Asset 14

Leven zonder script

Op onvoorbereide momenten, als we praten of handelen zonder na te denken, zijn we op ons best. Rutger onderzoekt het improvisatie-acteren met Judd Apatow als voorman.

De moderne mens is verslaafd aan controle. Omdat we zoveel zaken daadwerkelijk met onze ratio kunnen beheersen, denken we dat elk aspect van ons leven zich zo gemakkelijk aan ons zal onderwerpen. Maar John Lennon zei het al: “Life is what happens to you, while you’re busy making other plans.” Uiteindelijk zal je macht nooit ver genoeg reiken om ook het toeval tegen te houden. Als we door zo’n onverwachte wending zonder tekst komen te staan raken we in paniek. Je staat op een feestje en de enige persoon die je kent is met iemand anders aan het praten. Wanneer je de aardappelen aan je vader wilt aanreiken, strijk je per ongeluk met je arm langs de borst van je moeder. Na een date dring je erop aan om de rekening te betalen, waarna je erachter komt dat je geen saldo meer hebt.

Opeens is het stil. Je voelt een paniek ontstaan in je onderbuik, die langzaam naar boven kruipt en je de adem beneemt. Je begint hevig te zweten en je hoofd vult zich met één gedachte. Dit. Is. Gênant.

Voor de meesten is dit de ergst denkbare nachtmerrie. Maar in die paar seconden dat onze routines niet meer toereikend zijn, leven we pas echt. Ons brein zoekt wanhopig naar een uitweg in de vorm van een grap, een slimme opmerking of een vraag, en soms verrassen we onszelf met het resultaat. Ongemak dwingt je tot creativiteit, zoals een crisis om een paradigmawisseling vraagt. Professionele grappenmakers plaatsen zichzelf graag bewust in deze hulpeloze positie, om zo zichzelf tot de scherpste gedachten te dwingen.

Écht ongemakkelijk

In de Verenigde Staten worden sinds eind jaren negentig steeds meer comedyseries en -films gemaakt die drijven op improvisatie. Om de reactie en de spanning zo echt mogelijk te maken, krijgt de acteur in een bepaalde situatie geen tekst mee. De acteur hoeft in zo'n geval niet te doen alsof hij niet op z’n gemak is, en wordt gedwongen tot een unieke vondst om de spanning ter plekke op te lossen. In vakjargon heet dat (to) ad-lib, van het Latijnse ‘ad libitum’, wat ‘naar believen’ betekent. Het brengt grappen voort die je op papier nooit zou kunnen bedenken.

In Curb Your Enthusiasm (2000 tot heden) speelt Seinfeld-bedenker Larry David een versie van zichzelf die zo sociaal onaangepast is dat hij in de gênantste situaties terechtkomt en iedereen tegen zich in het harnas jaagt. Voor een aflevering van Curb bestaat geen script: David maakt steeds een opzet van vijf pagina’s. “We weten maar half wat de bedoeling is tijdens de opnames. Je komt gewoon opdagen, Larry vertelt je vlug het idee van de scène, en dan is het: actie!” vertelde Jeff Garlin (Davids manager in de serie) in een interview. De beste grappen worden in de volgende takes herhaald, zodat er live een script ontstaat. Dit levert hilarische interacties op, die realistisch en fris aanvoelen, alsof je een gesprek in een café afluistert.

Tijdens de bloopers van de serie kun je duidelijk zien hoe David regelmatig verrast wordt door wat zijn tegenspeler bedenkt. Het belangrijkste van improvisatie-acteren is dan ook dat je een strak gezicht houdt, wat er ook gebeurt. De scène moet bijna exploderen van de opgebouwde spanning, waarbij de kijker degene is die in lachen uitbarst. Sommige mensen zien met al dit ongemak hun nachtmerrie werkelijkheid worden en kunnen het niet aanzien. Maar de steeds groter wordende populariteit van dit soort comedy-producties laat zien dat veel kijkers deze verbeelding van hun neuroses juist als een opluchting ervaren.

Ex-comedian Judd Apatow bedacht eind jaren negentig twee series die ondanks een grote fanschare na een seizoen werden stopgezet: Freaks and Geeks en Undeclared. Hierin probeerde Apatow respectievelijk het leven op de middelbare school en de universiteit op een grappige, doch realistische manier te verbeelden. Op dat moment waren comedyfilms en -series meestal een lange parade van oneliners en gekke situaties, Apatow wilde daarentegen laten zien dat in alledaagse gesprekken en problemen de beste humor te vinden is. Zijn bazen waren het niet met hem eens en Apatow gaf zijn droom op.

De Apatow-methode

In 2004 werd Apatow gevraagd als producent voor de comedyfilm Anchorman. Will Ferrell speelt Ron Burgundy, een ijdele macho-nieuwslezer in het San Diego van de jaren zeventig, die plotseling concurrentie krijgt van een vrouw. De film bestaat volledig uit belachelijke situaties en de absurdste taalvondsten, die onder aanmoediging van regisseur Adam McKay grotendeels geïmproviseerd werden. Als Burgundy’s hond (en beste vriend) Baxter van een brug wordt gegooid, belt hij een collega, die vraagt: “Ron, where are you?” Ron antwoordt, hysterisch huilend in een telefooncel: “I’m in a glass case of emotion!” De acteurs en crew waren goede vrienden en probeerden elkaar voortdurend aan het lachen te maken – wat de ander moest zien te weerstaan. Ook hier bieden de bloopers inzicht in hoe het er op de set aan toe ging. Als Ferrell aan zijn date uitlegt dat San Diego “a whale’s vagina” betekent, barst hij in lachen uit en zegt: “This is the silliest thing ever.

Hoofdrolspelers Will Ferrell en Steve Carrell (die de zwakzinnige weerman Brick Tamland speelt) begonnen hun carrière in de improv comedy (Carrell bij Second City in Chicago, Ferrell bij The Groundlings in Los Angeles), een theatervorm waarbij met minimale voorbereiding sketches worden uitgespeeld en de spelers elkaar met behulp van het publiek uitdagen. Hierna deden ze ervaring op bij televisieprogramma’s die ook met snel bedachte sketches werkten (Ferrell bij Saturday Night Live, Carrell als correspondent van The Daily Show). Op het moment dat ze Anchorman opnamen, waren Carrell en Ferrell ervaren, maar te oud (42 en 37) om nog een grote doorbraak te verwachten, net als Apatow (37). Ze wilden gewoon lol maken. De verwachtingen voor Anchorman waren dan ook laag, maar het eindresultaat bleek onweerstaanbaar: met een budget van 26 miljoen dollar bracht de comedy 90 miljoen dollar op. Anchorman is een ware cultklassieker geworden. Het veranderde de carrières van deze drie komieken en de manier waarop comedyfilms gemaakt worden.

In een goede improvisatie herkennen we een kern van onszelf.

De personages in Anchorman zijn menselijk en herkenbaar, ondanks hun overdreven persoonlijkheden en belachelijke gedrag. Je wordt betrokken bij de lol van een groep vrienden op een filmset en dankzij de improvisaties denk je niet dat je naar een zorgvuldig gescript product kijkt. In een interview met The Believer vertelt Carrell: “Ik probeer altijd iets te vinden wat geloofwaardig en normaal is, hoe belachelijk het personage ook lijkt. Menselijk gedrag is grappig. Als je het menselijke weg haalt, kijk je slechts naar een ding dat je aan het lachen probeert te maken.” In een goede improvisatie herkennen we een kern van onszelf.

Illustratie: Merlijn van Bijsterveld

Apatow leek eindelijk zijn ‘komische-realistische’ stijl gevonden te hebben. Hij schreef samen met Carrell het script voor The 40 Year Old Virgin (2005) en nam ook de regie op zich, terwijl zijn kompaan de titelrol vervulde. Apatow had ingezien dat in het ongemak van de improvisatie het menselijkste in acteurs naar boven komt. Dit is ook hoe hij het leven ervaart, zo vertelde hij in een portret van The New York Times: “Als mijn vrienden een vrouw nastaren, ben ik die ene gast die zich opgelaten voelt.” Op de set van The 40 Year Old Virgin stimuleerde hij een amicale sfeer, waarbij de meeste dialogen op het moment zelf ontstonden. De scène waarin Andy zijn borsthaar laat waxen, is zonder special effects gemaakt. Het deed echt veel pijn, en dat is te zien. The 40 Year Old Virgin was een onwaarschijnlijke hit: de productie kostte 26 miljoen dollar, maar verdiende wereldwijd 177 miljoen dollar.

Zo ontstond de Apatow-methode: eerst wordt het script door de acteurs voorgelezen rond een tafel, waarbij ze aangemoedigd worden om hun eigen ideeën toe te voegen. Tijdens de opnames wordt bij de eerste take het script gebruikt. Maar daarna wordt er een aantal keer gevarieerd (ad libitum), waarbij de schrijvers of regisseur meedoen aan de improvisatie door van achter de camera suggesties te roepen. Soms worden er tientallen oneliners uitgeprobeerd. De montage is essentieel: Apatow schiet soms twintig minuten materiaal, waarvan misschien een minuut de film zal halen. Zijn werkwijze lijkt op die van een documentairemaker. Hij verbruikt dan ook twee keer zoveel film als de meeste regisseurs, wat in het digitale tijdperk minder kostbaar is geworden.

Een vertraagd schaakspel

De groep rond Apatow (bekend als The Frat Pack of The Apatow Mafia) greep de macht in Hollywood. Ze scoorden hit na hit met absurd-realistische films als Knocked Up (2007), Superbad (2007), Forgetting Sarah Marshall (2008), Step Brothers (2008), The Other Guys (2010) en Bridesmaids (2011). Apatow werkt met vaste acteurs, waaronder de door hem bij Freaks and Geeks ontdekte Seth Rogen, de viezige charmeur Paul Rudd en zijn eigen vrouw Leslie Mann. Apatow heeft inmiddels Lena Dunham, maker van de hitserie Girls, onder zijn vleugels genomen (hij werkt als producent en schrijver mee aan haar creatie). Er is sprake van een Apatow-familie en een Apatow-imperium. Ferrell en Carrell zijn op late leeftijd wereldsterren geworden en over hun improvisatietalent wordt met veel respect gesproken. The New Yorker wijdde in 2010 een heel artikel aan de subtiele mimiek van Carrell. Daarin vergeleek hij de spanning van een improvisatiescène met “een vertraagd schaakspel”: “Je doet allerlei minieme zetten om de ander te verwarren, het vergt veel geduld.”

Toch kent ook improvisatie beperkingen. Het is een middel om oprechtheid binnen een sterk plot te creëren, maar werkt niet als vervanging van een fatsoenlijk script of sterke acteurs. Als spontaniteit een trucje wordt, zit je al snel op het niveau van de theatersport van BNN’s De Lama’s. Een slechte improvisator toont tijdens een benarde situatie niet zijn ware aard, maar kiest de makkelijke uitweg van banaliteit of een flauwe grap. Hij graaft niet diep genoeg en gebruikt vooral het ongemak van het publiek in plaats van dat van hemzelf. Sommige Frat Pack-films tonen daardoor niets dan meligheid en willekeurige onzin. Apatow zelf lijkt steeds meer in zijn eigen legende te geloven: hij monteert zijn scènes minder genadeloos en de verhaallijnen worden alsmaar serieuzer, met lange, drakerige films als Funny People (over een comedian met kanker, 2009) of This Is 40 (2013) tot gevolg. Deze films zijn niet meer ongemakkelijk herkenbaar, maar zeurderig en sentimenteel.

"Als ik in de echte wereld dicht bij onze manier van improviseren kom, heb ik de beste dagen."

Wie de ware magie van de onvoorbereidheid wil begrijpen, moet luisteren naar deze korte podcast van Radiolab over TJ en Dave. Dit duo maakt in Chicago faam met hilarische geïmproviseerde theatershows van een uur. In improv comedy (of theatersport) wordt het publiek om suggesties gevraagd of binnen een format gewerkt. TJ en Dave komen op zonder plan en beginnen uit het niets met een verhaal, dat ze gaandeweg ontdekken. Hun vondsten verrassen het publiek en henzelf. Het is elke keer weer doodeng, maar het duo stelt zichzelf gerust met het idee dat de personages en het verhaal al ergens bestaan en dat ze deze alleen maar even hoeven ‘in te schakelen’. Ze geven toe dat dit misschien een truc is om de controle los te laten, maar het is essentieel voor de leap of faith die ware improvisatie voortbrengt: “Elke wending voelt als het moment waarop je van een plateau stapt, voordat de volgende ondergrond onder je voet komt.” Volgens Dave is dit ook een levensstijl: “Als ik in de echte wereld dicht bij onze manier van improviseren kom, heb ik de beste dagen. Als ik niet te veel van tevoren nadenk over dingen, en ze in het moment neem zoals ze op me af komen, dan leef ik minder angstig.”

Op onvoorbereide momenten, als we praten of handelen zonder na te denken, zijn we op ons best. Controle is een manier om te overleven, maar nooit een weg naar oprechtheid. Probeer het eens. Misschien wordt het gênant, misschien wordt het ongemakkelijk, maar dat is tenminste iets. Gooi je script weg en leef.

-

Carrell, Ferrell en Apatow werken op dit moment aan Anchorman 2, die aan het einde van dit jaar moet uitkomen. Ook Larry David werkt aan een improvisatiefilm, Clear History.

Dit artikel verscheen eerder, in aangepaste vorm, in de AAA-bijlage van de Groene Amsterdammer.

Mail

Rutger Lemm is schrijver, grappenmaker en scenarist. In 2015 verscheen zijn debuut, 'Een grootse mislukking'. Hij is een van de oprichters van Hard//hoofd.

Merlijn van Bijsterveld is illustrator. Zijn illustraties zijn vaak humoristisch van aard waarbij hij een andere draai aan de context geeft.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Horror, honden en verlangen 1

Horror, honden en verlangen

Deze week worden onze redacteurs blij van een film die de Gouden Palm waard is, een uitkomst voor hondenbezitters met een volle agenda en een debuutroman. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Column: Weten of je ooit moeder wil worden

Weten of je ooit moeder wil worden

Eva wordt geconfronteerd met de beruchte wel-of-geen-kinderen-vraag en zet de voor- en nadelen tegenover elkaar. Lees meer

Vrees de cocon niet: ze is nog warm

Vrees de cocon niet

Nu de feestjes voorzichtig weer op gang komen, beseft Rijk Kistemaker hoeveel hij níet heeft gemist. Gestrand tussen veganistische sneakers en gesprekken over Jeff Bezos verzint hij voor zichzelf een stiller leven. Een tip over verlangen naar lauwe thee en warme cocons. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 51

Wees jezelf, ook achter glittercoulissen

Deze week worden onze redacteurs blij van authenticiteit, een nieuw boek van een favoriete schrijver en glitter. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen 5

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen

Hoe schrijf je over iets wat niet meer tastbaar is? Miray van der Bend schreef een collagegedicht over vakanties van vroeger in Turkije. Over de geur van het vliegveld, de granaatappels in de tuin van haar oma, de rimpels op haar gezicht. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Gebroken Kaars van Sanne Balen over yoga, liefde en leed

Gebroken Kaars

De hoofdpersoon schrikt ondersteboven wakker. Hoe geef je jezelf een houding als je wereld op zijn kop staat? De titel van dit kortverhaal van Sanne van Balen over yoga, liefde en leed is tevens de aanbevolen leeshouding. Leg je kamer eens langs je benen omhoog, en begin. Lees meer

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren! 1

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren!

Hard//hoofd is op zoek naar scherpzinnige eindredacteuren (fictie/non-fictie) die ons tijdschrift structureel willen komen versterken. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Blik of een Lappendeken 3

Blik of een lappendeken

Een fragment uit het afstudeerwerk van Dino de Haas, een sciencefictionstrip over de alledaagse horror van productiviteit, over queer relaties en queer geluk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Steek die maar in je zak!

Steek die maar in je zak!

Deze week worden onze redacteurs blij van enthousiaste opstekers (op gepast volume), kunst in je broekzak en een wisselaccount op Twitter. Lees meer

De maakbare mens

De maakbare mens

Zijn mensen net als machines? Het bezoek van een monteur laat Marthe van Bronkhorst nadenken over haar eigen bedrading. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

In de gedichten van Nora van Arkel spoelen herinneringen aan en wordt er lego in de sloot gegooid. 'Alsof een eindeloze hoeveelheid tijd zich voor me uitstrekte / loom achterover ging liggen totdat het hele /landschap tijd was geworden'. Lees meer

(Geen onderwerp)

(geen onderwerp)

Vijf huisgenoten proberen via e-mails in contact te blijven over hun huis dat steeds viezer wordt. Lees meer

Column: Tot op het bot

Tot op het bot

Een oude brief van een vriendin voert Eva terug naar een periode waarin het wat minder lekker met haar ging. Lees meer