Asset 14

Nostalgische saus

Nostalgische saus

Vroeger was alles beter. Toen de wereld nog zwart-wit werd afgebeeld en men cassettebandjes luisterde. Authenticiteit en oprechtheid leken er vanzelfsprekend aanwezig. Hoe creëer je in de huidige maatschappij – en specifiek in de kunst – zulke (ogenschijnlijke) echtheid? Kunstenaar Sandra Mackus heeft het ultieme recept.

Toen ik vier jaar oud was, kreeg ik van Sinterklaas een felrode Fisher Price cassettespeler. Dolgelukkig blèrde ik met de zelf opgenomen Kinderen voor Kinderen liedjes mee, totdat een speelkameraadje de opnameknop van de microfoon ontdekte en mijn cassettebandje verpestte. Het bandje belandde in de prullenbak en de vriendschap wachtte een soortgelijk lot.

Persoonlijk kan ik mij dan ook niets bij de comeback van het cassettebandje voorstellen, daarbij is de muziekkwaliteit allesbehalve optimaal. Toch is het een van de vele nostalgische oplevingen die onze maatschappij – als gevolg van de toenemende technologisering en digitalisering – kent. We hunkeren massaal naar het verleden, een plek die ogenschijnlijk veilig, stabiel en overzichtelijk is.

Ook al weet je dat je als kunstenaar niet langer oprecht en authentiek kúnt zijn, je probeert het alsnog.

Ik betrap mijzelf als kunstenaar erop dat ik ook met dit verlangen naar vroeger speel. Het verleden heeft grote aantrekkingskracht omdat waarden als authenticiteit en oprechtheid er als vanzelfsprekend aanwezig leken. Maar postmoderne filosofen ontmantelden deze waarden. Gelukkig gloort er hoop aan de horizon: volgens cultuurfilosofen Timotheus Vermeulen en Robin van den Akker weet de huidige metamodernist – die te midden van diverse omwentelingen en crisissen leeft (denk bijvoorbeeld aan de klimaatverandering en de coronapandemie) – het modernistisch idealisme met postmoderne scepsis te verenigen. Oftewel: ook al weet je dat je als kunstenaar niet langer oprecht en authentiek kúnt zijn, je probeert het alsnog.

‘Hoe dan?’ hoor ik u denken. In mijn geval door gewoonweg een nostalgisch sausje over mijn werk te gieten. Daarvoor gebruik ik geen ingewikkeld recept, maar teken ik in zwart-wit.

 Overigens, niet alleen het werken in zwart-wit roept nostalgische gevoelens op, ook de keuze voor het tekenen an sich lijkt daaraan bij te dragen. Binnen onze gedigitaliseerde samenleving ligt de keuze om te tekenen wellicht minder voor de hand. Het zou ouderwets zijn. Toch lijkt er – gezien het aantal (internationale) tentoonstellingen en evenementen – voorzichtig een toename van het aantal kunstenaars dat voor dit (relatief) elementaire medium kiest. Waar de hand van de meester over het algemeen verborgen is in de digitale wereld, toont een tekening (uitzonderingen daargelaten) de directe neerslag van diens artistieke gedachten in een hoogstpersoonlijk handschrift. Daarmee komt een tekening gevoelsmatig oprechter over. Zo teken ik zelf het liefst met (zwarte) fineliner of balpen, waardoor ‘fouten’ en ‘aarzelingen’ nauwelijks kunnen worden gemaskeerd, laat staan gecorrigeerd. Tekenen is daarmee een (ogenschijnlijk) onverholen en puur medium. Wellicht is heimwee een groot woord, maar de keuze om te tekenen lijkt wel degelijk verband te houden met een teruggrijpen naar meer traditionele materialen en technieken, om daarmee te ontsnappen aan het onpersoonlijke van digitale (productie-)technieken.

Als vooruitgang niet meer mogelijk is, kan de postmodernist enkel nog teruggrijpen op dat wat reeds bedacht was.

Dat mijn tekeningen zwart-wit zijn, heeft consequenties voor de inhoud van mijn werk. Om dat uit te leggen, moet ik eerst een sprongetje naar de filmwereld maken. De Engelse film- en televisiehistoricus Paul Grainge schrijft in zijn dissertatie Nostalgia and the black and white image (2000) over het (esthetische) gebruik van zwart-wit in hedendaagse films. Hij geeft aan dat zwart-wit nostalgische connotaties kan oproepen, door het heden als verleden te representeren. Oftewel, wanneer je een zwart-wit filter over een recente foto plaatst, krijgt deze automatisch een ‘historische lading’.
Nostalgische saus 1
Met zijn esthetische vorm van pastness sluit Grainge zich grotendeels aan bij wat de Amerikaanse literatuurcriticus Frederic Jameson omschrijft als de Nostalgia mode en waarvan de postmoderne mens zich volgens hem – als gevolg van historisch besefsverlies – zou bedienen. Jameson merkt een vervreemde relatie van de mens met zijn verleden op, die hij toeschrijft aan het voltooide moderniseringsproces. Als vooruitgang niet meer mogelijk is, kan de postmodernist enkel nog teruggrijpen op dat wat reeds bedacht was. Ook de digitale media droegen volgens Jameson bij aan dit historisch geheugenverlies. De continue stroom aan nieuwsberichten en mediabeelden biedt nauwelijks ruimte om de informatie tot je te nemen en te verwerken. Hoewel de postmoderne mens hierdoor vervreemd is geraakt van zijn verleden, ziet Jameson als tegenreactie juist een obsessie met het verleden ontstaan. En dan niet naar een specifieke (gouden) tijd, maar naar een historisch gevoel of sfeer, dat middels pastiches – of beter gezegd, via clichématige beelden – wordt opgeroepen. En dat is precies waarvoor zwart-wit kan worden ingezet: het roept nostalgische connotaties op, zonder naar een specifieke periode of plaats in het verleden te wijzen.

Nog altijd worden flashbacks in de filmwereld vaak visueel van de eigen tijd onderscheiden door het gekleurde beeld tijdelijk te onderbreken.

Door in zwart-wit te tekenen plaats ik mijn beelden dus automatisch in een retrospectief; ze roepen een verstrijking van tijd op. Hoogstwaarschijnlijk hangen deze connotaties samen met de zwart-wit foto en film, die tot het midden van de twintigste eeuw – als gevolg van hun technische beperkingen – nooit in kleur waren. Nog altijd worden flashbacks in de filmwereld vaak visueel van de eigen tijd onderscheiden door het gekleurde beeld tijdelijk te onderbreken. Zwart-wit vormt letterlijk een visuele kloof met onze eigen wereld, die we in kleur waarnemen. Zodoende kan een beeld uit het heden toch als historisch worden gepresenteerd.

Naast dat zwart-wit nostalgische connotaties oproept, straalt het ook vaak een gevoel van authenticiteit en (documentaire) waarheid uit. Dat heeft grotendeels te maken met de analoge fotografie. Bij zwart-wit foto’s wordt eerder aan de analoge (opnieuw vanwege haar technische restricties) dan aan de digitale fotografie gedacht. Terwijl de digitale foto uit een onstoffelijke cijfercode bestaat, die makkelijk – zonder correctiesporen na te laten – manipuleerbaar is, legt de analoge camera dat wat voor de lens van de camera zichtbaar is vast op een lichtgevoelige film, die vervolgens tot een tastbaar object wordt ontwikkeld. Grainge geeft aan dat zwart-wit daardoor als waarheidsgetrouwer wordt opgevat en als reactie wordt ingezet tegen de manipuleerbare, digitale beelden in kleur. Het is enkel een illusie, aangezien ook analoge beelden kunnen worden gemanipuleerd. Bovendien, zwart-wit is inmiddels zelf verworden tot een special effect.

Zonder ook maar één stap buiten de deur te zetten, kunnen we de wereld via YouTube en Instagramkiekjes verkennen.

Dat onze ervaring van de werkelijkheid – zonder dat we het zelf in de gaten hebben – op illusies is gebaseerd is overigens niet nieuw. In de jaren tachtig schreef de Franse filosoof Jean Baudrillard over de verdwijning van de grens tussen werkelijkheid en fictie, waardoor onze mediale, hyperrealistische samenleving gekenmerkt zou worden. Zonder ook maar één stap buiten de deur te zetten, kunnen we de wereld via YouTube en Instagramkiekjes verkennen. En door alleen een zwart-wit filter te gebruiken, kan een gevoel van historie en objectiviteit worden gecreëerd, zonder dat dit werkelijk het geval is.

Als kunstenaar zal ik er mij bij moeten neerleggen dat de creatie van een volledig authentiek en oprecht werk onbereikbaar is. Het klinkt ietwat pessimistisch, maar biedt juist ook kansen. Zo kies ik voor de eenvoud van het tekenmedium – waarmee ik mijn eigen handschrift en gedachten zo puur mogelijk weergeef – en maak ik gebruik van de nostalgische connotaties van zwart-wit. Ik speel dus in feite een spel, met als hoogst haalbare resultaat het oproepen van ‘een gevoel van authenticiteit’.  Aangezien het van die ‘goeie, ouwe tijd’ wel niet meer gaat komen, hoop ik in ieder geval op een gouden toekomst – maar dan natuurlijk wel in zwart-wit.

