Asset 14

De opera Faust [working title] doorbreekt de stilte in corona-tijd

Faust [working title] (foto door Michel Schnater) door

Lisenka Heijboer Castañón (28) beoefent een kunstvak dat niet bij iedereen meteen tot de verbeelding spreekt: ze regisseert opera’s. Hoe muziek een verhaal vertelt en welk verhaal precies liet ze vorig jaar al op het toneel zien met VROUWENSTEMMEN, over honderd jaar vrouwenstemrecht in Nederland. Dit voorjaar brak ze samen met queer-dirigent, theatermaker en componist Manoj Kamps (32) een internationale carrière af voor een ongewoon project bij De Nationale Opera. Wegens COVID-19 werd de langverwachte openingsvoorstelling van het seizoen afgelast. Konden zij het muziektheater in drie luttele maanden nieuw leven inblazen? (Ja).

Vanaf de bank achterin bar Brandstof zie ik Manoj Kamps naar me toe lopen, vriendelijk zwaaiend. Ik denk aan de gracieuze bewegingen waarmee hun handen gisteren het orkest en maar liefst negentig koorleden dirigeerden. Tijdens de generale repetitie van Faust [working title] droeg hen een getailleerde rok, nu een Adidas trainingsjackje. Lisenka Heijboer Castañón, de onwaarschijnlijk jonge regisseur van de voorstelling, voegt zich even later bij ons. De twee zien elkaar voor het eerst sinds de avond van de generale repetitie. Hun ogen schitteren. Ze hebben veel te bespreken, maar ze zijn ook omgevingsbewust en wenden zich dus eerst tot hun onbekende interviewer.

Manoj Kamps (foto door Judith Tielemans)

Voor mij, de onbekende interviewer, was het bezoeken van De Nationale Opera onwennig. De grote zaal, de samenkomst van zoveel mensen, de mondkapjes. Op weg naar het eerste balkon stuitte ik op een briefing van het Stopera-personeel: de taak van publieksbegeleiders is met het nieuwe eenrichtingsverkeer opeens ingewikkelder. Toen ik op mijn stoel neerplofte om de generale repetitie bij te wonen was het werklicht in de zaal nog aan, en ook het decor leek er nog niet klaar voor. Reusachtige objecten stonden ingepakt in beschermingsmateriaal op de vloer, wat het spookachtige beeld opriep van een met lakens behangen interieur van een verlaten huis uit een Amerikaanse film. 

Het moest gaan over het herbestemmen van alles wat we al hebben en weten, en over wat nú in de wereld speelt: racisme, klimaat, noem maar op.

De Stopera wás een verlaten huis op moment dat De Nationale Opera Lisenka eind mei benaderde. Mefistofele, de op Goethes Faust gebaseerde opera van Arrigo Boito, stond al bijna vier jaar lang geprogrammeerd, maar werd wegens de COVID-19-maatregelen afgelast. Of Lisenka – die nooit eerder zelfstandig een grote zaalproductie had geregisseerd – het gat wilde opvullen. Ze zou die week net haar korte film voor Opera Zuid opnemen, dat stelde ze uit voor een eerste gesprek met Manoj. Die zag de kans net als Lisenka als een fantastisch cadeau én een grote verantwoordelijkheid. ‘Onze collega’s zaten lang zonder werk en nog steeds. Daar zijn we de hele tijd mee bezig.’

Lisenka Heijboer Castañón (foto door Milan Amzic)

Toch wisten Lisenka en Manoj onder de hoede van De Nationale Opera een groot artistiek team en talloze andere professionals aan een contract te helpen. Olga Busuioc zou een heel grote rol zingen in de oorspronkelijke Mefistofele en nu doet ze met ons mee’, zegt Lisenka dankbaar, ‘het is zo cool, zo vet, dat ze dit helemaal heeft omarmd.’ Want onze voorstelling is helemaal geen aftreksel van de geplande Faust-opera’, vult Manoj aan. ‘Dat vonden we niet passend voor het moment. We waren tijden inactief geweest en er heerste grote onzekerheid over wat er allemaal nog zou gaan gebeuren. Het moest gaan over het herbestemmen van alles wat we al hebben en weten, en over wat nú in de wereld speelt: racisme, klimaat, noem maar op.’ 

Het lichaam als archief

‘Veel mensen zullen denken dat Faust [Working Title] over Faust gaat’, zeg ik. Lisenka verkondigt lachend dat ze niks met de hele ‘Faust-mythe’ heeft. ‘Ik vind het eigenlijk interessanter dat hij er niet is.’ Op de vraag of het beter was geweest om van meet af aan alleen te werken met thema’s waarmee ze wel iets heeft, antwoordt ze dat de al vaststaande Faust-kaders houvast boden toen zij en Manoj nog geen flauw idee hadden welke kant het werk op moest, hoe het onder de regelgevingen rondom corona überhaupt vorm moest krijgen. Manoj voegt toe dat de gedwongen verhouding tot Mefistofele ook een kans was om de ‘magistrale muziek uit deze waanzinnige kooropera en onze liefde daarvoor’ te laten doorschemeren.

De voorstelling neemt Faust als letterlijk vertrekpunt en trapt af met een hartstochtelijke bewerking van Prologo in Cielo uit Mefistofele. Bombastische blaaspartijen afgewisseld met dromerige melodieën overbruggen afstanden tot ver voorbij de anderhalve meter. De klanken omsingelen je vanuit de orkestbak, het podium en verrassend genoeg ook de zaal, waar enkele muzikanten en dertig volwassen zangers (de helft van het koor) zich ophouden. Als Manoj zich met zwierende handen tot de mensen achter jouw stoel wendt dan voel je dat je middenin een collectieve ervaring zit. Dat ook jij hier als toeschouwer een rol inneemt. Het is zowel behaaglijk als ongemakkelijk.  

Het gevoel nergens echt thuis te horen is voor ons werk een belangrijk thema

Maar zodra je je in Goethes hemel waant, slaat het stuk een compleet onverwachte richting in. Een meisje grijpt naar een microfoon, vertelt dat ze eigenlijk jazz-zangeres wil worden en nu opeens in een opera staat. De muziek klinkt vanaf dat punt juist minder operatesk. Melancholische zang uit Oost-Europa. Liederen in verschillende talen die zeker geen ongearticuleerd Italiaans of Duits zijn. De vertalingen kun je meelezen in de boventiteling, maar je kunt de teksten evengoed negeren en je laten betoveren door de vreugde en het hartzeer die uit de soms breekbare, dan weer statige tonen oprijzen; door kleurrijke confetti en regen die uit het plafond klettert, door over het podium draaiende decorstukken (inmiddels uitgepakt) uit voorgaande operaproducties, door veertig koorkinderen die van een torenhoge glijbaan glijden. 

Lisenka en Manoj knikken als ik opwerp dat de vele talen en stijlbreuken me soms deden verdwalen. ‘Het gevoel nergens echt thuis te horen is voor ons werk een belangrijk thema’, zegt Lisenka. Haar roots liggen in Peru en Nederland; Manoj werd geboren in Sri Lanka, waar een Nederlands echtpaar hen adopteerde. Hoewel ze allebei totaal verschillende verhalen meebrengen, schept het bi-culturele perspectief een belangrijke band die ze ook delen met hun mede-makers. ‘We vroegen twaalf componisten om bestaand klassiek repertoire uit elkaar te trekken en opnieuw op te bouwen met de kennis van hun eigen geschiedenis in gedachten. Zo hercomponeerde Ravi Kittappa Johannes Brahms’ Schicksalslied in Tamil, een van de belangrijkste talen in Sri Lanka’, vertelt Manoj met opspringende wenkbrauwen.

De honger naar kennis stamt uit Goethes Faust, maar werd ook aangewakkerd door het essay Herdenken herdacht van Simone van Saarloos, een pleidooi voor (kennis van) radicale meerstemmigheid. ‘De stemmen in het operagenre zijn over het algemeen eenzijdig’, verklaart Manoj. ‘Ze vertegenwoordigen het perspectief van de witte man en bevatten veel vrouwenonderdrukking. Één perspectief, één componist, één stuk. Ons werk werpt die verhouding om, maar niet per se vanuit het verlangen om een statement te maken. Wij herkennen ons simpelweg niet in de eenzijdige verhalen, niet in de centrale personages ervan, dus we kunnen ook niet anders. Wat ons werk betekenisvol maakt is dat het uit de uitvoerenden zelf is voortgekomen, uit de archieven van al hun lichamen.’  

Een gat in de programmering leidt tot vernieuwing

Waar de voorstelling stoelt op de soms vervreemdende overvloedigheid, zie ik bij Lisenka en Manoj oprechte bescheidenheid. Ze staan aan het roer van een grootschalige productie, maar beschouwen al hun collega’s voor en achter de schermen als mede-makers en mede-eigenaars. Dit maakt media-aandacht tot een voelbare worsteling, omdat ze niet alle stemmen dankzij wie de voorstelling (ook) bestaat naar het cafétafeltje kunnen meeslepen. De wens om met hiërarchische patronen te breken is nog jong in het instituut van de opera. ‘Het was heel fijn om zangers te vragen zelf aan elkaar te vertellen waar hun muziek over ging en waarom het belangrijk voor ze is’, zegt Lisenka. ‘Hun eigen verhalen deden er in dit project toe, anders dan bij een repertoirestuk waarin rollen vastliggen en de regisseur vertelt hoe die moeten worden uitgevoerd.’ 

Een draaitoneel! Wie heeft er nu een draaitoneel? Zó fantastisch.

Terugdenkend aan het maakproces imiteert ze met haar arm een achtbaan. ‘Het was een emotionele tijd, de veranderlijke RIVM-voorschriften maakten het voor iedereen zwaar. Samenkomen, als dat al kon, mondde uit in therapiesessies want zangers waren echt bang. Ze voelden zich een soort daders en wilden anderen niet in gevaar te brengen. Tijdens de repetities konden ze hun woorden enkel opzeggen, hun zang oefenden ze thuis in hun eentje, maar het zijn mensen die normaal élke dag samen zingen hè?’ Manoj: ‘De eerste week moest ik drie dagen thuis zitten met een kuchje tot mijn coronatest negatief bleek. En bij de persconferentie van een paar weken geleden hielden we ons hart vast. Gaan de theaters toch weer sluiten? Gelukkig mochten we door, maar we houden er rekening mee dat we niet alle voorstellingen kunnen spelen.’

Hoewel Lisenka vijf jaar geleden niet had durven dromen dat ze nu, mede vanwege een pandemie, een grote zaal productie zou regisseren, maakt ze zich zorgen over de toekomst van het muziektheater. ‘Er hangt veel gewicht aan deze opdracht, want grote producties als deze zijn duur, er is niet genoeg steun. Ik hoop dat onze voorstelling heel goed lukt, want daarmee bewijzen we aan het instituut van de opera en aan het culturele landschap van Nederland dat er risico’s moeten worden genomen. Het mooiste geschenk zou zijn dat na onze productie meer instellingen een gat in hun programmering durven laten vallen waarvoor mensen binnen in vijf (geen drie! haha) maanden iets kunnen scheppen. Het zal tot vernieuwend theater leiden. Je maakt echt ander werk als je focust op de expertise die er al ligt. Een draaitoneel! Wie heeft er nu een draaitoneel? Zó fantastisch.’

Vanaf 4 oktober is de opera Faust [working title] hier online te bekijken.

Headerfoto: Michel Schnater (DNO)
Foto Manoj Kamps: Judith Tielemans
Foto Lisenka Heijboer Castañón: Milan Amzic


Mail

Iris Blaak redigeert en schrijft. Ze behaalde de researchmaster Cultural Analysis in Amsterdam. Ze schrijft en filosofeert over het lichaam tot de woorden op zijn en ze vanzelf begint te dansen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Horror, honden en verlangen 1

Horror, honden en verlangen

Deze week worden onze redacteurs blij van een film die de Gouden Palm waard is, een uitkomst voor hondenbezitters met een volle agenda en een debuutroman. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Column: Weten of je ooit moeder wil worden

Weten of je ooit moeder wil worden

Eva wordt geconfronteerd met de beruchte wel-of-geen-kinderen-vraag en zet de voor- en nadelen tegenover elkaar. Lees meer

Vrees de cocon niet: ze is nog warm

Vrees de cocon niet

Nu de feestjes voorzichtig weer op gang komen, beseft Rijk Kistemaker hoeveel hij níet heeft gemist. Gestrand tussen veganistische sneakers en gesprekken over Jeff Bezos verzint hij voor zichzelf een stiller leven. Een tip over verlangen naar lauwe thee en warme cocons. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 51

Wees jezelf, ook achter glittercoulissen

Deze week worden onze redacteurs blij van authenticiteit, een nieuw boek van een favoriete schrijver en glitter. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen 5

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen

Hoe schrijf je over iets wat niet meer tastbaar is? Miray van der Bend schreef een collagegedicht over vakanties van vroeger in Turkije. Over de geur van het vliegveld, de granaatappels in de tuin van haar oma, de rimpels op haar gezicht. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Gebroken Kaars van Sanne Balen over yoga, liefde en leed

Gebroken Kaars

De hoofdpersoon schrikt ondersteboven wakker. Hoe geef je jezelf een houding als je wereld op zijn kop staat? De titel van dit kortverhaal van Sanne van Balen over yoga, liefde en leed is tevens de aanbevolen leeshouding. Leg je kamer eens langs je benen omhoog, en begin. Lees meer

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren! 1

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren!

Hard//hoofd is op zoek naar scherpzinnige eindredacteuren (fictie/non-fictie) die ons tijdschrift structureel willen komen versterken. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Blik of een Lappendeken 3

Blik of een lappendeken

Een fragment uit het afstudeerwerk van Dino de Haas, een sciencefictionstrip over de alledaagse horror van productiviteit, over queer relaties en queer geluk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Steek die maar in je zak!

Steek die maar in je zak!

Deze week worden onze redacteurs blij van enthousiaste opstekers (op gepast volume), kunst in je broekzak en een wisselaccount op Twitter. Lees meer

De maakbare mens

De maakbare mens

Zijn mensen net als machines? Het bezoek van een monteur laat Marthe van Bronkhorst nadenken over haar eigen bedrading. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

In de gedichten van Nora van Arkel spoelen herinneringen aan en wordt er lego in de sloot gegooid. 'Alsof een eindeloze hoeveelheid tijd zich voor me uitstrekte / loom achterover ging liggen totdat het hele /landschap tijd was geworden'. Lees meer

(Geen onderwerp)

(geen onderwerp)

Vijf huisgenoten proberen via e-mails in contact te blijven over hun huis dat steeds viezer wordt. Lees meer

Column: Tot op het bot

Tot op het bot

Een oude brief van een vriendin voert Eva terug naar een periode waarin het wat minder lekker met haar ging. Lees meer