Asset 14

Antropoloog op de barricades
(David Graeber, 1961 - 2020)

 1

Vorige maand overleed David Graeber. De antropoloog werd wereldberoemd met de boeken Debt: The First 5000 years en Bullshit Jobs: A Theory. Als activist was hij vroeg betrokken bij de Occupy-beweging en sindsdien is hij voor velen een boegbeeld geweest. Zo ook tijdens de meest recente Maagdenhuisbezetting. Jonathan Luger blikt terug op een inspirerend persoon.

Als dromerige eerstejaarsstudent miste ik houvast om te begrijpen wat er in de wereld gebeurde. Ik werkte als pizzabakker, -bezorger, afwashulp en barman en mijn eerste relatie liep op de klippen. Veel dingen deed ik voor de eerste keer, zoals naaktzwemmen en in m’n eentje wiet roken. En hoewel ik als filosofiestudent gedetailleerde essays leerde schrijven, bleven krantenkoppen voor mij een raadsel. Ik vroeg me dingen af als: ‘waarom is er zoveel misère in de wereld terwijl het zogezegd beter gaat dan vroeger?’, ‘waarom zitten er kankerverwekkende pesticiden op mijn groenten?’ en ‘waarom steek ik mezelf in de schulden om te studeren?’ Ik miste in de theorie die ik las tastbare antwoorden op de raadsels die ik overal tegenkwam.

Er ging een wereld van antikapitalistische kritiek voor me open en ik begon de krantenkoppen beter te begrijpen.

Op zoek naar meer concrete wijsheid stuitte ik op het werk van antropoloog en activist David Graeber. Hoewel hij misschien niet direct antwoord gaf op bovenstaande vragen, tilde hij als geen ander de sluier van de dagelijkse realiteit op om een politiek-economisch systeem bloot te leggen. Toen ik voor het eerst op de universiteit rondliep begon de Nederlandse economie net op te krabbelen uit de krater die de financiële crisis had achtergelaten, terwijl er nog veel vragen onbeantwoord bleven. Het publieke debat was opengebroken, en kritiek op het neoliberalisme kreeg na de crisis vaste voet aan de grond. Graebers werk bood een nieuwe kijk op onze democratieën, op de verdeling van geld, en op de structuren van de vrije markt. Onderwerpen waar ik vragen over had, of juist nog nooit vragen over had gesteld, wist hij scherp te treffen in een tijd waarin velen nog gedesillusioneerd probeerden te begrijpen wat de crisis had betekend. 

Volgens Graeber is het ironisch dat democratie niet blijkt te bestaan in landen die zichzelf wel zo noemen. Sinds de neoliberale golf zijn we in het Westen doordrenkt met het idee dat een kleine overheid de ruimte zou moeten geven aan de vrije markt. Maar in werkelijkheid, zo beargumenteerde Graeber gedetailleerd in The Utopia of Rules (2015), gaat elke stap naar méér marktwerking gepaard met méér ambtenaren, papierwerk, juristen en regelgeving. Zo hebben de ‘vrije’ marktsystemen ervoor gezorgd dat overheden en private machthebbers niet meer van elkaar te onderscheiden zijn, en bedrijven geld verdienen aan het speculeren op de hypotheekschulden en pensioenen van het volk. De financiële sector heeft de politiek gecorrumpeerd, en na de crisis is er niet veel veranderd.

Er ging een wereld van antikapitalistische kritiek voor me open en ik begon de krantenkoppen beter te begrijpen. Of ik had in ieder geval een gloednieuw paradigma waarmee ik de wereld om mij heen kon duiden. Waar er meer critici zijn die schrijven over de destructieve effecten van het neoliberalisme, ging Graeber verder door te laten zien dat ideologische kritiek hand in hand kan gaan met een radicaal politiek project. Zo was hij zelf dikwijls op de barricades te vinden, bijvoorbeeld bij de Occupy-beweging. Dit anarchistische project tegen structurele economische ongelijkheid omzeilde alle bestaande politieke en juridische structuren en bedreef wat Graeber prefiguratieve politiek noemde: politiek zonder systeem, met vrije individuen; politiek die horizontaal, creatief, interactief en soms chaotisch van aard is.

Grote groepen mensen komen in prefiguratieve politiek bij elkaar op levendige algemene vergaderingen. Er is niet één politieke kleur te vinden. Juist die diversiteit en decentralisering maken van politiek een creatief speelveld, waardoor Occupy, volgens Graeber, in staat was een mini-wereld te creëren van politieke gelijkheid: een échte democratie. Prefiguratieve politiek werd later de rode draad, zijn antwoord op de vraag: wat is een alternatief op de status quo? Waar critici hem wegzetten als onrealistisch, formuleerde hij juist een politiek antwoord dat zo dicht mogelijk bij de alledaagse, altruïstische interactie tussen mensen ligt. 

Zelfs nu nog vertellen de docenten en studenten die ik later sprak mij nog over de elektriciteit die in de lucht hing.

Ondertussen was ik geboeid door Graebers combinatie van theorie en praktijk. Temidden van de voor mij overweldigende misère in de wereld bleef hij positief ingesteld. Dankzij zijn werk voelde ik me iets minder naïef, en iets meer wakker geschud. Tegelijkertijd ontdekte ik dat een concreet praktijkvoorbeeld van prefiguratieve politiek zich vlak onder mijn neus had afgespeeld zonder dat ik het echt had meegekregen: de meest recente bezetting van het Maagdenhuis in 2015 – het gebouw waar het bestuur van de Universiteit van Amsterdam huist is sinds 1968 talloze keren bezet. Door een totale breuk in vertrouwen in de transparantie en democratische waarde van het universiteitsbestuur werd het Maagdenhuis anderhalve maand lang bezet door studenten en docenten. In een streven de universiteit zelf te democratiseren waren er vergaderingen, discussies, optredens, exposities, lezingen en gesprekken.

Ook Graeber ging in gesprek, en gelukkig kon ik me jaren later aan de opnames kluisteren. Hij opende met: ‘Ik had gevraagd om niet voor jullie te staan praten, zoals bij een normale academische lezing, maar eerder iets dialogisch te doen, omdat het mij toepasselijker en aanzienlijk leuker lijkt.’ En die dialoog was er dan ook, over de rol van de universiteit, democratisering, macht en burgerlijke ongehoorzaamheid. Graeber ging in op het geweld van de neoliberale bureaucratie, schulden en het alledaagse communisme. Hij sprak bevlogen, tastbaar en vlijmscherp tegen een geëmotioneerd publiek. Zelfs nu nog vertellen de docenten en studenten die ik later sprak mij nog over de elektriciteit die in de lucht hing. 

Nog steeds staar ik graag dromerig uit het raam en zweven mijn gedachten naar het landbouwgif op m’n groenten; waarom ik dan toch niet biologisch koop; waarom m’n tweede relatie uit is gegaan; of hoe het idee dat kennis macht is, en macht kennis is, me bij mijn scriptie zou moeten helpen. Toch heeft Graebers politieke en bovenal concrete werk me een andere kant laten zien van een vaak onbegrijpelijke wereld. Voorbij ideologische kritiek wees hij op de grillen van het neoliberalisme door te kijken naar de harde en tastbare realiteit.

Tegelijkertijd bleef het niet bij kritiek, maar presenteerde hij concrete alternatieven, door te laten zien hoe mensen over de hele wereld bestaande machtsstructuren doorbreken door prefiguratieve politiek te bedrijven. Toen Extinction Rebellion kortgeleden in een tweet benadrukte a-politiek te zijn, herinnerde hij ons eraan dat de weigering een politiek standpunt in te nemen de plank misslaat. Een positief antwoord op de klimaatcrisis zal noodzakelijkerwijs politiek zijn, als je tegelijkertijd zegt dat onze destructieve politieke-economieën de kern van het probleem zijn. Graebers werk zal nog lang toonaangevend zijn zolang activisten op de grillen van het neoliberalisme wijzen zonder alternatieve vormen van organiseren uit het oog te verliezen.