Mail

Sandra Mackus studeerde na de Academie Beeldende Vorming, kunstgeschiedenis aan de Radboud Universiteit en schreef haar afstudeerscriptie over zwart-wit in de hedendaagse tekenkunst. Ze houdt niet van stilzitten en reist met haar skates en zwarte tekenpen stad en land af.

Sandra Mackus

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Nieuws in beeld: In de klauwen van de blauwe leeuw

In de klauwen van de blauwe leeuw

Gedupeerden in de toeslagenaffaire moeten de 30.000 euro, die zij ter compensatie krijgen, grotendeels weer terugbetalen. Lees meer

Koop online bij je favoriete boekhandel 1

Koop online bij je favoriete boekhandel

Max Beijneveld ziet met lede ogen aan hoe de boekhandels uit het straatbeeld verdwijnen door de coronacrisis, ondanks het feit dat we het afgelopen jaar gezamenlijk meer boeken hebben gekocht. Steun juist nu je favoriete boekhandels door direct op hun site onze aankopen te doen. Lees meer

Succes is geen keuze

Succes is geen keuze

Krijgen we in onze samenleving altijd wat ons toekomt? Bas van Weegberg ziet meritocratie als een optimistisch rookgordijn waarachter sociale ongelijkheid makkelijker in stand wordt gehouden. Lees meer

Het populisme van de VVD, gekraakt

Het populisme van de VVD, gekraakt

De #DanielKoerhuisChallenge begon als een ludieke hashtag, maar bleek gaandeweg om veel meer te gaan, schrijft Sander van der Kraan. Lees meer

Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Het beste van 2020

Tien hoogtepunten van een jaar discussies, ruzies en gepassioneerde betogen die de revue passeerden. Lees meer

Alain Bachellier

Te vaccineren of niet te vaccineren, dat is de kwestie

De keuze om je wel te vaccineren is vaak net zo irrationeel als de keuze om je niet te vaccineren. Uiteindelijk is niet kennis, maar vertrouwen de doorslaggevende factor. Jihane Chaara heeft vertrouwen. Lees meer

 Staat er een doctor voor de zaal?

Staat er een doctor voor de zaal?

Epsteins gastbijdrage was tekenend voor het seksisme en de neerbuigendheid waarmee vrouwelijke academici te maken krijgen. Lees meer

Vergeet het lichaam van de ander niet 1

Vergeet het lichaam van de ander niet

Juist in een tijd waarin gezondheid als een individuele verplichting wordt gezien, dwingt een pandemie ons om over onze lichamelijkheid na te denken, merkt Rijk Kistemaker. En over die van de ander. Lees meer

Nieuws in beeld: Met afstand de raarste kerst

Met afstand de raarste kerst

Illustrator Loes van Gils blikt vooruit op een afstandelijke kerst. Lees meer

Diversiteit in het academisch curriculum

De 'pure gaze' van de witte wetenschapper

Grâce Ndjako neemt ons mee langs schrijvers en denkers uit alle tijdperken die de academische wereld probeerden te dekoloniseren. Lees meer

Filmtrialoog: King of the Belgians

King of the Belgians

Een documentairemaker volgt de Belgische koning Nicolaas III op staatsbezoek in Turkije. Ondertussen splitst Wallonië zich in afwezigheid van de koning af van Vlaanderen. Lees meer

 Minister Kaag houdt het bij een kledingadvies

Minister Kaag houdt het bij een kledingadvies

Minister Kaag (Buitenlandse Handel) hield deze week twee Kamermoties tegen, die ons in staat hadden moeten stellen de import te beperken van kleding die onder dwang is gemaakt door Oeigoeren. Lees meer

Een cruciaal EU-wetsvoorstel over Big Tech laten we zomaar aan onze aandacht ontglippen

Waarom laten we een cruciaal EU-wetsvoorstel over Big Tech zomaar vallen?

Na jaren van kritiek en waarschuwingen van klokkenluiders komt de Europese Commissie eindelijk met een wetsvoorstel over de macht en invloed van Big Tech. En wat gebeurt er? De grootste bedrijven lobbyen het voorstel gewoon van de baan. Kom op, media: reageer! Lees meer

 Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met name kleine webshops zijn vaak genoodzaakt om (veel) groter verpakkingsmateriaal te gebruiken. Illustrator Chloé Pérès-Labourdette brengt het nieuws in beeld. Lees meer

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan