Asset 14

De opera Faust [working title] doorbreekt de stilte in corona-tijd

Faust [working title] (foto door Michel Schnater) door

Lisenka Heijboer Castañón (28) beoefent een kunstvak dat niet bij iedereen meteen tot de verbeelding spreekt: ze regisseert opera’s. Hoe muziek een verhaal vertelt en welk verhaal precies liet ze vorig jaar al op het toneel zien met VROUWENSTEMMEN, over honderd jaar vrouwenstemrecht in Nederland. Dit voorjaar brak ze samen met queer-dirigent, theatermaker en componist Manoj Kamps (32) een internationale carrière af voor een ongewoon project bij De Nationale Opera. Wegens COVID-19 werd de langverwachte openingsvoorstelling van het seizoen afgelast. Konden zij het muziektheater in drie luttele maanden nieuw leven inblazen? (Ja).

Vanaf de bank achterin bar Brandstof zie ik Manoj Kamps naar me toe lopen, vriendelijk zwaaiend. Ik denk aan de gracieuze bewegingen waarmee hun handen gisteren het orkest en maar liefst negentig koorleden dirigeerden. Tijdens de generale repetitie van Faust [working title] droeg hen een getailleerde rok, nu een Adidas trainingsjackje. Lisenka Heijboer Castañón, de onwaarschijnlijk jonge regisseur van de voorstelling, voegt zich even later bij ons. De twee zien elkaar voor het eerst sinds de avond van de generale repetitie. Hun ogen schitteren. Ze hebben veel te bespreken, maar ze zijn ook omgevingsbewust en wenden zich dus eerst tot hun onbekende interviewer.

Manoj Kamps (foto door Judith Tielemans)

Voor mij, de onbekende interviewer, was het bezoeken van De Nationale Opera onwennig. De grote zaal, de samenkomst van zoveel mensen, de mondkapjes. Op weg naar het eerste balkon stuitte ik op een briefing van het Stopera-personeel: de taak van publieksbegeleiders is met het nieuwe eenrichtingsverkeer opeens ingewikkelder. Toen ik op mijn stoel neerplofte om de generale repetitie bij te wonen was het werklicht in de zaal nog aan, en ook het decor leek er nog niet klaar voor. Reusachtige objecten stonden ingepakt in beschermingsmateriaal op de vloer, wat het spookachtige beeld opriep van een met lakens behangen interieur van een verlaten huis uit een Amerikaanse film. 

Het moest gaan over het herbestemmen van alles wat we al hebben en weten, en over wat nú in de wereld speelt: racisme, klimaat, noem maar op.

De Stopera wás een verlaten huis op moment dat De Nationale Opera Lisenka eind mei benaderde. Mefistofele, de op Goethes Faust gebaseerde opera van Arrigo Boito, stond al bijna vier jaar lang geprogrammeerd, maar werd wegens de COVID-19-maatregelen afgelast. Of Lisenka – die nooit eerder zelfstandig een grote zaalproductie had geregisseerd – het gat wilde opvullen. Ze zou die week net haar korte film voor Opera Zuid opnemen, dat stelde ze uit voor een eerste gesprek met Manoj. Die zag de kans net als Lisenka als een fantastisch cadeau én een grote verantwoordelijkheid. ‘Onze collega’s zaten lang zonder werk en nog steeds. Daar zijn we de hele tijd mee bezig.’

Lisenka Heijboer Castañón (foto door Milan Amzic)

Toch wisten Lisenka en Manoj onder de hoede van De Nationale Opera een groot artistiek team en talloze andere professionals aan een contract te helpen. Olga Busuioc zou een heel grote rol zingen in de oorspronkelijke Mefistofele en nu doet ze met ons mee’, zegt Lisenka dankbaar, ‘het is zo cool, zo vet, dat ze dit helemaal heeft omarmd.’ Want onze voorstelling is helemaal geen aftreksel van de geplande Faust-opera’, vult Manoj aan. ‘Dat vonden we niet passend voor het moment. We waren tijden inactief geweest en er heerste grote onzekerheid over wat er allemaal nog zou gaan gebeuren. Het moest gaan over het herbestemmen van alles wat we al hebben en weten, en over wat nú in de wereld speelt: racisme, klimaat, noem maar op.’ 

Het lichaam als archief

‘Veel mensen zullen denken dat Faust [Working Title] over Faust gaat’, zeg ik. Lisenka verkondigt lachend dat ze niks met de hele ‘Faust-mythe’ heeft. ‘Ik vind het eigenlijk interessanter dat hij er niet is.’ Op de vraag of het beter was geweest om van meet af aan alleen te werken met thema’s waarmee ze wel iets heeft, antwoordt ze dat de al vaststaande Faust-kaders houvast boden toen zij en Manoj nog geen flauw idee hadden welke kant het werk op moest, hoe het onder de regelgevingen rondom corona überhaupt vorm moest krijgen. Manoj voegt toe dat de gedwongen verhouding tot Mefistofele ook een kans was om de ‘magistrale muziek uit deze waanzinnige kooropera en onze liefde daarvoor’ te laten doorschemeren.

De voorstelling neemt Faust als letterlijk vertrekpunt en trapt af met een hartstochtelijke bewerking van Prologo in Cielo uit Mefistofele. Bombastische blaaspartijen afgewisseld met dromerige melodieën overbruggen afstanden tot ver voorbij de anderhalve meter. De klanken omsingelen je vanuit de orkestbak, het podium en verrassend genoeg ook de zaal, waar enkele muzikanten en dertig volwassen zangers (de helft van het koor) zich ophouden. Als Manoj zich met zwierende handen tot de mensen achter jouw stoel wendt dan voel je dat je middenin een collectieve ervaring zit. Dat ook jij hier als toeschouwer een rol inneemt. Het is zowel behaaglijk als ongemakkelijk.  

Het gevoel nergens echt thuis te horen is voor ons werk een belangrijk thema

Maar zodra je je in Goethes hemel waant, slaat het stuk een compleet onverwachte richting in. Een meisje grijpt naar een microfoon, vertelt dat ze eigenlijk jazz-zangeres wil worden en nu opeens in een opera staat. De muziek klinkt vanaf dat punt juist minder operatesk. Melancholische zang uit Oost-Europa. Liederen in verschillende talen die zeker geen ongearticuleerd Italiaans of Duits zijn. De vertalingen kun je meelezen in de boventiteling, maar je kunt de teksten evengoed negeren en je laten betoveren door de vreugde en het hartzeer die uit de soms breekbare, dan weer statige tonen oprijzen; door kleurrijke confetti en regen die uit het plafond klettert, door over het podium draaiende decorstukken (inmiddels uitgepakt) uit voorgaande operaproducties, door veertig koorkinderen die van een torenhoge glijbaan glijden. 

Lisenka en Manoj knikken als ik opwerp dat de vele talen en stijlbreuken me soms deden verdwalen. ‘Het gevoel nergens echt thuis te horen is voor ons werk een belangrijk thema’, zegt Lisenka. Haar roots liggen in Peru en Nederland; Manoj werd geboren in Sri Lanka, waar een Nederlands echtpaar hen adopteerde. Hoewel ze allebei totaal verschillende verhalen meebrengen, schept het bi-culturele perspectief een belangrijke band die ze ook delen met hun mede-makers. ‘We vroegen twaalf componisten om bestaand klassiek repertoire uit elkaar te trekken en opnieuw op te bouwen met de kennis van hun eigen geschiedenis in gedachten. Zo hercomponeerde Ravi Kittappa Johannes Brahms’ Schicksalslied in Tamil, een van de belangrijkste talen in Sri Lanka’, vertelt Manoj met opspringende wenkbrauwen.

De honger naar kennis stamt uit Goethes Faust, maar werd ook aangewakkerd door het essay Herdenken herdacht van Simone van Saarloos, een pleidooi voor (kennis van) radicale meerstemmigheid. ‘De stemmen in het operagenre zijn over het algemeen eenzijdig’, verklaart Manoj. ‘Ze vertegenwoordigen het perspectief van de witte man en bevatten veel vrouwenonderdrukking. Één perspectief, één componist, één stuk. Ons werk werpt die verhouding om, maar niet per se vanuit het verlangen om een statement te maken. Wij herkennen ons simpelweg niet in de eenzijdige verhalen, niet in de centrale personages ervan, dus we kunnen ook niet anders. Wat ons werk betekenisvol maakt is dat het uit de uitvoerenden zelf is voortgekomen, uit de archieven van al hun lichamen.’  

Een gat in de programmering leidt tot vernieuwing

Waar de voorstelling stoelt op de soms vervreemdende overvloedigheid, zie ik bij Lisenka en Manoj oprechte bescheidenheid. Ze staan aan het roer van een grootschalige productie, maar beschouwen al hun collega’s voor en achter de schermen als mede-makers en mede-eigenaars. Dit maakt media-aandacht tot een voelbare worsteling, omdat ze niet alle stemmen dankzij wie de voorstelling (ook) bestaat naar het cafétafeltje kunnen meeslepen. De wens om met hiërarchische patronen te breken is nog jong in het instituut van de opera. ‘Het was heel fijn om zangers te vragen zelf aan elkaar te vertellen waar hun muziek over ging en waarom het belangrijk voor ze is’, zegt Lisenka. ‘Hun eigen verhalen deden er in dit project toe, anders dan bij een repertoirestuk waarin rollen vastliggen en de regisseur vertelt hoe die moeten worden uitgevoerd.’ 

Een draaitoneel! Wie heeft er nu een draaitoneel? Zó fantastisch.

Terugdenkend aan het maakproces imiteert ze met haar arm een achtbaan. ‘Het was een emotionele tijd, de veranderlijke RIVM-voorschriften maakten het voor iedereen zwaar. Samenkomen, als dat al kon, mondde uit in therapiesessies want zangers waren echt bang. Ze voelden zich een soort daders en wilden anderen niet in gevaar te brengen. Tijdens de repetities konden ze hun woorden enkel opzeggen, hun zang oefenden ze thuis in hun eentje, maar het zijn mensen die normaal élke dag samen zingen hè?’ Manoj: ‘De eerste week moest ik drie dagen thuis zitten met een kuchje tot mijn coronatest negatief bleek. En bij de persconferentie van een paar weken geleden hielden we ons hart vast. Gaan de theaters toch weer sluiten? Gelukkig mochten we door, maar we houden er rekening mee dat we niet alle voorstellingen kunnen spelen.’

Hoewel Lisenka vijf jaar geleden niet had durven dromen dat ze nu, mede vanwege een pandemie, een grote zaal productie zou regisseren, maakt ze zich zorgen over de toekomst van het muziektheater. ‘Er hangt veel gewicht aan deze opdracht, want grote producties als deze zijn duur, er is niet genoeg steun. Ik hoop dat onze voorstelling heel goed lukt, want daarmee bewijzen we aan het instituut van de opera en aan het culturele landschap van Nederland dat er risico’s moeten worden genomen. Het mooiste geschenk zou zijn dat na onze productie meer instellingen een gat in hun programmering durven laten vallen waarvoor mensen binnen in vijf (geen drie! haha) maanden iets kunnen scheppen. Het zal tot vernieuwend theater leiden. Je maakt echt ander werk als je focust op de expertise die er al ligt. Een draaitoneel! Wie heeft er nu een draaitoneel? Zó fantastisch.’

Vanaf 4 oktober is de opera Faust [working title] hier online te bekijken.

Headerfoto: Michel Schnater (DNO)
Foto Manoj Kamps: Judith Tielemans
Foto Lisenka Heijboer Castañón: Milan Amzic


Mail

Iris Blaak redigeert en schrijft. Ze behaalde de researchmaster Cultural Analysis in Amsterdam. Ze schrijft en filosofeert over het lichaam tot de woorden op zijn en ze vanzelf begint te dansen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer

Warning: Undefined variable $articleCount in /home/hardhoof/hardhoofd.com/releases/20220413071826/public/content/themes/hardhoofd6/components/ctas/latest-posts.php on line 24
het laatste
Nieuws in beeld: Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Sommige loofbomen begonnen vorige maand al hun bladeren af te stoten - veel vroeger dan normaal. Lees meer

Nieuws in beeld: Iedereen voor? Hallo?

Iedereen voor? Hallo?

De weinige Tunesiërs die kwamen opdagen voor het referendum, stemden massaal voor meer macht voor de zittende president. Lees meer

Nieuws in beeld: We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

Hoelang kunnen we nog boven de zelfgegraven afgrond blijven bungelen? Lees meer

Automatische concepten 38

Hard//hoofd zoekt een nieuwe hoofdredacteur!

De hoofdredacteur van Hard//hoofd is de spin in het web van een groeiende, creatieve organisatie. Lees meer

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Essay & Opinie!

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Eindredactie!

Als Chef Eindredactie breng je schrijvers en eindredacteuren met elkaar in contact, en zie je erop toe dat teksten tijdig gepubliceerd worden. Lees meer

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Eindredactie!

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Essay & Opinie!

Als Chef Essay & Opinie onderhoud je contact met getalenteerde essayisten en opiniemakers, en draag je de verantwoordelijkheid over jouw tak op Hard//hoofd. Lees meer

De draad

De draad

Sumai Yahya schreef een kort, poëtisch verhaal over menselijke vleermuizen slingerend aan een draad. Een korte versie verscheen in het papieren magazine, maar lees hier de volledige versie, vol symboliek, donkere massa's, naalden, konijnen met rode ogen en aangeslepen ruggengraten. Lees meer

Als cavia's in de val

Als cavia's in de val

Marthe van Bronkhorst wil niet meer vliegen maar loopt tegen allerlei problemen aan als ze een duurzame vakantie probeert te boeken. Lees meer

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Netflix zet in Inventing Anna een oplichtster op een voetstuk. Emma Stomp zet daar vraagtekens bij. Lees meer

Worden wie ik eigenlijk ben voor 150 euro

Worden wie ik eigenlijk ben voor 150 euro

Wat zegt het huis waarin je woont, en de meubels erin, over jou? En ben je in een ander huis, tussen andere spullen, nog wel precies dezelfde persoon? Eva past deze zomer op wat woningen van bekenden en onderzoekt wat ze beleeft. Lees meer

Nieuws in beeld: We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

Om de gasvoorraden te ontzien, mogen de (uiterst vervuilende) kolencentrales jarenlang op volle toeren draaien. Lees meer

Iets wat van zijn vader is geweest

Iets wat van zijn vader is geweest

Het is zwarte zaterdag en de tankstations zijn druk. Sigarettenrook en uitlaatgassen blijven "in de windstilte boven het asfalt verstikkend en bewegingsloos hangen." Tristan is, in dit korte verhaal, op weg naar het huis van wijlen zijn vader, een man op wie hij nooit heeft kunnen rekenen. Kan hij het opbrengen om door te rijden? Lees meer

Nieuws in beeld: Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Driekwart van de Nederlanders vindt de acties tijdens boerenprotesten te ver gaan. Lees meer

Automatische concepten 75

Filmmaker liet angst achter zich

Dit jaar werden de Olympische Winterspelen ‘gewoon ’in China gehouden. In het licht van deze – voor mensenrechtenactivisten – verbijsterende keuze door het Internationaal Olympisch Comité maakte de Tibetaanse documentairemaker Dhondrub Wangchen een tournee door Europa. Op het moment dat hij tot zes jaar gevangenisstraf werd veroordeeld was de eerste keer dat de wereld hoorde... Lees meer

Gedichten Alara Adilow (titel volgt) 2

Straatliedjes

Wat is een huis? 'Iets dat de wraak van de nacht buiten houdt. / Iets waar je naar terugkeert na een lange reis.' In deze nieuwe gedichten van Alara Adilow worden vaders ontvlucht, tijdelijke verblijfplaatsen gevonden en nieuwe relaties op zee aangegaan. Lees meer

Nieuws in beeld: Een wereld zonder plastic, kunnen we ons die nog wel voorstellen?

Een wereld zonder plastic, kunnen we ons die nog wel voorstellen?

Illustrator Finn Rogers liet zich inspireren door een gedachte-experiment: wat als we - met één zwaai van een toverstaf - al het plastic lieten verdwijnen? Lees meer

Woordenboek der Obscure Melancholieën

Woordenboek der Obscure Melancholieën

De schaamte en toch het gemis wanneer je in je oude dagboek je zorgen terugleest - waarom is er geen woord voor dat gevoel? Marthe van Bronkhorst bedenkt daarom een woordenboek voor melancholische emoties. Lees meer

De onwerkbare

De onwerkbare

Dit is het derde en tevens laatste deel van een serie columns/korte verhalen waarin Jorik Amit Galama sociaal-ecologische thema’s benadert via persoonlijke ontmoetingen. Seksualiteit, marginalisering, magie en trauma blijken hierbij geregeld op intieme wijze met elkaar verweven. Lees meer

Evi Aarens is een troll 1

Evi Aarens is een troll

Je als gearriveerde schrijver verschuilen achter een pseudoniem om kritiek op anderen te spuiwen geeft geen pas, aldus Marthe van Bronkhorst. Lees meer

Voor niemand vindbaar

Voor niemand vindbaar

Het kan fijn zijn als je familie aan je denkt wanneer je er niet bent. Maar voor af en toe onvindbaar zijn is ook iets te zeggen, vermoedt Eva tijdens een werkbezoek aan de Estse hoofdstad Tallinn. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd! 

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe kunstenaars en schrijvers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Wij zijn al meer dan twaalf jaar bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Onze kunstverzamelaars maken dit mogelijk. Als je je nu aansluit, dan ontvang je jaarlijks gesigneerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars én je eigen Hard//hoofd-tasje. Veel verzamelplezier!

Steun en verzamel