Met onze hedendaagse technologieën bouwen we siliconenbillen, designerbaby’s en kunstmatige hersenen, en programmeren we in een handomdraai een nieuwe werkelijkheid in zowel 2- als 3D. In een wereld waar echt en nep steeds vloeiender in elkaar overlopen, zijn we naarstig opzoek naar echtheid. Maar of we die ooit zullen vinden? Siri Beerends beschrijft welke tragiek er op de loer ligt.
Culturele industrieën en marketeers proberen onze honger naar echtheid te stillen door producten, beelden en imago’s te verkopen die door een bedacht sausje van authenticiteit zijn gehaald. De mediawijze mens laat zich niet gemakkelijk verleiden en prikt door veel van deze sausjes heen. Als je er zelf niet doorheen prikt dan zijn er wel allerlei websites en televisieprogramma’s die je daarbij helpen. We zijn een en al oog en oor wanneer we een onthullende inzage krijgen in de mens zonder make-up, mediatraining, spindoctors, fotofilters of andere opsmuk.
Nepheden aan de schandpaal of keihard followen
Dat we zo geobsedeerd zijn door een werkelijkheid die achter een schijnwerkelijkheid zou schuilgaan, is niet gek. Menig cultuuranalyticus wijst erop hoe in onze hedendaagse cultuur de grenzen tussen echt en nep vervagen. Met medische technologieën sleutelen we aan borsten, baby’s en hersenen, en met digitale technologieën kunnen we de werkelijkheid naar hartenlust ensceneren. Kopieën vervangen originelen, het oorspronkelijke raakt in vergetelheid en een nieuwe wereld dient zich aan. Een wereld waarin jongeren een designervagina aanzien voor een natuurlijke, waar algoritmen nepnieuws even gemakkelijk produceren als ontmaskeren, en waar we onze hersenen laten versmelten met de kunstmatige intelligentie van Elon Musk.
Hoe lelijk of ongemakkelijk de onbewerkte realiteit ook is, we moeten hem onthullen, recht in de ogen aankijken en verdedigen.
In deze grenzenloze wereld worden hardnekkige pogingen gedaan om het echte van het onechte te onderscheiden. Hoe lelijk of ongemakkelijk de onbewerkte realiteit ook is, we moeten hem onthullen, recht in de ogen aankijken en verdedigen. Of het nou gaat om beroemdheden die liegen over cosmetische ingrepen, luie studenten die tienen halen omdat ze stiekem concentratiepillen slikken of kunstmatige intelligentie die zich voordoet als menselijke intelligentie, alle nepheden moeten aan de schandpaal om een betere wereld te creëren.
Voor anderen zijn al die grensvervagingen juist een postmodernistisch festijn. De ‘echte werkelijkheid’ bestaat niet, er bestaan slechts percepties van de werkelijkheid. Hier geen schandpalen, maar mensen die met elkaar proosten op het overstijgen van ouderwetse, beklemmende tegenstellingen. Met hun postmodernistische cocktails verwijzen zij dichotomieën naar de prullenbak. Waarom zou je esthetische nepheid bijvoorbeeld problematiseren als je deze ook keihard kunt followen? Een esthetiek die in alle openheid het neppe omarmt, lijkt een prima alternatief voor een esthetiek die het neppe probeert te verstoppen achter aura’s van natuurlijkheid en ambachtelijkheid.
Vicieuze verslaving
Als er één iemand is die de hedendaagse honger naar echtheid begrijpt dan is het Lena Dunham. Met haar hitserie Girls wist zij precies te raken aan het verlangen naar menselijke imperfectie, kwetsbaarheid en (on)gezellige excentriciteit. Maar waarom zou haar alom geprezen serie authentieker zijn dan de oogverblindende kitsch uit realityseries zoals The Hills? Hoewel The Hills ten onrechte pretendeert reality te zijn en beide series aan een totaal andere moraal en esthetiek appelleren, zijn ze precies even gekunsteld. Opzettelijk imperfectie construeren is namelijk net zo gekunsteld als opzettelijk perfectie creëren.
