Asset 14
https://hardhoofd.com/10-jarig-bestaan/

Verzamelwoede

Kunstweek: Verzamelwoede

Hard//hoofd zoekt donateurs/kunstverzamelaars! Geniet je met enige regelmaat van onze artikelen? Ondersteun Hard//hoofd dan en hang ons aan je muur.

Mark de Boorder duikt in de psyche van de kunstverzamelaar. Is kunst een investering? Een statusobject? Of zijn we gewoon al sinds de oertijd geconditioneerd op het verzamelen van dingen? De kunstverzamelaar op de snijtafel.

Waarom doen kunstverzamelaars nu eigenlijk wat ze doen? Are they in it to win it? Gaat het om de kick van de handel en de financiële waarde van kunstwerken – vaak verborgen in ondergrondse, haast vacuümgezogen, vochtvrije kunstkluizen, onttrokken aan ieders oog? Of moet een kleine huiscollectie de dinergasten imponeren? Bijvoorbeeld een bezoekend minister, voor wie een staatsieportret van Willem III uit de kast gehaald kan worden. Wie weet levert deze in fysieke vorm gegoten vaderlandsliefde ooit nog een mooie post bij het ministerie op.

Natuurlijk is dit een wat generaliserend beeld van de steenrijke elitaire kunstverzamelaar en zijn de drijfveren niet alleen terug te voeren op het materiële gewin. Een andere verklaring ligt in het ideële domein – namelijk in de naar gemoedsrust zoekende geest. Lang niet alle kunst gaat voor Damien Hirst-prijzen over de toonbank. Ook de meer betaalbare kunstwerken kunnen houvast bieden in de huidige tumultueuze tijd. Kunst als rots in de branding; als een van de laatste domeinen waar een gevoel van universele en tijdloze betekenis te vinden is. Verzamelen van kunst als coping mechanism. Als tegenwicht voor de vluchtigheid van het leven en de continue stroom van verandering die met schokken ontwricht waar men lang in geloofde: God; gemeenschapszin; het idee dat de bakker om de hoek ons voor altijd van ons favoriete brood kan voorzien, terwijl hij niet veel later definitief zijn deuren sluit vanwege gebrek aan klandizie.

Kunst als instrument om kapitaal te verkrijgen of om vaste grond te vinden in het fluïde bestaan: de redenen om kunst te verzamelen kunnen minder cynisch worden geduid. Mensen willen bijvoorbeeld gewoon graag kunst kopen omdat zij een bepaald werk mooi vinden en ze ervan kunnen genieten. Maar ook het idee dat ieder aangekocht werk mooie herinneringen belichaamt, motiveert mensen om kunst te kopen. Abstracte gevoelens vergroeien met het concrete kunstwerk. En de persoonlijke verbintenis die met het werk is aangegaan, grijpt aan vanwege de energie die door deze relatie vrijkomt.

Misschien is het goed om niet al te lang stil te staan bij de hierboven besproken redenen om kunst te willen verzamelen – vermogen, prestige, schoonheid, een remedie tegen nihilisme. Want het is maar de vraag of

Onze verzameling heeft de mysterieuze kracht om ons leven voort te zetten na de dood.

kunstverzamelaars ervaren dat meer kunst meer van dit alles betekent, en of deze redenen gezien kunnen worden als alomvattende verklaring voor hun verzameldrift. Staat meer kunst gelijk aan: meer geld, meer status, meer esthetisch genot, een bewuster en betekenisvoller leven? En is het de kunstverzamelaar vooral hierom te doen? Het zou kunnen. Maar wanneer je uitzoomt, zie je dat er naast deze relatieve verlangens een constante ligt: en dat is het verzamelen. Zou dit op zichzelf niet enige verklaringskracht kunnen bieden?

***

Al in zijn jongste jaren had de mens de neiging om te verzamelen, al kwam dit, toegegeven, voort uit de noodzaak om te overleven. De allereerste jager-verzamelaars leefden zo’n 200.000 jaar geleden en hebben tot ongeveer 12.000 jaar geleden rondgetrokken om op dieren te jagen en eetbare wilde planten te verzamelen. Het is misschien wat onwetenschappelijk om te stellen dat in dit verleden de oorsprong van de mens als moderne verzamelaar ligt, maar minimaal 150.000 jaar noodzakelijk een bepaalde handeling uitvoeren, slijt er op een gegeven moment vast in. Oorzakelijk verband of niet, verzamelen blijft door de geschiedenis van de mensheid een terugkerend fenomeen.

Tegenwoordig bestaat er hoe dan ook een ander idee van wat een verzameling betekent. Een handvol bessen kan met onze contemporaine bril bijvoorbeeld niet als zodanig aangeduid worden. De filosoof en historicus Krysztof Pomian definieert een verzameling als volgt: ‘Groepen van voorwerpen uit de natuur of door mensen gemaakt die tijdelijk of definitief buiten het circuit van economische activiteiten worden bijeengehouden, aan een bijzondere bescherming worden onderworpen en worden tentoongesteld.’ En bessen dienden voor onze voorouders vanzelfsprekend niet als iets decoratiefs, maar als essentiële voedingsstoffen. Maar ook andere dingen die onze voorouders tijdens hun nomadische bestaan tegenkwamen, namen zij niet mee om aan passerende groepen tentoon te stellen.

De psycholoog Christian Jarrett schrijft in The Guardian dat het verlangen om enkel voor het plezier spullen te zoeken en verzamelen, pas mogelijk werd op het moment dat de mens 12.000 jaar geleden een einde maakte aan de grote trektocht en op vaste plaatsen neerstreek. Voor die tijd was elke schelp die een mooie herinnering belichaamde er een te veel. Dat is niet vreemd als je bedenkt dat pas toen de mens zich ging nestelen, de mogelijkheid ontstond om een collectie op te bouwen die niet als extra ballast tijdens het reizen gold. Het is nu duidelijk dat de omstandigheden juist moesten zijn voordat de mens zich kon storten op dit kenmerkende gedrag van speuren en schikken. Maar welke redenen liggen verder ten grondslag aan deze verzamelwoede, die tot op de dag van vandaag voortduurt?

***

Een blik op de wetenschappelijke literatuur biedt aanknopingspunten, aldus Christian Jarrett. Zo zou een verzameling een manier zijn om de kans op nageslacht te vergroten. Hedendaagse evolutionaire theorieën suggereren dat de vaardigheid om te verzamelen ervoor zorgt dat mensen meer kans op een partner hebben, omdat deze vaardigheid zou aantonen dat zij in staat zijn om belangrijke middelen te vergaren die een positieve bijdrage leveren aan de levenstoestand. Speculatieve verklaringen uit het psychoanalytische domein zijn, zoals wel vaker, tragisch en intrigerend tegelijk. Zo zou het comfort van bezit het gebrek aan liefde kunnen opvullen dat sommige mensen als kind hebben ervaren. Een andere, niet minder donkere reden om te verzamelen schuilt in onze existentiële angst. Onze verzameling heeft de mysterieuze kracht om ons leven voort te zetten na de dood.

De relatie tussen verzamelaar en verzameling is raadselachtig. In het essay Ik pak mijn bibliotheek uit: een rede over het verzamelen beschrijft de crypto-mystieke denker Walter Benjamin enerzijds de verzamelaar als de verwekker van de betekenis van een verzameling en

Verzamelen hoort bij de essentie van de mens, zoveel is zeker.

anderzijds de verzameling als bron van betekenis. In een verzameling hebben zich, volgens Benjamin, ‘geesten, of minstens geestjes gehuisvest’. Die geesten ‘zorgen dat voor een verzamelaar, […] het eigendom de meest innige relatie is die men tot dingen als zodanig hebben kan: niet dat ze in hem zouden leven; hijzelf is het, die in hen woont.’ Ieder deel van de gehele verzameling kent een geschiedenis van voor het in het bezit kwam van de verzamelaar, maar deelt ook een geschiedenis met hém. Dit gedeelde verleden geldt als bron voor de ‘springvloed van herinneringen die iedere verzamelaar overspoelt die zijn bezit beschouwt.’

Een verzameling is een schouwspel van de wanordelijke momenten in het leven. Het zijn de toevalligheden die geleid hebben tot het bezit, waar ordelijk doorheen gereisd kan worden. ‘De periode, het landschap, het vakmanschap, de vorige bezitter – dit alles verenigt zich voor de ware verzamelaar in ieder van zijn bezittingen tot een magische encyclopedie’. Een externe harde schijf die weet te inspireren. En iedere nieuwe aankoop geldt volgens Benjamin als de wedergeboorte ervan, vanwege de confrontatie die de verzamelaar ermee aangaat. Het klinkt wat overdreven, maar volgens Benjamin is de diepste drijfveer van de verzamelaar om de ‘oude wereld te vernieuwen’.

