Asset 14

Tijdens corona blijft het café een vangnet

Het verlaten café blijft een haven 1

Een goede kroeg is voor sommigen een vangnet. Dat concludeert Joost Ingen-Housz na een dag met een handvol mensen in een gesloten Berlijns café door te brengen. Hij ziet hoe de vangnetfunctie van café Laidak juist naar voren komt nu deze door de lockdown niet uitgeoefend kan worden.

Bernd, de eigenaar van een café bij mij op de hoek, beaamt dat deze plek een broodnodige ruggensteun voor een aantal gasten en werknemers is. Hij noemt zijn kroeg echter liever een 'haven' dan een vangnet. Er hangt in ieder geval een reddingsboei aan de muur. Het café heet 'Laidak' – Jiddisch voor 'luilak' – en ligt aan de rand van een rustig pleintje in de chaotische wijk Neukölln in Berlijn. Bernd zit in zijn eentje te lezen aan de stamtafel. Op een krijtbord boven hem staat Coronarsch geschreven. Ik zit op een aftandse bank met uitzicht op het pleintje. Er ligt verse sneeuw en het vriest tien graden. Ook binnen houd ik mijn drie truien aan. Af en toe stel ik Bernd wat vragen, verder klinkt alleen het monotone geluid van de koffiemachine. We zijn omringd door de dingen waar talloze nachten om hebben gedraaid. Ze hebben hun functie verloren. De stoelen staan op tafel, de asbakken liggen in de kast. Tekens van leven zijn sporen geworden – een vergeten metrokaartje, een stuk glas op de grond, in tafels gekraste wijsheden. 

We zijn omringd door de dingen waar talloze nachten om hebben gedraaid. Ze hebben hun functie verloren. De stoelen staan op tafel, de asbakken liggen in de kast

Bernd vraagt zich af of hij na vier maanden sluiting überhaupt nog open wil gaan. Het financiële perspectief is troebel. Daarbij is Laidak altijd een plek geweest waar veel mocht en nog meer gebeurde. Het libertaire karakter van het café is onverenigbaar met mondkapjes en gedesinfecteerde handen. Door ruzie over hoe strikt coronaregels nageleefd moeten worden, zijn twee mede-eigenaren in de vorige herfst opgestapt. Toch twijfelt Bernd of hij de deur voorgoed wil sluiten: Laidak is niet alleen voor hem belangrijk. 

Aan het begin van de middag komt een medewerker binnen. Alle werknemers hebben een sleutel en sommigen gebruiken de grote ruimte om de krapte van hun flats te ontvluchten. De eerste vandaag is Thomas, een Franse man van in de veertig. Als barman is hij watervlug, maar hij staat vooral bekend om zijn vrijgevigheid bij het inschenken van borrels. Bij binnenkomst knikt hij naar Bernd, gaat aan een tafel in de linkerhoek zitten en steekt een sjekkie op. Zijn beperkte Duits heeft een telegramstijl. Ein Schnaps? vraagt hij hardop. Hij lacht zijn eigen vraag weg terwijl hij in zijn koffie roert en naar het pleintje staart. Bernd legt me uit dat Thomas een kamer boven het café van hem huurt. Omdat hij een vast contract heeft, krijgt hij doorbetaald vanuit de pot overheidssubsidie die voor het café beschikbaar is gesteld. Mocht Laidak opgeheven worden, dan zou hij in één klap zijn kamer en zijn inkomen kwijtraken. 

Mocht Laidak opgeheven worden, dan zou hij in één klap zijn kamer en zijn inkomen kwijtraken 

Thomas kan altijd op familie in Frankrijk terugvallen. Zijn huisgenoot Kader zit in een lastigere positie. Vroeger heb ik weleens tegen hem geschaakt. Tussen de zetten door vertelde hij de grote lijnen van zijn verhaal. Hij is in de vijftig en heeft zijn geboorteland Algerije moeten ontvluchten. In Duitsland werd zijn asielaanvraag afgewezen. Door gebrek aan papieren kwam hij in Berlijn aan huis noch baan, totdat Bernd hem officieus aanstelde als klusjesman, en hem twee jaar geleden een kamer boven het café kon bezorgen. Voor Kader betekent Laidak stabiliteit. Hij drinkt niet, maar dankt zijn werkgelegenheid aan alcohol. Overdag repareert hij de dingen waarvan je je afvraagt hoe ze 's nachts kapot zijn gegaan. 

Als hij niet met kapotte wc-brillen, stoelpoten, deurklinken of wasbakken in de weer is, schaakt hij. Kader wint altijd. Hij is het middelpunt van rust in de zuipende menigte als hij avond na avond op zijn oude laptop potjes speelt tegen schakers van hoog niveau. Die vind je niet in de kroeg. Wanneer de gasten diep in de nacht vertrokken zijn, zit Kader er vaak nog, zijn vermoeide gezicht belicht door het beeldscherm. Slapen doet hij niet graag vanwege dromen waarin hij achtervolgd wordt door mensen die hem willen vermoorden. Naar een psycholoog kan hij niet. Schaken is een afleiding. De mensen om hem heen zijn een afleiding. Op de grens tussen nacht en ochtend gaat hij met zijn laptop onder de arm naar boven en slaapt tot het eind van de middag.

Bernd vertelt me dat hij Kader – ondanks een gebrek aan kapot meubilair of overheidssteun via een officieel contract – genoeg geld kan geven om de dagen door te komen. En ook tijdens de lockdown brengt Kader zijn tijd door in het café om wat gezelschap te hebben. Voor het donker wordt, zal ik hem echter niet aantreffen. 

Met Bernd, Thomas en mijzelf zijn we al in overtreding, ondanks de meters afstand tussen ons in. Bernd zegt dat hij in principe niemand weigert.

Tijdens mijn gesprek met Bernd klinkt opeens een luid getik op het raam vlak naast mij. Buiten staat een man ietwat te wankelen op zijn benen. Hij wijst naar de gesloten deur. In zijn tas zit een krakerig speakertje: de techno is binnen te horen. Ik merk dat Bernd twijfelt of hij de deur zal opendoen. Hij rookt eerst rustig zijn sigaret op. Ook in Duitsland mag je maar met een beperkt aantal personen samenkomen. Met Bernd, Thomas en mijzelf zijn we al in overtreding, ondanks de meters afstand tussen ons in. Bernd zegt dat hij in principe niemand weigert. 

Anton, de man die nu buiten staat, is niet de ideale tafelgenoot als je werk gedaan moet krijgen. Overdag wandelt hij met een biertje in zijn hand door de wijk. Het is drie uur 's middags, dus zowel qua kilometers als hoeveelheid bier heeft hij vooruitgang gemaakt. Op veel dagen wil Anton zich een uurtje opwarmen in Laidak. Hij komt hier nu acht jaar en kent alle werknemers. Tijdens de lockdown vraagt Bernd op drukke momenten of Anton door wil lopen. Nu drukt hij echter zijn sigaret uit, pakt zijn sleutels en sloft naar de deur. Buiten hoor ik het speakertje uitgaan.

Anton is een charismatische Duitse man van in de veertig. Bij binnenkomst in de stille kroeg zwaait hij breed met zijn handen en begroet ons luidruchtig. Anton praat zelden met, maar altijd tegen je. Vanaf een tafel in het midden van de ruimte houdt hij een associatieve monoloog over het verschil tussen Arabica- en Robustabonen, die eindigt met de stelling dat je als Duitser per definitie een loser bent. Bernd en Thomas gaan af en toe in op een element van zijn uiteenzetting, en vervullen verder hun stilzwijgende functie als publiek.  

Het kloppen op de ruit van Laidak is een minimale verbinding met anderen nu de deuren gesloten zijn. 

Na een halfuur vervolgt Anton zijn wandeling. Ik vraag Bernd of hij naar een ander café toeloopt. Bernd zegt dat Anton normaliter één andere kroeg bezoekt, maar dat deze hem tijdens de lockdown niet binnenlaat. Via de bijstand heeft hij een huis, maar door mentale problemen ontbreekt het hem aan werk en een stabiel sociaal leven. Het kloppen op de ruit van Laidak is een minimale verbinding met anderen nu de deuren gesloten zijn. 

Als de schemering invalt wordt de deur voor twee andere stamgasten geopend, een man en een vrouw die vragen of ze naar binnen mogen. De vrouw heeft thuis geen internet en moet iets regelen. De man heeft net als Anton weinig mensen om mee te praten. Het lijkt ze in ieder geval niet om een avond plezier te gaan. Iedereen zit aan zijn eigen tafel, alsof we een verzameling eilanden zijn. Aan de bar wordt niets verkocht en de lampen blijven uit, om te voorkomen dat een voorbijlopende agent zou kunnen zien dat er te veel mensen binnen zitten. De boete hiervoor kan in Duitsland oplopen tot 5000 euro.

Terwijl de rest in het donker met elkaar aan de praat raakt, stel ik Bernd mijn laatste vraag. Af en toe verlicht zijn gloeiende sigaret zijn gezicht. "Is het niet moeilijk om enerzijds de verantwoordelijkheid te dragen voor een café zonder gasten, en anderzijds te weten dat deze plek voor een aantal mensen een toevluchtsoord, een haven – een vangnet – is?"

"Is het niet moeilijk om enerzijds de verantwoordelijkheid te dragen voor een café zonder gasten, en anderzijds te weten dat deze plek voor een aantal mensen een toevluchtsoord, een haven – een vangnet – is?"

Bernd bevestigt dat de verantwoordelijkheid voor een aantal stamgasten en werknemers hem zwaar valt in de pandemie. Juist nu de deur gesloten is, valt het op dat het café voor hen op uiteenlopende manieren onmisbaar geworden is. Het maakt de afweging om te stoppen met het café tot een spagaat tussen commercieel belang en het vervullen van een sociale functie.

Mocht het café vanwege corona opgeheven worden, dan wil hij proberen om de ruimte te behouden. Als er acht mensen meebetalen aan de huur, dan kan het café een huiskamer zonder commercieel belang worden. Zo zou het geen café meer zijn, maar wel een haven blijven. Bernd zelf kan een ander baantje vinden, of rondkomen van een uitkering. Ze kunnen er lezingen organiseren en van de opbrengst Kader betaald klusjes laten doen. Thomas kan op zijn minst boven blijven wonen, en voor Anton zal er altijd een publiek klaarstaan. Voor een café dat 'luilak' heet is het misschien een passend einde om te eindigen als huiskamer. De reddingsboei blijft aan de muur.  

De namen van werknemers en gasten zijn gefingeerd.

Beeld: Joost Ingen-Housz

Mail

Joost Ingen-Housz zit bij de zegen van Zoom op de Schrijversvakschool in Amsterdam terwijl hij zijn dagen doorbrengt in Berlijn.

Joost Ingen-Housz

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Automatische concepten 56

Een Afrikaanse kritiek op het Antropoceen

In het Antropoceen zou 'de mens' een bepalende factor zijn in het verstoren van het klimaat en de biodiversiteit. Maar wie kan zich eigenlijk tot mens rekenen? En wie wordt als object behandeld? Grâce Ndjako verwerpt het Antropoceen als een eurocentrisch idee. Lees meer

Je partner slaan is nog geen doodvonnis voor je carrière

Je partner slaan is (nog) geen doodvonnis voor je carrière

Het onderscheid tussen de publieke en de privésfeer is soms vaag, maar geweld achter de voordeur zouden we nóóit door de vingers moeten zien, meent Jihane Chaara. Waarom komen zoveel publieke figuren ermee weg? Lees meer

Kunst is werk

Kunst is werk

Brood noemen we essentieel, theater niet. Maar wat als je in het theater je brood verdient? Lees meer

 Klop, klop, wie is waar?

Klop, klop, wie is waar?

De klopjacht op de voortvluchtige militair Jürgen Conings doet de in België woonachtige Amerikaanse illustrator Sebastian Eisenberg denken aan iets wat in zijn thuisland zou gebeuren; niet in Europa. Lees meer

Flaneur versus voyeur

Flaneur versus voyeur

Sarah Vergaerde onderzoekt het doelloos ronddwalen én het al dan niet onopgemerkt gluren naar de ander aan de hand van boeken, films, podcasts en documentaires, waaronder My Amsterdam van Ed van der Elsken. Lees meer

Filmtrialoog: Ruben Brandt: Collector

Ruben Brandt: Collector

Onze redacteuren Jorne Vriens en Oscar Spaans en illustrator Friso Blankevoort bekeken de animatiefilm Ruben Brandt: Collector en zagen een verhaal dat niet in een andere vorm had kunnen worden verteld. Lees meer

Nieuws in beeld: Is het kunst of geeft het winst?

Is het kunst of geeft het winst?

Illustrator Loes van Gils kijkt met afgrijzen naar de afwegingen die het kabinet maakt. Dierentuinen, sportscholen en binnenzwembaden werden geopend, culturele instellingen moesten de deuren gesloten houden. Lees meer

Lang leve de slush pile 1

Lang leve de slush pile

Hoe kan literair Nederland inclusiever worden als het steeds vaker weigert ongevraagde manuscripten aan te nemen? Een pleidooi voor een openboekbeleid. Lees meer

ALL-IN

Een levendig gebrek aan bescheidenheid

De allereerste kunsttrialoog op Hard//hoofd. Wat vonden redacteuren Jorne Vriens, Iris van der Werff en Vivian Mac Gillavry van de tentoonstelling ALL-INN in het HEM? Lees meer

Voor sommigen gelden nog steeds dezelfde reisbeperkingen

Voor sommigen gelden nog altijd dezelfde reisbeperkingen

Jonathan Luger is in de trein naar Amsterdam getuige van een ongehoorzaamheidsactie die niet bepaald burgerlijk is. Hij beseft hoe het internationale reisverkeer het afgelopen jaar voor vluchtelingen relatief weinig is veranderd. Lees meer

Essay: Boy's don't cry 1

Boys don't cry

In de essayreeks Boys don't cry onderzoekt Jonathan van der Horst mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 1 met de films Mulan en Like father, like son. Lees meer

Nieuws in beeld: Donorhart uit een doos

Donorhart uit een doos

De heart-in-a-box kan (vlak) na het overlijden van een donor diens hart weer op gang laten komen. Illustrator Simcha van der Veen is diep onder de indruk. Lees meer

Verkrachting vindt niet plaats in een vacuüm

Verkrachting vindt niet plaats in een vacuüm

Linkse mensen hebben vaak het idee dat zij buiten en boven de 'verkrachtingscultuur' staan, meent Harriet Bergman. Maar iemands politieke overtuiging zegt weinig over hoe diegene daadwerkelijk met machtsverschillen omgaat. Lees meer

Constant in verbinding en toch eenzaam

Constant in verbinding en toch eenzaam

Een plek waar je echt alleen bent en niet steeds naar je telefoon kunt grijpen. Waar vinden we die nog? Stefanie Gordin denkt met heimwee terug aan haar tijd in de Russische datsja's. Lees meer

 Giftige goudkoorts

Giftige goudkoorts

Jaarlijks belandt meer dan 130.000 kilo kwik - gebruikt voor het vinden van goud - in de Surinaamse natuur. Lees meer

Het vervolg van een rouwwoordenboek

Het vervolg van een rouwwoordenboek

De persoonlijke worsteling van Babet te Winkel om woorden te vinden voor haar rouw, was helemaal niet zo persoonlijk. Ze ontving vele berichten van mensen die zich in haar rouwwoordenboek herkenden. Dit is het vervolg van haar rouwwoordenboek. Lees meer

Hard//talk: Wie Thierry volgt

Wie Thierry volgt

Thierry Baudet heeft er heel wat kiezers bij die simpelweg hun vrijheid terug willen. Julius Koetsier vreest dat zij verzeild zullen raken in een moeras van verzinselen over UFO's en dinosaurussen. Lees meer

Nooit meer hier

Nooit meer genocide (hier)

Nooit meer genocide, dat beloven we elkaar op 4 mei. Maar wat zijn de lessen van 4 mei waard als we ze niet kunnen toepassen om nú een groep in nood te redden? Lees meer

Nieuws in beeld: Volle terrassen, volle ic's

Volle terrassen, volle ic's

Het demissionaire kabinet gaf groen licht voor het openen van de terrassen - en dus ook voor volle ic's. Lees meer

Ali B gaat je niet redden

Ali B gaat je niet redden

‘Self made men’ prediken in online succescursussen dat succes voor iedereen binnen handbereik ligt. Lees meer