De tragiek van de authenticiteitjunk is dat hij zijn eigen verslaving blijft voeden.
Ons verlangen naar authenticiteit creëert daarmee een tegenovergesteld effect, namelijk een wereld vol berekenend vertoon van echtheid. Authenticiteit is een maatschappelijke verslaving die in stand wordt gehouden door marketeers, nostalgici, hipsters en cultuurcritici. De tragiek van de authenticiteitjunk is dat hij zijn eigen verslaving blijft voeden. Dunham stilt onze honger naar authenticiteit en wakkert hem tegelijk aan.
Op je rug in de supermarkt
Wie wenst te ontsnappen aan deze vicieuze cirkel en geen fan is van hipster authenticiteit of postmodernistische cocktails, kan zijn heil proberen te zoeken in echtheden die niet van te voren zijn uitgekookt door een authenticiteitsindustrie.
Ga bijvoorbeeld eens op je rug in de supermarkt liggen. Niet omdat het wat oplevert of een hoger doel dient, maar omdat je er opeens zin in hebt. In spontane momenten van echtheid is er geen tijd om vanuit een vooropgesteld doel de werkelijkheid te sturen. Het is gezond om soms even niet na te denken over de toegevoegde waarde van een bepaalde handeling of gedachte. In een maatschappij waarin elke stap die we zetten een vooropgesteld doel moet dienen, is dat echter een moeilijke opgave. De ruimte voor ondoelmatig en spontaan gedrag staat met de opkomst van digitale surveillancetechnologieën ernstig onder druk.
Onze fysieke en digitale omgevingen worden steeds meer ingericht met het doel de mens zo voorspelbaar en stuurbaar mogelijk te maken. Sinds we onszelf en onze apparaten 24/7 op het internet hebben aangesloten lukt dat aardig. Met behulp van big data en andere surveillancetechnologieën wordt kennis vergaard over hoe (on)gezond we zijn, hoe onze hersenen (dis)functioneren, wat we van plan zijn en waar we uithangen. Al deze kennis wordt gekwantificeerd en omgezet in apps, algoritmen en apparaten waarmee we ons leven nauwkeurig denken te kunnen sturen en elk risico uit de weg willen ruimen.
De tragiek is dat we daar niet gelukkiger van worden of meer tijd en controle mee winnen. Integendeel: ons leven wordt juist steeds ingewikkelder, drukker en stressvoller. Hoe meer kennis we over onszelf vergaren, hoe meer er van ons wordt verwacht dat we op een verantwoorde manier handelen naar deze kennis. Wat een verantwoorde manier van handelen precies inhoudt, wordt bepaald door verzekeraars, werkgevers en techbedrijven. Op nauwkeurige wijze surveilleren zij ons gedrag en bepalen welke omwegen, risico’s en spontaniteiten ons gegund zijn. Daardoor krijgen we steeds minder ruimte voor ondoelmatig gedrag, terwijl we die ondoelmatigheid juist nodig hebben om onze honger naar echtheid zo nu en dan te kunnen stillen.
In een samenleving waarin al onze gedragingen meetbaar, voorspelbaar en stuurbaar zijn gemaakt om het surveillance kapitalisme te dienen, zijn spontane momenten van echtheid een kostbare schaarste geworden. Durven we nog echt te leven of is spontaniteit een veel te risicovolle onderneming geworden?
Siri Beerends is cultuursocioloog . Sinds ze The Truman Show gezien heeft, is ze gefascineerd door de culturele obsessie met ‘echt’ versus ‘nep’. Ze bezit een bescheiden argwaan tegenover massaal aangehangen standpunten en voelt zich prettig in de rol van advocaat van de duivel.
Kalle Wolters (1993) is een illustrator uit Groningen. Geïnspireerd door de Klare Lijn en affiches van de Russische Avant-garde ontwerpt hij posters, verpakkingen en maakt hij illustraties bij artikelen. Daarnaast maakt hij deel uit van het illustratiecollectief Knetterijs.