Verzamelen hoort bij de essentie van de mens, zoveel is zeker. Maar zoals te zien bij de nomadische mens, spelen de omstandigheden een belangrijke rol voor de vorm hiervan. In de vijftiende, zestiende en zeventiende eeuw ontstond er bijvoorbeeld een toenemende interesse in het verzamelen. Het West-Europese kolonialistisch imperialisme leidde tot de verkenning van verafgelegen gebieden, waar mensen in contact kwamen met de artefacten van andere culturen en een nog niet eerder ontdekte natuur. Deze opportunistische ontdekkingsreizigers namen hun nieuw verworven buit mee naar hun thuisland, waardoor de interesse voor allerlei objecten werd aangewakkerd en een afzetmarkt ontstond voor alles wat als exotisch gezien werd. Deze vondsten prikkelden de curiositas, oftewel de weetgierigheid. De verzamelingen stonden in het teken van het streven naar kennis en een bewondering voor de maker: God of mens. Planten, parels en kristallen, maar ook struisvogeleieren, schilderijen en sculpturen, alles wat afweek van het gekende en als kostbaar werd beschouwd, vond een plek in zogenoemde rariteitenkabinetten bij mensen thuis.

De mens heeft altijd al verzameld, maar de context bepaalt hoe dit in praktijk tot uiting komt. Een vlucht door 200.000 jaar geschiedenis heeft samen met wetenschappelijke en minder wetenschappelijke theorieën inzicht gegeven in de menselijke verzameldrang. Inzichten die ook op de verzamelaar van kunst toepasbaar zijn. Winst en esthetisch genot lijken op het eerste oog de cruciale drijfveren, maar na het ontleden van de verzamelaar an sich komen ook andere beweegredenen aan het licht. Het gaat dan over aspecten die voor de moderne mens steeds relevanter zijn. Met name voor een samenleving waarin God naar de achtergrond is verdwenen en de eigen verantwoordelijkheid van het individu centraler is komen te staan. Een tijd waar het geloof in een hiernamaals afneemt, en mensen eerder vertrouwen op zichzelf dan op spirituele leiding van bovenaf. In deze tijd zullen de bijzondere eigenschappen die een kunstverzameling iemand kan verlenen steeds sterker worden begeerd: zielenrust, onsterfelijkheid, en de macht om nieuwe werelden te scheppen. Wie weet welke wonderlijke effecten deze ontwikkelingen zullen hebben op de verzamelingen van de toekomst.

-
Wil je ook kunstverzamelaar worden? Klik hier!

Mail

Mark de Boorder Mark de Boorder (1991) is uitgever en redacteur bij Hard//hoofd. Hij was hoofdredacteur van het studententijdschrift Sociologisch Mokum aan de UvA, en studeerde Sociologie, Wijsbegeerte en Kunstgeschiedenis. Hij schrijft essays en spreekt graag met mensen die de wereld mooier maken.

Jente Hoogeveen is student Liberal Arts & Sciences, de rest van de tijd maakt ze beeldend werk en schrijft korte verhalen.

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Zonder advertenties en helemaal gratis.

En dat heeft resultaat. Hard//hoofd’ers Iduna Paalman en Joost Oomen werden dit jaar door de Volkskrant verkozen tot literair talent van het jaar.

Een plek als Hard//hoofd kan alleen bestaan met jouw steun. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunstwerken van veelbelovende makers, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan
het laatste
Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Honger en rampspoed te over in de wereld, maar op sociale media ziet Wieneke van Koppen alleen maar voorspoed en persoonlijk geluk. Hoe zit dat? Ze gaat te rade bij emotie-psycholoog Ad Vingerhoets. Lees meer

 Kikker-K'NEX

Kikker-K'NEX

Amerikaanse wetenschappers zijn erin geslaagd kleine robotjes te maken met levende cellen uit kikkerembryo's. Aida de Jong bracht het nieuws in beeld. Lees meer

 1

Collectief protest is nodig voor individueel geluk

Wolter de Boer luisterde naar de kersttoespraak van de koning en was verheugd dat hij over onze geluksobsessie sprak. Wel liet de koning een paar belangrijke maatschappelijke factoren voor de ellende van individuen achterwege in zijn rede. Lees meer

RE: Kiezen voor rechts. De verslaglegging van Nederlandse media over de Britse verkiezingen

Kiezen voor rechts: hoe de Nederlandse media verslag deden van de Britse verkiezingen

Keuzes die Nederlandse media maken in hun verslaggeving pakken vaak uit in het voordeel van rechts. Dat belooft weinig goeds voor de verkiezingen van 2021 in het vooruitzicht. Lees meer

 Heilige hobby's

Heilige hobby's

Onze zoektocht naar bijzondere ervaringen begint religieuze trekjes te vertonen. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Filmtrialoog: Star Wars: The Rise of Skywalker

Star Wars: The Rise of Skywalker

Redacteuren Else Boer, Jihane Chaara en Kiki Bolwijn zagen in het meest recente deel van de Star Wars-saga: The Rise of Skywalker, weinig dappere keuzes van de makers. Lees meer

 Jules Deelder: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur

Jules Deelder: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur

Vandaag is in het stadhuis van Rotterdam een condoleanceregister geopend voor Jules Deelder. Rob Worst bracht hem nog eenmaal in beeld zoals hij was: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur. Lees meer

Hard//talk: Het woordenboek is de barricade van deze tijd

Het woordenboek is de barricade van deze tijd

De redactie van de Van Dale riep ‘boomer’ uit als Woord van het Jaar 2019. Voor Marte Hoogenboom het zoveelste bewijs dat de progressieve strijd in de eerste plaats een taalstrijd is. Lees meer

 Rusland de komende jaren bankzitter

Rusland de komende jaren bankzitter

Sporters uit Rusland die kunnen aantonen dat zij dopingvrij zijn en geen dopingcontrole gemist hebben, mogen bij de komende grote sporttoernooien wel meedoen, maar niet onder de Russische vlag. Het nieuws in beeld door Jente Hoogeveen. Lees meer

 Zedenpolitie onder vuur

Zedenpolitie onder vuur

Toen de politie vier zedenverdachten voor een reconstructie meenam naar de plaats delict, probeerden die de agenten te overmeesteren. Bij de schermutseling die volgde kwamen alle verdachten om het leven. Het nieuws in beeld door Rueben Millenaar. Lees meer

Filmtrialoog: The Third Wife

The Third Wife

Redacteuren Oscar Spaans, Jihane Chaara en Kiki Bolwijn zagen in de bioscoop hoe in het Vietnam van eind 19e eeuw, de 14-jarige May de derde vrouw wordt van Hung, een steenrijke en veel oudere grootgrondbezitter. Lees meer

Lieve Mark 2

Lieve Mark

Jan Hamstra sneed zijn kijk op Zwarte Piet in hout voor zijn beeldkritiek 'Lieve Mark'. Hij neemt ons in sneltreinvaart mee door de geschiedenis van raciale karikaturen, en drukt premier Mark Rutte op het hart dat hij zich meer in die geschiedenis zou moeten verdiepen. Lees meer

Hard//talk: Hoe (niet) te praten over mentale moeilijkheden

Hoe (niet) te praten over mentale moeilijkheden

Een label geeft een naam aan een ervaring, maar kan nooit een verklaring zijn voor waarom iemand, op dat specifieke moment in haar leven, die specifieke klachten heeft. Lees meer

Paw Patrol krijgt concurrentie

Paw Patrol krijgt concurrentie

De Australische hond Bear werd als puppy achtergelaten. Hij werd zelf gered, en sindsdien staat zijn leven in het teken van het redden van andere dieren. Het nieuws in beeld door Aida de Jong. Lees meer

Mannelijkheid en de giftige erfenis van Wolkers

Mannelijkheid en de giftige erfenis van Wolkers

Gijsbert Pols herleest Wolkers' meesterwerk Turks fruit, en moet constateren dat de roman niets waarmaakt van de bevrijding die hem wordt toegedicht. Een bewerkt hoofdstuk uit Pols' nieuwe essaybundel 'Het onhoudbare midden'. Lees meer

Automatische concepten 27

Ben je wel echt verslaafd aan je smartphone?

Dagelijks besteden we eindeloos veel tijd aan onze smartphones. Sommigen wijten dat aan een verslaving. Gatool Katawazi pleit ervoor dat we onze verantwoordelijkheid nemen voor dit gedrag, en spaarzaam om te springen met het woord 'verslaving'. Lees meer

 Vega Whopperwolf

Vega Whopperwolf

Alsof je een hongerige wolf aan de soja krijgt, zo kun je de prestatie van De Vegetarische Slager zien. Het bedrijf verovert langzaam maar zeker de Europese markt voor vleesvervangers. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Red zaterdag onze democratie 1

Red zaterdag onze democratie

Als terrorisme en doodsbedreigingen niet meer worden geschuwd om een racistische traditie in stand te houden, is jezelf uitspreken niet meer genoeg, ziet Naomí Combrink. De vrijheid van vergadering en de democratie staan op het spel. Lees meer

 Mag ik nog even vangen?

Mag ik nog even vangen?

Honderden Amerikanen ontvingen eerder deze week opeens een nachtelijk berichtje van een vriend, kennis, collega... Maar die wisten op hun beurt nergens van. Oude berichten van jaren eerder werden 'gerecycled'. Het nieuws in beeld door Nastia Cistakova. Lees meer

Poortwachters van de Homogemeenschap

Poortwachters van de homogemeenschap

Sebastiaan van der Lubbe ontmaskert het dunne laagje vernis dat we in Nederland ‘tolerantie’ noemen. Hij strijdt tegen de regenboogvlag als goedkoop fashion statement en vóór de regenboogvlag als pleitbezorger van inclusiviteit. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n platform is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunst, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan