Asset 14

Antropoloog op de barricades
(David Graeber, 1961 - 2020)

 1

Vorige maand overleed David Graeber. De antropoloog werd wereldberoemd met de boeken Debt: The First 5000 years en Bullshit Jobs: A Theory. Als activist was hij vroeg betrokken bij de Occupy-beweging en sindsdien is hij voor velen een boegbeeld geweest. Zo ook tijdens de meest recente Maagdenhuisbezetting. Jonathan Luger blikt terug op een inspirerend persoon.

Als dromerige eerstejaarsstudent miste ik houvast om te begrijpen wat er in de wereld gebeurde. Ik werkte als pizzabakker, -bezorger, afwashulp en barman en mijn eerste relatie liep op de klippen. Veel dingen deed ik voor de eerste keer, zoals naaktzwemmen en in m’n eentje wiet roken. En hoewel ik als filosofiestudent gedetailleerde essays leerde schrijven, bleven krantenkoppen voor mij een raadsel. Ik vroeg me dingen af als: ‘waarom is er zoveel misère in de wereld terwijl het zogezegd beter gaat dan vroeger?’, ‘waarom zitten er kankerverwekkende pesticiden op mijn groenten?’ en ‘waarom steek ik mezelf in de schulden om te studeren?’ Ik miste in de theorie die ik las tastbare antwoorden op de raadsels die ik overal tegenkwam.

Er ging een wereld van antikapitalistische kritiek voor me open en ik begon de krantenkoppen beter te begrijpen.

Op zoek naar meer concrete wijsheid stuitte ik op het werk van antropoloog en activist David Graeber. Hoewel hij misschien niet direct antwoord gaf op bovenstaande vragen, tilde hij als geen ander de sluier van de dagelijkse realiteit op om een politiek-economisch systeem bloot te leggen. Toen ik voor het eerst op de universiteit rondliep begon de Nederlandse economie net op te krabbelen uit de krater die de financiële crisis had achtergelaten, terwijl er nog veel vragen onbeantwoord bleven. Het publieke debat was opengebroken, en kritiek op het neoliberalisme kreeg na de crisis vaste voet aan de grond. Graebers werk bood een nieuwe kijk op onze democratieën, op de verdeling van geld, en op de structuren van de vrije markt. Onderwerpen waar ik vragen over had, of juist nog nooit vragen over had gesteld, wist hij scherp te treffen in een tijd waarin velen nog gedesillusioneerd probeerden te begrijpen wat de crisis had betekend. 

Volgens Graeber is het ironisch dat democratie niet blijkt te bestaan in landen die zichzelf wel zo noemen. Sinds de neoliberale golf zijn we in het Westen doordrenkt met het idee dat een kleine overheid de ruimte zou moeten geven aan de vrije markt. Maar in werkelijkheid, zo beargumenteerde Graeber gedetailleerd in The Utopia of Rules (2015), gaat elke stap naar méér marktwerking gepaard met méér ambtenaren, papierwerk, juristen en regelgeving. Zo hebben de ‘vrije’ marktsystemen ervoor gezorgd dat overheden en private machthebbers niet meer van elkaar te onderscheiden zijn, en bedrijven geld verdienen aan het speculeren op de hypotheekschulden en pensioenen van het volk. De financiële sector heeft de politiek gecorrumpeerd, en na de crisis is er niet veel veranderd.

Er ging een wereld van antikapitalistische kritiek voor me open en ik begon de krantenkoppen beter te begrijpen. Of ik had in ieder geval een gloednieuw paradigma waarmee ik de wereld om mij heen kon duiden. Waar er meer critici zijn die schrijven over de destructieve effecten van het neoliberalisme, ging Graeber verder door te laten zien dat ideologische kritiek hand in hand kan gaan met een radicaal politiek project. Zo was hij zelf dikwijls op de barricades te vinden, bijvoorbeeld bij de Occupy-beweging. Dit anarchistische project tegen structurele economische ongelijkheid omzeilde alle bestaande politieke en juridische structuren en bedreef wat Graeber prefiguratieve politiek noemde: politiek zonder systeem, met vrije individuen; politiek die horizontaal, creatief, interactief en soms chaotisch van aard is.

Grote groepen mensen komen in prefiguratieve politiek bij elkaar op levendige algemene vergaderingen. Er is niet één politieke kleur te vinden. Juist die diversiteit en decentralisering maken van politiek een creatief speelveld, waardoor Occupy, volgens Graeber, in staat was een mini-wereld te creëren van politieke gelijkheid: een échte democratie. Prefiguratieve politiek werd later de rode draad, zijn antwoord op de vraag: wat is een alternatief op de status quo? Waar critici hem wegzetten als onrealistisch, formuleerde hij juist een politiek antwoord dat zo dicht mogelijk bij de alledaagse, altruïstische interactie tussen mensen ligt. 

Zelfs nu nog vertellen de docenten en studenten die ik later sprak mij nog over de elektriciteit die in de lucht hing.

Ondertussen was ik geboeid door Graebers combinatie van theorie en praktijk. Temidden van de voor mij overweldigende misère in de wereld bleef hij positief ingesteld. Dankzij zijn werk voelde ik me iets minder naïef, en iets meer wakker geschud. Tegelijkertijd ontdekte ik dat een concreet praktijkvoorbeeld van prefiguratieve politiek zich vlak onder mijn neus had afgespeeld zonder dat ik het echt had meegekregen: de meest recente bezetting van het Maagdenhuis in 2015 – het gebouw waar het bestuur van de Universiteit van Amsterdam huist is sinds 1968 talloze keren bezet. Door een totale breuk in vertrouwen in de transparantie en democratische waarde van het universiteitsbestuur werd het Maagdenhuis anderhalve maand lang bezet door studenten en docenten. In een streven de universiteit zelf te democratiseren waren er vergaderingen, discussies, optredens, exposities, lezingen en gesprekken.

Ook Graeber ging in gesprek, en gelukkig kon ik me jaren later aan de opnames kluisteren. Hij opende met: ‘Ik had gevraagd om niet voor jullie te staan praten, zoals bij een normale academische lezing, maar eerder iets dialogisch te doen, omdat het mij toepasselijker en aanzienlijk leuker lijkt.’ En die dialoog was er dan ook, over de rol van de universiteit, democratisering, macht en burgerlijke ongehoorzaamheid. Graeber ging in op het geweld van de neoliberale bureaucratie, schulden en het alledaagse communisme. Hij sprak bevlogen, tastbaar en vlijmscherp tegen een geëmotioneerd publiek. Zelfs nu nog vertellen de docenten en studenten die ik later sprak mij nog over de elektriciteit die in de lucht hing. 

Nog steeds staar ik graag dromerig uit het raam en zweven mijn gedachten naar het landbouwgif op m’n groenten; waarom ik dan toch niet biologisch koop; waarom m’n tweede relatie uit is gegaan; of hoe het idee dat kennis macht is, en macht kennis is, me bij mijn scriptie zou moeten helpen. Toch heeft Graebers politieke en bovenal concrete werk me een andere kant laten zien van een vaak onbegrijpelijke wereld. Voorbij ideologische kritiek wees hij op de grillen van het neoliberalisme door te kijken naar de harde en tastbare realiteit.

Tegelijkertijd bleef het niet bij kritiek, maar presenteerde hij concrete alternatieven, door te laten zien hoe mensen over de hele wereld bestaande machtsstructuren doorbreken door prefiguratieve politiek te bedrijven. Toen Extinction Rebellion kortgeleden in een tweet benadrukte a-politiek te zijn, herinnerde hij ons eraan dat de weigering een politiek standpunt in te nemen de plank misslaat. Een positief antwoord op de klimaatcrisis zal noodzakelijkerwijs politiek zijn, als je tegelijkertijd zegt dat onze destructieve politieke-economieën de kern van het probleem zijn. Graebers werk zal nog lang toonaangevend zijn zolang activisten op de grillen van het neoliberalisme wijzen zonder alternatieve vormen van organiseren uit het oog te verliezen.

Foto: David Graeber & Enzo Rossi tijdens de Maagdenhuisbezetting. (Wikimedia Commons)

Mail

Jonathan Luger (1996) studeerde milieuwetenschappen en filosofie in Amsterdam. Eerder werkte hij als programmamaker, nu vraagt hij zich als onderzoeker af hoe sociale rechtvaardigheid past in een duurzame samenleving. Ook schrijft hij voor Het Actiefonds.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

Nieuws in beeld: 16

Als de kwakzalver per ongeluk gelijk heeft

Het vinden van nieuwe toepassingen voor bestaande medicijnen is een serieus nieuw onderzoeksveld geworden. Lees meer

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Kwam Hans Klok een mooie show geven, of kregen we hem echt te kennen? Lees meer

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Birney troostte iedereen, behalve zichzelf, zag Iris van der Werff. Want verdriet heb je om de anderen en zelfmedelijden is taboe. Lees meer

Nieuws in beeld: Vluchten kan niet meer

In de race tegen klimaatverandering rennen wij de verkeerde kant op

Er is geen ontkennen meer aan: de aarde is al in rap tempo aan het opwarmen en ook de schuldvraag is lang en breed beantwoord. Deden (westerse) mensen tot nu toe hun best voor klimaatverandering weg te rennen, nu is het toch echt tijd om te erkennen dat wij haar veroorzaken. Lees meer

- Sevdaliza in Zomergasten Titel en URL nog aanpassen -

Sevdaliza trok 'show, don’t tell' door tot in het extreme

De vierde Zomergast van 2021 liet het ene prachtige fragment na het andere zien ter ondersteuning van haar boodschap van vrijheid, menselijkheid en ruimte op plekken waar dat niet vanzelfsprekend is. Concrete handvatten bood ze, net als in haar kunst, nauwelijks, zag Ruby Sanders. Of dat erg is? Lees meer

Nieuws in beeld: U had een schip besteld?

Nog altijd zorgen om bezorgschip

Ruim vier maanden langer duurde zijn reis, maar vorige week kwam-ie eindelijk aan in de haven van Rotterdam: het 'blokkeerschip' Ever Given, dat dagenlang vastzat in het Suezkanaal en daar een groot deel van de wereldhandel frustreerde. Maar wie denkt dat aan de beproevingen van het schip daarmee een eind is gekomen, heeft het mis. Lees meer

Automatische concepten 71

Gilgamesj gaat naar huis

Illustrator Sebastian Eisenberg was onder de indruk van de repatriëring van maar liefst 17.000 gestolen Irakese artefacten, die terug naar huis worden gestuurd. Lees meer

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer