Asset 14

De opera Faust [working title] doorbreekt de stilte in corona-tijd

Faust [working title] (foto door Michel Schnater) door

Lisenka Heijboer Castañón (28) beoefent een kunstvak dat niet bij iedereen meteen tot de verbeelding spreekt: ze regisseert opera’s. Hoe muziek een verhaal vertelt en welk verhaal precies liet ze vorig jaar al op het toneel zien met VROUWENSTEMMEN, over honderd jaar vrouwenstemrecht in Nederland. Dit voorjaar brak ze samen met queer-dirigent, theatermaker en componist Manoj Kamps (32) een internationale carrière af voor een ongewoon project bij De Nationale Opera. Wegens COVID-19 werd de langverwachte openingsvoorstelling van het seizoen afgelast. Konden zij het muziektheater in drie luttele maanden nieuw leven inblazen? (Ja).

Vanaf de bank achterin bar Brandstof zie ik Manoj Kamps naar me toe lopen, vriendelijk zwaaiend. Ik denk aan de gracieuze bewegingen waarmee hun handen gisteren het orkest en maar liefst negentig koorleden dirigeerden. Tijdens de generale repetitie van Faust [working title] droeg hen een getailleerde rok, nu een Adidas trainingsjackje. Lisenka Heijboer Castañón, de onwaarschijnlijk jonge regisseur van de voorstelling, voegt zich even later bij ons. De twee zien elkaar voor het eerst sinds de avond van de generale repetitie. Hun ogen schitteren. Ze hebben veel te bespreken, maar ze zijn ook omgevingsbewust en wenden zich dus eerst tot hun onbekende interviewer.

Manoj Kamps (foto door Judith Tielemans)

Voor mij, de onbekende interviewer, was het bezoeken van De Nationale Opera onwennig. De grote zaal, de samenkomst van zoveel mensen, de mondkapjes. Op weg naar het eerste balkon stuitte ik op een briefing van het Stopera-personeel: de taak van publieksbegeleiders is met het nieuwe eenrichtingsverkeer opeens ingewikkelder. Toen ik op mijn stoel neerplofte om de generale repetitie bij te wonen was het werklicht in de zaal nog aan, en ook het decor leek er nog niet klaar voor. Reusachtige objecten stonden ingepakt in beschermingsmateriaal op de vloer, wat het spookachtige beeld opriep van een met lakens behangen interieur van een verlaten huis uit een Amerikaanse film. 

Het moest gaan over het herbestemmen van alles wat we al hebben en weten, en over wat nú in de wereld speelt: racisme, klimaat, noem maar op.

De Stopera wás een verlaten huis op moment dat De Nationale Opera Lisenka eind mei benaderde. Mefistofele, de op Goethes Faust gebaseerde opera van Arrigo Boito, stond al bijna vier jaar lang geprogrammeerd, maar werd wegens de COVID-19-maatregelen afgelast. Of Lisenka – die nooit eerder zelfstandig een grote zaalproductie had geregisseerd – het gat wilde opvullen. Ze zou die week net haar korte film voor Opera Zuid opnemen, dat stelde ze uit voor een eerste gesprek met Manoj. Die zag de kans net als Lisenka als een fantastisch cadeau én een grote verantwoordelijkheid. ‘Onze collega’s zaten lang zonder werk en nog steeds. Daar zijn we de hele tijd mee bezig.’

Lisenka Heijboer Castañón (foto door Milan Amzic)

Toch wisten Lisenka en Manoj onder de hoede van De Nationale Opera een groot artistiek team en talloze andere professionals aan een contract te helpen. Olga Busuioc zou een heel grote rol zingen in de oorspronkelijke Mefistofele en nu doet ze met ons mee’, zegt Lisenka dankbaar, ‘het is zo cool, zo vet, dat ze dit helemaal heeft omarmd.’ Want onze voorstelling is helemaal geen aftreksel van de geplande Faust-opera’, vult Manoj aan. ‘Dat vonden we niet passend voor het moment. We waren tijden inactief geweest en er heerste grote onzekerheid over wat er allemaal nog zou gaan gebeuren. Het moest gaan over het herbestemmen van alles wat we al hebben en weten, en over wat nú in de wereld speelt: racisme, klimaat, noem maar op.’ 