Foto: David Graeber & Enzo Rossi tijdens de Maagdenhuisbezetting. (Wikimedia Commons)

Mail

Jonathan Luger (1996) studeerde milieuwetenschappen en filosofie in Amsterdam. Eerder werkte hij als programmamaker, nu vraagt hij zich als onderzoeker af hoe sociale rechtvaardigheid past in een duurzame samenleving. Ook schrijft hij voor Het Actiefonds.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

De schrijver van deze brief ging tegelijkertijd en naar dezelfde school als de kinderen van minister Arie Slob, en leeft nog altijd met de wonden van de homofobie op die school. Lees meer

Teleurstellende feministen

Teleurstellende feministen

Vivian Mac Gillavry voert gesprekken met vrienden over de discrepantie in het feminisme tussen theorie en keuzes in het persoonlijke leven. 'De definitie van feminisme is zo breed dat het lijkt alsof álles wat met keuzevrijheid en gelijkwaardigheid te maken heeft, onder de noemer geplaatst kan worden.' Lees meer

Filmtrialoog

Kajillionaire

Redacteurs Jozien Wijkhuis, Loren Snel en Oscar Spaans togen naar de bioscoop voor Kajillionaire van Miranda July, en zagen een absurdistisch verhaal over een paar ouders dat hun dochter als verdienmodel ziet. Lees meer

Racisme, weet je nog?

Racisme, weet je nog?

We zijn een halfjaar verder en het gesprek over racisme is weer terug bij af. Waar wachten we op? De volgende catastrofe? Lees meer

 Nee, jijbakt er niets van!

Nee, jijbakt er niets van!

De in Los Angeles geboren illustrator Sebastian Eisenberg woont sinds kort in België. Hij ervaart hoe het is om de Amerikaanse verkiezingen vanuit Europa te volgen. Lees meer

Hard//talk: het nieuwste EU-migratiepact houdt ongelijkheid in stand

Het EU-migratiepact versterkt ongelijkheid

Het nieuwe EU-migratiepact is geen ‘oplossing’ voor het ‘probleem’ van migratie. Lees meer

 Kerkgangers gaan viraal

Kerkgangers gaan viraal

Voor fervente kerkgangers is het te hopen dat het virus zich deze maand niet van zijn vrome kant laat zien. Lees meer

 Kolven tegen corona

Kolven tegen corona

Vanaf volgende week wordt de moedermelk van zo'n 7500 oud-coronapatiënten opgehaald. Die bevat antistoffen, en is dus een perfect ingrediënt in - bijvoorbeeld - ijsjes! Lees meer

 Inktviswijsheid

Inktviswijsheid

Gaat de inktvis ons een pijnstillend medicijn leveren, beter leren plannen of de oorzaken van autisme blootleggen? Lees meer

Trialoog: Antebellum

Antebellum

Onze redacteuren durfden het aan om de horrorfilm Antebellum te gaan zien. Ze hopen op een golf aan sociaalbewuste horror, maar twijfelen of deze film een van de klassiekers van die stroming wordt. Lees meer

 Zij kozen níet voor deze mannen

Zij kozen níet voor deze mannen

Over iets meer dan vijf weken mogen de Amerikanen ja zeggen tegen een van deze mannen. Illustrator Veerle van der Veer toont ons de mensen die dat eerder níet deden. Lees meer

 The Notorious RBG is niet meer

The Notorious RBG is niet meer

Illustrator Pirmin Rengers maakte dit prachtige portret ter ere van Ruth Bader Ginsburg, de Amerikaanse opperrechter die afgelopen vrijdag overleed. Lees meer

 'Zijn we al thuis?' vragen 14.000 vluchtelingen in Nederland

'Zijn we al thuis?' vragen 14.000 vluchtelingen in Nederland

Maar liefst 14.000 asielaanvragen zouden nog voor het eind van 2020 behandeld moeten zijn, zo is de doelstelling van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). Lees meer

Nostalgische saus

Nostalgische saus

Onze maatschappij kent momenteel veel nostalgische oplevingen. Kunstenaar Sandra Mackus betrapt zichzelf erop dat ze in haar werk ook met het verlangen naar vroeger speelt. Hoe blijft ze authentiek en oprecht? Haar recept is verbluffend simpel. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan