Asset 14

Nostalgische saus

Nostalgische saus

Vroeger was alles beter. Toen de wereld nog zwart-wit werd afgebeeld en men cassettebandjes luisterde. Authenticiteit en oprechtheid leken er vanzelfsprekend aanwezig. Hoe creëer je in de huidige maatschappij – en specifiek in de kunst – zulke (ogenschijnlijke) echtheid? Kunstenaar Sandra Mackus heeft het ultieme recept.

Toen ik vier jaar oud was, kreeg ik van Sinterklaas een felrode Fisher Price cassettespeler. Dolgelukkig blèrde ik met de zelf opgenomen Kinderen voor Kinderen liedjes mee, totdat een speelkameraadje de opnameknop van de microfoon ontdekte en mijn cassettebandje verpestte. Het bandje belandde in de prullenbak en de vriendschap wachtte een soortgelijk lot.

Persoonlijk kan ik mij dan ook niets bij de comeback van het cassettebandje voorstellen, daarbij is de muziekkwaliteit allesbehalve optimaal. Toch is het een van de vele nostalgische oplevingen die onze maatschappij – als gevolg van de toenemende technologisering en digitalisering – kent. We hunkeren massaal naar het verleden, een plek die ogenschijnlijk veilig, stabiel en overzichtelijk is.

Ook al weet je dat je als kunstenaar niet langer oprecht en authentiek kúnt zijn, je probeert het alsnog.

Ik betrap mijzelf als kunstenaar erop dat ik ook met dit verlangen naar vroeger speel. Het verleden heeft grote aantrekkingskracht omdat waarden als authenticiteit en oprechtheid er als vanzelfsprekend aanwezig leken. Maar postmoderne filosofen ontmantelden deze waarden. Gelukkig gloort er hoop aan de horizon: volgens cultuurfilosofen Timotheus Vermeulen en Robin van den Akker weet de huidige metamodernist – die te midden van diverse omwentelingen en crisissen leeft (denk bijvoorbeeld aan de klimaatverandering en de coronapandemie) – het modernistisch idealisme met postmoderne scepsis te verenigen. Oftewel: ook al weet je dat je als kunstenaar niet langer oprecht en authentiek kúnt zijn, je probeert het alsnog.

‘Hoe dan?’ hoor ik u denken. In mijn geval door gewoonweg een nostalgisch sausje over mijn werk te gieten. Daarvoor gebruik ik geen ingewikkeld recept, maar teken ik in zwart-wit.

 Overigens, niet alleen het werken in zwart-wit roept nostalgische gevoelens op, ook de keuze voor het tekenen an sich lijkt daaraan bij te dragen. Binnen onze gedigitaliseerde samenleving ligt de keuze om te tekenen wellicht minder voor de hand. Het zou ouderwets zijn. Toch lijkt er – gezien het aantal (internationale) tentoonstellingen en evenementen – voorzichtig een toename van het aantal kunstenaars dat voor dit (relatief) elementaire medium kiest. Waar de hand van de meester over het algemeen verborgen is in de digitale wereld, toont een tekening (uitzonderingen daargelaten) de directe neerslag van diens artistieke gedachten in een hoogstpersoonlijk handschrift. Daarmee komt een tekening gevoelsmatig oprechter over. Zo teken ik zelf het liefst met (zwarte) fineliner of balpen, waardoor ‘fouten’ en ‘aarzelingen’ nauwelijks kunnen worden gemaskeerd, laat staan gecorrigeerd. Tekenen is daarmee een (ogenschijnlijk) onverholen en puur medium. Wellicht is heimwee een groot woord, maar de keuze om te tekenen lijkt wel degelijk verband te houden met een teruggrijpen naar meer traditionele materialen en technieken, om daarmee te ontsnappen aan het onpersoonlijke van digitale (productie-)technieken.

Als vooruitgang niet meer mogelijk is, kan de postmodernist enkel nog teruggrijpen op dat wat reeds bedacht was.

Dat mijn tekeningen zwart-wit zijn, heeft consequenties voor de inhoud van mijn werk. Om dat uit te leggen, moet ik eerst een sprongetje naar de filmwereld maken. De Engelse film- en televisiehistoricus Paul Grainge schrijft in zijn dissertatie Nostalgia and the black and white image (2000) over het (esthetische) gebruik van zwart-wit in hedendaagse films. Hij geeft aan dat zwart-wit nostalgische connotaties kan oproepen, door het heden als verleden te representeren. Oftewel, wanneer je een zwart-wit filter over een recente foto plaatst, krijgt deze automatisch een ‘historische lading’.
Nostalgische saus 1
Met zijn esthetische vorm van pastness sluit Grainge zich grotendeels aan bij wat de Amerikaanse literatuurcriticus Frederic Jameson omschrijft als de Nostalgia mode en waarvan de postmoderne mens zich volgens hem – als gevolg van historisch besefsverlies – zou bedienen. Jameson merkt een vervreemde relatie van de mens met zijn verleden op, die hij toeschrijft aan het voltooide moderniseringsproces. Als vooruitgang niet meer mogelijk is, kan de postmodernist enkel nog teruggrijpen op dat wat reeds bedacht was. Ook de digitale media droegen volgens Jameson bij aan dit historisch geheugenverlies. De continue stroom aan nieuwsberichten en mediabeelden biedt nauwelijks ruimte om de informatie tot je te nemen en te verwerken. Hoewel de postmoderne mens hierdoor vervreemd is geraakt van zijn verleden, ziet Jameson als tegenreactie juist een obsessie met het verleden ontstaan. En dan niet naar een specifieke (gouden) tijd, maar naar een historisch gevoel of sfeer, dat middels pastiches – of beter gezegd, via clichématige beelden – wordt opgeroepen. En dat is precies waarvoor zwart-wit kan worden ingezet: het roept nostalgische connotaties op, zonder naar een specifieke periode of plaats in het verleden te wijzen.

Nog altijd worden flashbacks in de filmwereld vaak visueel van de eigen tijd onderscheiden door het gekleurde beeld tijdelijk te onderbreken.

Door in zwart-wit te tekenen plaats ik mijn beelden dus automatisch in een retrospectief; ze roepen een verstrijking van tijd op. Hoogstwaarschijnlijk hangen deze connotaties samen met de zwart-wit foto en film, die tot het midden van de twintigste eeuw – als gevolg van hun technische beperkingen – nooit in kleur waren. Nog altijd worden flashbacks in de filmwereld vaak visueel van de eigen tijd onderscheiden door het gekleurde beeld tijdelijk te onderbreken. Zwart-wit vormt letterlijk een visuele kloof met onze eigen wereld, die we in kleur waarnemen. Zodoende kan een beeld uit het heden toch als historisch worden gepresenteerd.

Naast dat zwart-wit nostalgische connotaties oproept, straalt het ook vaak een gevoel van authenticiteit en (documentaire) waarheid uit. Dat heeft grotendeels te maken met de analoge fotografie. Bij zwart-wit foto’s wordt eerder aan de analoge (opnieuw vanwege haar technische restricties) dan aan de digitale fotografie gedacht. Terwijl de digitale foto uit een onstoffelijke cijfercode bestaat, die makkelijk – zonder correctiesporen na te laten – manipuleerbaar is, legt de analoge camera dat wat voor de lens van de camera zichtbaar is vast op een lichtgevoelige film, die vervolgens tot een tastbaar object wordt ontwikkeld. Grainge geeft aan dat zwart-wit daardoor als waarheidsgetrouwer wordt opgevat en als reactie wordt ingezet tegen de manipuleerbare, digitale beelden in kleur. Het is enkel een illusie, aangezien ook analoge beelden kunnen worden gemanipuleerd. Bovendien, zwart-wit is inmiddels zelf verworden tot een special effect.

Zonder ook maar één stap buiten de deur te zetten, kunnen we de wereld via YouTube en Instagramkiekjes verkennen.

Dat onze ervaring van de werkelijkheid – zonder dat we het zelf in de gaten hebben – op illusies is gebaseerd is overigens niet nieuw. In de jaren tachtig schreef de Franse filosoof Jean Baudrillard over de verdwijning van de grens tussen werkelijkheid en fictie, waardoor onze mediale, hyperrealistische samenleving gekenmerkt zou worden. Zonder ook maar één stap buiten de deur te zetten, kunnen we de wereld via YouTube en Instagramkiekjes verkennen. En door alleen een zwart-wit filter te gebruiken, kan een gevoel van historie en objectiviteit worden gecreëerd, zonder dat dit werkelijk het geval is.

Als kunstenaar zal ik er mij bij moeten neerleggen dat de creatie van een volledig authentiek en oprecht werk onbereikbaar is. Het klinkt ietwat pessimistisch, maar biedt juist ook kansen. Zo kies ik voor de eenvoud van het tekenmedium – waarmee ik mijn eigen handschrift en gedachten zo puur mogelijk weergeef – en maak ik gebruik van de nostalgische connotaties van zwart-wit. Ik speel dus in feite een spel, met als hoogst haalbare resultaat het oproepen van ‘een gevoel van authenticiteit’.  Aangezien het van die ‘goeie, ouwe tijd’ wel niet meer gaat komen, hoop ik in ieder geval op een gouden toekomst – maar dan natuurlijk wel in zwart-wit.

Mail

Sandra Mackus studeerde na de Academie Beeldende Vorming, kunstgeschiedenis aan de Radboud Universiteit en schreef haar afstudeerscriptie over zwart-wit in de hedendaagse tekenkunst. Ze houdt niet van stilzitten en reist met haar skates en zwarte tekenpen stad en land af.

Sandra Mackus

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
Lees meer
test
het laatste
Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Navelstaren als rebellie

Navelstaren als rebellie

Voor ons vorige magazine, schreef Lena Plantinga een essay over waarom het revolutionair is als vrouwen schrijven over emoties, liefde, alledaagse dingen en seks. ‘Ik schrijf omdat ik boos ben terwijl iedereen me altijd lief noemt.’ Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname

Het Sranantongo leeft

Het Sranantongo wordt steeds meer gesproken in Suriname om de massa aan te spreken. Toch is het Nederlands nog steeds de enige officiële taal van het land. Voor het drieluik dat Kevin Headley schrijft over hoe het koloniale verleden nog voortleeft in Suriname, gaat hij in dit derde en laatste deel in op de geschiedenis... Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname 1

Wie blijft er over na de kennisvlucht in Suriname?

Hoogopgeleiden trekken steeds vaker weg uit Suriname. In dit tweede deel van een drieluik over hoe het koloniale verleden doorleeft in Suriname, gaat Kevin Headley in op hoe de kennisvlucht zich verhoudt tot de economische staat van het land. Lees meer

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eva van den Boogaard schreef een brief aan Roland Barthes, die in zijn dagboeken over eenzaamheid en vrijheid schreef wat zij zelf niet kon verwoorden. ‘Je hebt me lang gerustgesteld, maar waar ik de herkenning eerst geruststellend vond, vind ik haar de laatste tijd steeds verontrustender.’ Lees meer

Suriname is één groot slavernijmuseum

Suriname is één groot slavernijmuseum

Een slavernijmuseum is niet genoeg. Kevin Headley stelt de vraag hoe Nederland Suriname tegemoet kan komen op gebied van cultureel erfgoed rondom het koloniale verleden. ‘Ik denk dat de belangrijkste vraag die Nederland aan Suriname moet stellen is: “Wat heb je nodig?”’ Lees meer

Wanneer steek je nou eindelijk je middelvinger op?

Wanneer steek je nou eindelijk je middelvinger op?

Waarom wil je nog altijd niet-homo en meer genderbevestigend zijn? In deze brief bespreekt Jochum de waanvrijheid rondom homoseksualiteit. Lees meer

Lieve Mr. Dickhead

Lieve Mr. Dickhead

Op 7 januari schreef N. een liefdevolle goedmaakbrief en wilde deze persoonlijk overhandigen aan M. Zeven dagen eerder, op nieuwjaarsdag, mondde een akkefietje uit in de dramatische afloop van hun kortstondige doch intensieve liefdesrelatie. Het bleef niet bij een enkele ochtendbrief. Lees meer

:The chosen family: Beelden van queer vruchtbaarheid

The chosen family: Beelden van queer vruchtbaarheid

Marit Pilage onderzoekt beelden van queer vruchtbaarheid in de kunst om zo de definitie van vruchtbaarheid, zwangerschap en ouderschap te herdefiniëren. Lees meer

Een woud vol dichtgetimmerde hokjes

Een woud vol dichtgetimmerde hokjes

Zazie Duinker baant zich een weg door het oerwoud van de (hergedefinieerde) woorden. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer