?

Het ‘vergeten’ nachtleven krabbelt terug, en onze eigen lichamen blijken zich als gisteren te herinneren hoe ze van hun eigen bewegingen kunnen genieten. Lees meer

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Marthe van Bronkhorst leidt haar lezer rond tussen de verloren schoenen en vergeten herinneringen in het Juttersmuseum. We stuiten op drie vergeten gedichten. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer

Kat, boom

Kat, boom

Een meisje klimt in een boom tijdens verstoppertje en wordt door de andere kinderen vergeten. Lees meer

De Ander (Vergeten)

De Ander (Vergeten)

Annelies van Wijk vraagt zichzelf nog voor ze is opgestaan om naar de ander te kijken. Dit gaat over zitten in een tweepersoonsbed,
Eenzaamheid die in alleen zijn verandert en een vijver in het matras met een eendenmoeder erin. Lees meer

Hard//hoofd duikt in de vergetelheid

Hard//hoofd duikt in de vergetelheid

Tijdens de Vergeetweek dreunen we geheugensteuntjes op, verzinnen we ezelsbruggetjes en zetten we kruisjes in onze handpalm waarvan we ons later afvragen waar die voor waren. Lees meer

Ook automobilist moet aan de bak

Ook automobilist moet aan (of uit) de bak

Illustrator Veerle van der Veer brengt het nieuws in beeld. Dat de rechter Shell opdraagt zijn CO2-uitstoot drastisch terug te dringen, leverde vooral instemming en leedvermaak op, zagen opiniemakers in de Volkskrant. En de klánten van Shell dan, vroegen zij zich af. Lees meer

Speech: Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Honderden demonstranten protesteerden tegen de vernederende en dehumaniserende zorg voor transgender personen. Ze eisen hervorming van het zorgsysteem en riepen een ‘zomer van trans woede’ uit. Non-binaire trans vrouw Nilin gaf een openhartige toespraak. Lees meer

Filmtrialoog: Gunda

Gunda

Onze redacteuren Eva van den Boogaard, Nora van Arkel en Jozien Wijkhuijs bekeken de documentaire Gunda. Ze zijn onder de indruk van de unieke vorm van de film, maar er bleken ook wat dingen die iedereen anders interpreteerde. Lees meer

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

Op 1 juli 1863 schafte Nederland de slavernij af in Suriname en op Aruba, Bonaire, Curaçao, Sint Maarten, Sint Eustatius en Saba. Althans, zo staat het in de geschiedenisboeken. Lees meer