Het lichaam als archief

‘Veel mensen zullen denken dat Faust [Working Title] over Faust gaat’, zeg ik. Lisenka verkondigt lachend dat ze niks met de hele ‘Faust-mythe’ heeft. ‘Ik vind het eigenlijk interessanter dat hij er niet is.’ Op de vraag of het beter was geweest om van meet af aan alleen te werken met thema’s waarmee ze wel iets heeft, antwoordt ze dat de al vaststaande Faust-kaders houvast boden toen zij en Manoj nog geen flauw idee hadden welke kant het werk op moest, hoe het onder de regelgevingen rondom corona überhaupt vorm moest krijgen. Manoj voegt toe dat de gedwongen verhouding tot Mefistofele ook een kans was om de ‘magistrale muziek uit deze waanzinnige kooropera en onze liefde daarvoor’ te laten doorschemeren.

De voorstelling neemt Faust als letterlijk vertrekpunt en trapt af met een hartstochtelijke bewerking van Prologo in Cielo uit Mefistofele. Bombastische blaaspartijen afgewisseld met dromerige melodieën overbruggen afstanden tot ver voorbij de anderhalve meter. De klanken omsingelen je vanuit de orkestbak, het podium en verrassend genoeg ook de zaal, waar enkele muzikanten en dertig volwassen zangers (de helft van het koor) zich ophouden. Als Manoj zich met zwierende handen tot de mensen achter jouw stoel wendt dan voel je dat je middenin een collectieve ervaring zit. Dat ook jij hier als toeschouwer een rol inneemt. Het is zowel behaaglijk als ongemakkelijk.  

Het gevoel nergens echt thuis te horen is voor ons werk een belangrijk thema

Maar zodra je je in Goethes hemel waant, slaat het stuk een compleet onverwachte richting in. Een meisje grijpt naar een microfoon, vertelt dat ze eigenlijk jazz-zangeres wil worden en nu opeens in een opera staat. De muziek klinkt vanaf dat punt juist minder operatesk. Melancholische zang uit Oost-Europa. Liederen in verschillende talen die zeker geen ongearticuleerd Italiaans of Duits zijn. De vertalingen kun je meelezen in de boventiteling, maar je kunt de teksten evengoed negeren en je laten betoveren door de vreugde en het hartzeer die uit de soms breekbare, dan weer statige tonen oprijzen; door kleurrijke confetti en regen die uit het plafond klettert, door over het podium draaiende decorstukken (inmiddels uitgepakt) uit voorgaande operaproducties, door veertig koorkinderen die van een torenhoge glijbaan glijden. 

Lisenka en Manoj knikken als ik opwerp dat de vele talen en stijlbreuken me soms deden verdwalen. ‘Het gevoel nergens echt thuis te horen is voor ons werk een belangrijk thema’, zegt Lisenka. Haar roots liggen in Peru en Nederland; Manoj werd geboren in Sri Lanka, waar een Nederlands echtpaar hen adopteerde. Hoewel ze allebei totaal verschillende verhalen meebrengen, schept het bi-culturele perspectief een belangrijke band die ze ook delen met hun mede-makers. ‘We vroegen twaalf componisten om bestaand klassiek repertoire uit elkaar te trekken en opnieuw op te bouwen met de kennis van hun eigen geschiedenis in gedachten. Zo hercomponeerde Ravi Kittappa Johannes Brahms’ Schicksalslied in Tamil, een van de belangrijkste talen in Sri Lanka’, vertelt Manoj met opspringende wenkbrauwen.

De honger naar kennis stamt uit Goethes Faust, maar werd ook aangewakkerd door het essay Herdenken herdacht van Simone van Saarloos, een pleidooi voor (kennis van) radicale meerstemmigheid. ‘De stemmen in het operagenre zijn over het algemeen eenzijdig’, verklaart Manoj. ‘Ze vertegenwoordigen het perspectief van de witte man en bevatten veel vrouwenonderdrukking. Één perspectief, één componist, één stuk. Ons werk werpt die verhouding om, maar niet per se vanuit het verlangen om een statement te maken. Wij herkennen ons simpelweg niet in de eenzijdige verhalen, niet in de centrale personages ervan, dus we kunnen ook niet anders. Wat ons werk betekenisvol maakt is dat het uit de uitvoerenden zelf is voortgekomen, uit de archieven van al hun lichamen.’  

Een gat in de programmering leidt tot vernieuwing

Waar de voorstelling stoelt op de soms vervreemdende overvloedigheid, zie ik bij Lisenka en Manoj oprechte bescheidenheid. Ze staan aan het roer van een grootschalige productie, maar beschouwen al hun collega’s voor en achter de schermen als mede-makers en mede-eigenaars. Dit maakt media-aandacht tot een voelbare worsteling, omdat ze niet alle stemmen dankzij wie de voorstelling (ook) bestaat naar het cafétafeltje kunnen meeslepen. De wens om met hiërarchische patronen te breken is nog jong in het instituut van de opera. ‘Het was heel fijn om zangers te vragen zelf aan elkaar te vertellen waar hun muziek over ging en waarom het belangrijk voor ze is’, zegt Lisenka. ‘Hun eigen verhalen deden er in dit project toe, anders dan bij een repertoirestuk waarin rollen vastliggen en de regisseur vertelt hoe die moeten worden uitgevoerd.’ 

Een draaitoneel! Wie heeft er nu een draaitoneel? Zó fantastisch.

Terugdenkend aan het maakproces imiteert ze met haar arm een achtbaan. ‘Het was een emotionele tijd, de veranderlijke RIVM-voorschriften maakten het voor iedereen zwaar. Samenkomen, als dat al kon, mondde uit in therapiesessies want zangers waren echt bang. Ze voelden zich een soort daders en wilden anderen niet in gevaar te brengen. Tijdens de repetities konden ze hun woorden enkel opzeggen, hun zang oefenden ze thuis in hun eentje, maar het zijn mensen die normaal élke dag samen zingen hè?’ Manoj: ‘De eerste week moest ik drie dagen thuis zitten met een kuchje tot mijn coronatest negatief bleek. En bij de persconferentie van een paar weken geleden hielden we ons hart vast. Gaan de theaters toch weer sluiten? Gelukkig mochten we door, maar we houden er rekening mee dat we niet alle voorstellingen kunnen spelen.’

Hoewel Lisenka vijf jaar geleden niet had durven dromen dat ze nu, mede vanwege een pandemie, een grote zaal productie zou regisseren, maakt ze zich zorgen over de toekomst van het muziektheater. ‘Er hangt veel gewicht aan deze opdracht, want grote producties als deze zijn duur, er is niet genoeg steun. Ik hoop dat onze voorstelling heel goed lukt, want daarmee bewijzen we aan het instituut van de opera en aan het culturele landschap van Nederland dat er risico’s moeten worden genomen. Het mooiste geschenk zou zijn dat na onze productie meer instellingen een gat in hun programmering durven laten vallen waarvoor mensen binnen in vijf (geen drie! haha) maanden iets kunnen scheppen. Het zal tot vernieuwend theater leiden. Je maakt echt ander werk als je focust op de expertise die er al ligt. Een draaitoneel! Wie heeft er nu een draaitoneel? Zó fantastisch.’

Vanaf 4 oktober is de opera Faust [working title] hier online te bekijken.

Headerfoto: Michel Schnater (DNO)
Foto Manoj Kamps: Judith Tielemans
Foto Lisenka Heijboer Castañón: Milan Amzic


Mail

Iris Blaak redigeert en schrijft. Ze behaalde de researchmaster Cultural Analysis in Amsterdam. Ze schrijft en filosofeert over het lichaam tot de woorden op zijn en ze vanzelf begint te dansen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Fossil Free Culture NL over een Museumplein zonder Shell  1

In de kunst is Shell niet welkom, zegt Fossil Free Culture NL

Bedrijven als Shell hebben in de cultuursector nog een dikke vinger in de pap. Een gesprek met de kunstenaars-activisten van 'Fossil Free Culture' over artwashing, politieke kunst en feminisme in tijden van klimaatontwrichting. Lees meer

Raquel van Haver overstijgt het oppervlakkige 2

Raquel van Haver overstijgt het oppervlakkige

Als een orkaan raast Raquel van Haver door het kunstlandschap. Maar vergis je niet: haar werkwijze is geduldig. 'Makers moeten tijd en ruimte hebben om te experimenteren en te onderzoeken.' Lees meer

Beeldbrekers (VII): 'Kunst en sport gaan ontzettend goed samen'

'Kunst en sport gaan ontzettend goed samen'

In deze serie interviewt Hard//hoofd beeldbrekers: mensen die het kunst- en cultuurveld openbreken en de spelregels veranderen. Aflevering 7: In een oude kogelfabriek op het Hembrugterrein is sinds deze zomer Het HEM te bezoeken, ‘een nieuw huis voor cultuur’. In gesprek met Laura Kemper. Lees meer

Beeldbrekers (VI): 'Wat betekent het om mens te zijn in een wereld van objecten?'

'Wat betekent het om mens te zijn in een wereld van objecten?'

Op de Dutch Design Week staat dit jaar de maakbaarheid van toekomst centraal. Tom Loois, een van de curatoren van de tentoonstelling ‘The Object Is Absent’, over hun tentoonstelling zonder objecten. Lees meer

Beeldbrekers (V): Het verbindende museum

'We willen kunst niet als iets ingewikkelds zien'

Stedelijk Museum Schiedam zoekt contact met de Schiedammers. Door van Schiedam een museum voor Schiedam te zijn, vielen ze in de prijzen. Sophie van Lawick van Pabst sprak met Catrien Schreuder en Colin Huizing over het museum als verbindende kracht. Lees meer

Beeldbrekers (IIII):'Musea bezoeken is net als goede wijn drinken: je moet het leren.'

'We gaan niet alleen naar het museum om vermaakt te worden.'

In gesprek met Letty Ranshuysen over publieksonderzoek in musea, incrowd en gebloemde olifanten. Lees meer

Compromisloze solidariteit 1

Compromisloze solidariteit

'Mensen vragen wel eens: wat lost het op om te gaan demonstreren.' Lees meer

Beeldbrekers (III): 'Niet iedereen heeft het lichaam waarop musea ingericht zijn'

'Niet iedereen heeft het lichaam waarop musea ingericht zijn'

In gesprek met Marleen Hartjes, programmacoördinator bij het Van Abbemuseum, waar ze met ‘Onbeperkt Van Abbe’ programma’s organiseert voor mensen met een beperking. Lees meer

Ik ben eigenlijk net Karel Appel

Ik ben eigenlijk net Karel Appel

Schrijver Ferry Wieringa kruipt in de huid van Jan, de bloemverkoper op het Stadionplein in Amsterdam, die na 32 jaar moet wijken voor een herinrichting. Lees meer

'Het gaat me alleen maar om de kwaliteit' 3

'Het gaat me juist om kwaliteit'

In gesprek met Valeria Napoleone, kunstverzamelaar en weldoener van hedendaagse vrouwelijke kunstenaars. Lees meer

Beeldbrekers (I): 'Musea, onderschat je bezoeker niet’

'Musea, onderschat je bezoeker niet’

Hard//hoofd interviewt beeldbrekers: mensen die het kunst- en cultuurveld openbreken en de spelregels veranderen. Aflevering één: in gesprek met projectmanager bij N8 Aron Eilander. Lees meer

 'Het moet een beetje ongemakkelijk worden'

'Het moet een beetje ongemakkelijk worden'

Een interview met de Pakistaans-Nederlandse animator Faiyaz Jafri, 'artist in focus' op het KLIK Amsterdam Animation Festival. Lees meer

De vermenselijking van dingen 1

De vermenselijking van dingen

Zijn filosofen kunstenaars of zijn kunstenaars filosofen? Of geen van beide? In dit interview met Hella Godee en René van Bakel van Collectief Walden onderzoekt student filosofie en beeldmaker Jente Hoogeveen deze vraagstukken. Lees meer

'Het begrip 'vrouwelijkheid' is rekbaarder dan mensen denken' 1

'Het begrip 'vrouwelijkheid' is rekbaarder dan mensen denken'

Een gesprek over JUCK, feminisme, provocatie en publieke ruimte. Lees meer

'Wij hebben een bloedhekel aan concessies doen' 3

'Wij hebben een bloedhekel aan concessies doen'

Jente Hoogeveen onderzoekt het gebied tussen kunst en filosofie. Deel II: Op bezoek bij architectuurstudio RAAAF. Lees meer

Hoe doe je alles? 2

Hoe doe je alles?

Een gesprek met de veelzijdige ontwerpstudio Job, Joris & Marieke over technologie, de toekomst, samenwerking en makerschap. Lees meer

Campagnedieren (III): De publieks​voorlichter

De publieks​voorlichter

Wie zijn de stile krachten achter de verkiezingscampagnes? Deel (III): Martine van Bemmel, publieksvoorlichter bij D66. Lees meer

Campagnedieren (II): De beleids​medewerker

De beleids​medewerker

Een kijkje achter de schermen bij de mensen die de verkiezingsmolen draaiende houden. Deel II: Eline van den Bosse, beleidsmedewerker bij de SGP. Lees meer

Campagnedieren (I): De grassroots-manager 1

De grassroots-manager

Een kijkje achter de schermen bij de mensen die de verkiezingsmolen draaiende houden. Deel I: Leon Boelens, grassrootsmanager bij GroenLinks. Lees meer

Geschiedenis in ontwikkeling

Geschiedenis in ontwikkeling

History In Progress Uganda is in 2011 geïnitieerd door de Nederlandse fotografe Andrea Stultiens en kunstenaar Rumanzi Canon, die in Oeganda woont en werkt. HIPUganda verzamelt en publiceert foto’s uit (privé)collecties en archieven in en over Oeganda. Aan de hand van foto’s maakt HIPUganda het mogelijk voor zijn publiek om zich tot de geschiedenis van Oeganda... Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan