Asset 14

Nostalgische saus

Nostalgische saus

Vroeger was alles beter. Toen de wereld nog zwart-wit werd afgebeeld en men cassettebandjes luisterde. Authenticiteit en oprechtheid leken er vanzelfsprekend aanwezig. Hoe creëer je in de huidige maatschappij – en specifiek in de kunst – zulke (ogenschijnlijke) echtheid? Kunstenaar Sandra Mackus heeft het ultieme recept.

Toen ik vier jaar oud was, kreeg ik van Sinterklaas een felrode Fisher Price cassettespeler. Dolgelukkig blèrde ik met de zelf opgenomen Kinderen voor Kinderen liedjes mee, totdat een speelkameraadje de opnameknop van de microfoon ontdekte en mijn cassettebandje verpestte. Het bandje belandde in de prullenbak en de vriendschap wachtte een soortgelijk lot.

Persoonlijk kan ik mij dan ook niets bij de comeback van het cassettebandje voorstellen, daarbij is de muziekkwaliteit allesbehalve optimaal. Toch is het een van de vele nostalgische oplevingen die onze maatschappij – als gevolg van de toenemende technologisering en digitalisering – kent. We hunkeren massaal naar het verleden, een plek die ogenschijnlijk veilig, stabiel en overzichtelijk is.

Ook al weet je dat je als kunstenaar niet langer oprecht en authentiek kúnt zijn, je probeert het alsnog.

Ik betrap mijzelf als kunstenaar erop dat ik ook met dit verlangen naar vroeger speel. Het verleden heeft grote aantrekkingskracht omdat waarden als authenticiteit en oprechtheid er als vanzelfsprekend aanwezig leken. Maar postmoderne filosofen ontmantelden deze waarden. Gelukkig gloort er hoop aan de horizon: volgens cultuurfilosofen Timotheus Vermeulen en Robin van den Akker weet de huidige metamodernist – die te midden van diverse omwentelingen en crisissen leeft (denk bijvoorbeeld aan de klimaatverandering en de coronapandemie) – het modernistisch idealisme met postmoderne scepsis te verenigen. Oftewel: ook al weet je dat je als kunstenaar niet langer oprecht en authentiek kúnt zijn, je probeert het alsnog.

‘Hoe dan?’ hoor ik u denken. In mijn geval door gewoonweg een nostalgisch sausje over mijn werk te gieten. Daarvoor gebruik ik geen ingewikkeld recept, maar teken ik in zwart-wit.

 Overigens, niet alleen het werken in zwart-wit roept nostalgische gevoelens op, ook de keuze voor het tekenen an sich lijkt daaraan bij te dragen. Binnen onze gedigitaliseerde samenleving ligt de keuze om te tekenen wellicht minder voor de hand. Het zou ouderwets zijn. Toch lijkt er – gezien het aantal (internationale) tentoonstellingen en evenementen – voorzichtig een toename van het aantal kunstenaars dat voor dit (relatief) elementaire medium kiest. Waar de hand van de meester over het algemeen verborgen is in de digitale wereld, toont een tekening (uitzonderingen daargelaten) de directe neerslag van diens artistieke gedachten in een hoogstpersoonlijk handschrift. Daarmee komt een tekening gevoelsmatig oprechter over. Zo teken ik zelf het liefst met (zwarte) fineliner of balpen, waardoor ‘fouten’ en ‘aarzelingen’ nauwelijks kunnen worden gemaskeerd, laat staan gecorrigeerd. Tekenen is daarmee een (ogenschijnlijk) onverholen en puur medium. Wellicht is heimwee een groot woord, maar de keuze om te tekenen lijkt wel degelijk verband te houden met een teruggrijpen naar meer traditionele materialen en technieken, om daarmee te ontsnappen aan het onpersoonlijke van digitale (productie-)technieken.

Als vooruitgang niet meer mogelijk is, kan de postmodernist enkel nog teruggrijpen op dat wat reeds bedacht was.

Dat mijn tekeningen zwart-wit zijn, heeft consequenties voor de inhoud van mijn werk. Om dat uit te leggen, moet ik eerst een sprongetje naar de filmwereld maken. De Engelse film- en televisiehistoricus Paul Grainge schrijft in zijn dissertatie Nostalgia and the black and white image (2000) over het (esthetische) gebruik van zwart-wit in hedendaagse films. Hij geeft aan dat zwart-wit nostalgische connotaties kan oproepen, door het heden als verleden te representeren. Oftewel, wanneer je een zwart-wit filter over een recente foto plaatst, krijgt deze automatisch een ‘historische lading’.
Nostalgische saus 1
Met zijn esthetische vorm van pastness sluit Grainge zich grotendeels aan bij wat de Amerikaanse literatuurcriticus Frederic Jameson omschrijft als de Nostalgia mode en waarvan de postmoderne mens zich volgens hem – als gevolg van historisch besefsverlies – zou bedienen. Jameson merkt een vervreemde relatie van de mens met zijn verleden op, die hij toeschrijft aan het voltooide moderniseringsproces. Als vooruitgang niet meer mogelijk is, kan de postmodernist enkel nog teruggrijpen op dat wat reeds bedacht was. Ook de digitale media droegen volgens Jameson bij aan dit historisch geheugenverlies. De continue stroom aan nieuwsberichten en mediabeelden biedt nauwelijks ruimte om de informatie tot je te nemen en te verwerken. Hoewel de postmoderne mens hierdoor vervreemd is geraakt van zijn verleden, ziet Jameson als tegenreactie juist een obsessie met het verleden ontstaan. En dan niet naar een specifieke (gouden) tijd, maar naar een historisch gevoel of sfeer, dat middels pastiches – of beter gezegd, via clichématige beelden – wordt opgeroepen. En dat is precies waarvoor zwart-wit kan worden ingezet: het roept nostalgische connotaties op, zonder naar een specifieke periode of plaats in het verleden te wijzen.

Nog altijd worden flashbacks in de filmwereld vaak visueel van de eigen tijd onderscheiden door het gekleurde beeld tijdelijk te onderbreken.

Door in zwart-wit te tekenen plaats ik mijn beelden dus automatisch in een retrospectief; ze roepen een verstrijking van tijd op. Hoogstwaarschijnlijk hangen deze connotaties samen met de zwart-wit foto en film, die tot het midden van de twintigste eeuw – als gevolg van hun technische beperkingen – nooit in kleur waren. Nog altijd worden flashbacks in de filmwereld vaak visueel van de eigen tijd onderscheiden door het gekleurde beeld tijdelijk te onderbreken. Zwart-wit vormt letterlijk een visuele kloof met onze eigen wereld, die we in kleur waarnemen. Zodoende kan een beeld uit het heden toch als historisch worden gepresenteerd.

Naast dat zwart-wit nostalgische connotaties oproept, straalt het ook vaak een gevoel van authenticiteit en (documentaire) waarheid uit. Dat heeft grotendeels te maken met de analoge fotografie. Bij zwart-wit foto’s wordt eerder aan de analoge (opnieuw vanwege haar technische restricties) dan aan de digitale fotografie gedacht. Terwijl de digitale foto uit een onstoffelijke cijfercode bestaat, die makkelijk – zonder correctiesporen na te laten – manipuleerbaar is, legt de analoge camera dat wat voor de lens van de camera zichtbaar is vast op een lichtgevoelige film, die vervolgens tot een tastbaar object wordt ontwikkeld. Grainge geeft aan dat zwart-wit daardoor als waarheidsgetrouwer wordt opgevat en als reactie wordt ingezet tegen de manipuleerbare, digitale beelden in kleur. Het is enkel een illusie, aangezien ook analoge beelden kunnen worden gemanipuleerd. Bovendien, zwart-wit is inmiddels zelf verworden tot een special effect.

Zonder ook maar één stap buiten de deur te zetten, kunnen we de wereld via YouTube en Instagramkiekjes verkennen.

Dat onze ervaring van de werkelijkheid – zonder dat we het zelf in de gaten hebben – op illusies is gebaseerd is overigens niet nieuw. In de jaren tachtig schreef de Franse filosoof Jean Baudrillard over de verdwijning van de grens tussen werkelijkheid en fictie, waardoor onze mediale, hyperrealistische samenleving gekenmerkt zou worden. Zonder ook maar één stap buiten de deur te zetten, kunnen we de wereld via YouTube en Instagramkiekjes verkennen. En door alleen een zwart-wit filter te gebruiken, kan een gevoel van historie en objectiviteit worden gecreëerd, zonder dat dit werkelijk het geval is.

Als kunstenaar zal ik er mij bij moeten neerleggen dat de creatie van een volledig authentiek en oprecht werk onbereikbaar is. Het klinkt ietwat pessimistisch, maar biedt juist ook kansen. Zo kies ik voor de eenvoud van het tekenmedium – waarmee ik mijn eigen handschrift en gedachten zo puur mogelijk weergeef – en maak ik gebruik van de nostalgische connotaties van zwart-wit. Ik speel dus in feite een spel, met als hoogst haalbare resultaat het oproepen van ‘een gevoel van authenticiteit’.  Aangezien het van die ‘goeie, ouwe tijd’ wel niet meer gaat komen, hoop ik in ieder geval op een gouden toekomst – maar dan natuurlijk wel in zwart-wit.

Mail

Sandra Mackus studeerde na de Academie Beeldende Vorming, kunstgeschiedenis aan de Radboud Universiteit en schreef haar afstudeerscriptie over zwart-wit in de hedendaagse tekenkunst. Ze houdt niet van stilzitten en reist met haar skates en zwarte tekenpen stad en land af.

Sandra Mackus

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Automatische concepten 54

Een miljoen huizen houden het te droog

Zeker een miljoen huizen in Nederland dreigen te verzakken, en dat aantal is de afgelopen jaren flink toegenomen. De boosdoener: droogte. Lees meer

Hard//talk: Onderdak is een mensenrecht

Onderdak is een mensenrecht

Over dakloosheid hoeven we geen uitvoerige politieke discussies te voeren, aldus Jihane Chaara. Onderdak is namelijk niets minder dan een mensenrecht (iets wat men in de Nederlandse politiek even vergeten lijkt te zijn). Lees meer

Filmtrialoog: Nocturne

Nocturne

Onze redacteurs zagen Nocturne, een film over het maken van een film. Hoofdpersonage Alex rent een nacht lang door zijn eigen hoofd, op zoek naar het sluitende idee, de juiste acteurs, een kloppend verhaal. Het sprak esthetisch heel erg aan, maar zaaide ook een hoop verwarring. Lees meer

Nieuws in beeld: 13

Onze corona-aanpak laat talloze aardbewoners stikken

Dat het materiaal waarmee we onszelf tegen corona beschermen voor een golf aan afval zou zorgen, zagen we al van verre aankomen. Illustrator Simcha van der Veen is dan ook verbijsterd: waarom doen we hier niets tegen? Lees meer

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Dat je niet op zoek hoeft naar de diepere betekenis en ook enkel de vorm van een film kan waarderen, bewijst de animatiefilm 'The Nose or Conspiracy of Mavericks'. Lees meer

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Anna Visser is van jongs af aan een fervent liefhebber van Jane Austen. Een onlangs verschenen hervertelling van Emma werpt nieuw licht op haar hartstocht voor het kostuumdrama, maar misschien nog meer op haar zelfbeeld. Lees meer

Schijn bedriegt 2

Schijn bedriegt

Ons stemgedrag wordt (te) vaak bepaald door onderbuikgevoelens en eerste indrukken. Om ons daartegen te wapenen hebben we gedegen onderwijs nodig. Laat dat nu precies hetgeen zijn waar de politieke winnaar op bezuinigt. Lees meer

Nieuws in beeld: 12

'App me als je thuis bent'

Na de dood van de 33-jarige Sarah Everard uiten steeds meer Britse feministen hun woede over de mensen die hen zouden moeten beschermen: de politie is onderdeel van hun onveiligheid, zeggen zij. Lees meer

Verveling als verhullend eufemisme

Verveling als verhullend eufemisme

Verveling kreeg het afgelopen jaar duizend gezichten. Rijk Kistemaker vraagt zich af: hoe herinneren we ons die gezichten, zodra de coronacrisis (min of meer) voorbij is? Lees meer

Kolen en olie zwaaien ook in Nederland met de scepter 

Kolen en olie zwaaien ook in Nederland met de scepter 

Wanneer grote bedrijven landen uit het Globale Zuiden in een economische wurggreep houden, knijpt Nederland een oogje toe. Maar ons land is evengoed overgeleverd aan de wensen van grote bedrijven. Lees meer

Een brein dat vergeet hoe geluk wordt gemaakt

Een brein dat vergeet hoe geluk wordt gemaakt

Evangeline Agape ontdekte tijdens een zomer in het ziekenhuis de kracht van vriendschap en gedeeld leed. "De coronacrisis heeft voor de hele wereld duidelijk gemaakt: isolatie maakt je ongelukkig. En depressie isoleert je. Doet je voelen alsof je de enige in de wereld bent met een brein dat vergeet hoe geluk wordt gemaakt." Lees meer

Nieuws in beeld: 'Waarde Nederlanders'

'Waarde Nederlanders'

Immigranten moeten zich ‘de Nederlandse waarden’ aanleren, roept onder andere de ChristenUnie tijdens de verkiezingsstrijd. Illustrator Rueben Millenaar vraagt zich af wat hij zich daarbij voor moet stellen. Lees meer

Nieuws in beeld: Onder de (geluids)golven

Onder de (geluids)golven

Je staat er misschien niet bij stil, maar de mensheid maakt enórm veel herrie in zee. We boren naar gas en olie, heien voor windmolens en boorplatforms en onze schepen zijn ook niet bepaald stil. Terwijl water ontzettend goed en ver geluidsgolven doorgeeft - veel beter dan lucht. Lees meer

Filmtrialoog: Cold War

Cold War

De film Cold War is een verhaal over een onmogelijke liefde in Polen ten tijde van de Koude Oorlog. Onze redacteuren bespreken deze veelgeprezen film en beraden zich op de esthetiek, de diepgang van de liefdesrelatie en de raakvlakken met hun eigen leven. Lees meer

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoe komt het toch dat we onze pleziertjes niet willen opgeven, zelfs al weten we dat ze aan de andere kant van de wereld levens kosten? Dennis Faase werd getroffen door een simpele manier om deze mensenlevens niet uit het oog te verliezen. Lees meer

Het verlaten café blijft een haven 1

Tijdens corona blijft het café een vangnet

Tijdens de lockdown bezoekt Joost Ingen-Housz een Berlijns café dat nog een aantal stamgasten toelaat. Door de plotselinge rust valt het hem op hoe onmisbaar de kroeg is voor de mensen die er nog steeds naartoe gaan. Al is het maar voor een praatje. Lees meer

Hard//talk: Eerdmans is niet beter dan Baudet

Eerdmans is niet beter dan Baudet

Waarom kwam Eerdmans antisemitisme niet ter sprake, in de onschatbare hoeveelheid televisie-interviews die hij de afgelopen maanden gaf over zijn nieuwe partij? Lees meer

Nieuws in beeld: In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

Illustrator Sebastian Eisenberg is aangedaan door het uit elkaar gaan van Daft Punk. Lees meer

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Mannen die leven in luxe en vrede vertellen ons dat we de klimaatapocalyps moeten accepteren in plaats van ertegen te vechten. Onzin, vindt Harriët Bergman. Elke graad is er een, en elke graad is onze vrijheid waard. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer