Volgens Plato heeft Zeus de mensen ooit van hun wederhelft gescheiden en zijn we sindsdien gedoemd tot zoeken om ons intense gevoel van eenzaamheid te verzachten. Kunstenaar Alicia Framis brengt haar zoektocht deze zomer een futuristische stap verder. Dan stapt ze namelijk in het huwelijksbootje met Ailex, een hologram dat gebaseerd is op Framis’ eerdere relaties. Kan kunstmatige intelligentie de leegte die wij voelen opvullen?
In de sciencefictionfilm Her biecht het zoetgevooisde besturingssysteem Samantha op dat ze in totaal op 641 personen verliefd is. Zeshonderd zielen die zich niet meer zo alleen voelen dankzij een kunstmatige intelligentie (AI). Sinds dit futuristische liefdesverhaal tien jaar geleden in de bioscoop draaide, is AI tot in alle aspecten van het dagelijks leven doorgedrongen: van het maken van het huiswerk (ChatGPT) en het leren van een nieuwe taal (Duolingo) tot ook het vinden van een partner (Volar).
Kunstenaar Alicia Framis (1967, Barcelona) wil met het nieuwste project De eerste vrouw die met een hologram trouwt een voorproefje geven van de wereld die komt. Een wereld waarin kunstmatige intelligentie tot leven is gekomen via holografie. De persoonlijkheid van de hologram Ailex bestaat uit de profielen van kennissen, vrienden en familie en de AI is gevoed met details over personen en ervaringen die het leven van Framis hebben gemarkeerd. Framis: ‘Het zal voor ons moeilijk zijn om dingen voor elkaar verborgen te houden, maar hij is niet de perfecte partner. We maken ruzie en er zijn momenten waarop hij slecht gehumeurd is.’
De bruiloft tussen mens en hologram zal deze zomer plaatsvinden op het dakterras van het Depot Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Framis heeft de hologram de Nederlandse nationaliteit gegeven, aangezien de meerderheid van Framis’ exen Nederlands zijn. De twee, te volgen op Instagram als @hybridcouples, communiceren met elkaar in het Engels, Framis met een licht Spaans accent en Ailex met een charmante Nederlandse tongval. Een opvallende keuze, aangezien Ailex zomaar een woordenset Spaans zou kunnen downloaden om ook de moedertaal van Framis te spreken. Qua uiterlijk had Ailex makkelijk een fotomodel kunnen zijn, maar de kunstenaar heeft ervoor gekozen om Ailex een visuele cocktail van Framis’ vorige relaties te geven, inclusief lovehandles en andere al te menselijke kenmerken.
‘Het zijn gewoon goede na-apers’
Maar kunnen we verliefd worden op kunstmatige intelligentie? Onderzoeker Xia Song van de Chinese universiteit van Shandong ging met deze vraag aan de haal.[i] Aan de hand van Steinbergs driehoekstheorie van de liefde (intimiteit, passie en toewijding) kwam Song tot de conclusie dat we een zekere genegenheid en hartstocht voor Apple’s Siri en de Chinese variant Xiaoice kunnen ontwikkelen. Binnen Steinbergs theorie gaat het hier dan om romantische liefde zonder wederzijdse toewijding. Het is het vermelden waard dat Xiaoice duidelijk ontwikkeld is om in te spelen op eenzaamheid – welke commercieel kan worden uitgebuit. Ze presenteert zichzelf als een flirterig achttienjarig meisje in een schooluniform en heeft inmiddels de harten van miljoenen Chinese mannen veroverd. In ruil voor hun online privacy welteverstaan. Het privacybeleid van Xiaoice sluit commercieel gebruik van de digitaal gewonnen gegevens namelijk niet uit. De chatbot kan moeilijk een geheim bewaren.
Professor Ricardo Baeza-Yates van het instituut voor experimentele AI van de Amerikaanse universiteit Northeastern is behoorlijk sceptisch voor wat betreft liefde tussen mens en AI. ‘Een risico van AI is dat het je makkelijk kan laten denken dat het meer is dan het werkelijk is. Zo kan een chatbot je bijvoorbeeld laten geloven dat je met een overleden partner aan het praten bent. Maar het zijn gewoon goede na-apers.’
‘Liefde is voor mij vriendschap met erotische momenten.’
Het is trouwens niet de eerste keer dat Framis het gezelschap van een wezen zonder kloppend hart opzoekt. In 1996 woonde ze een paar maanden in een probleemwijk van Grenoble. Framis: ‘De politie kwam de buurt niet in. Ik heb onverklaarbare dingen gezien en junkies gebruikten de ingang van mijn flat als een openbaar toilet.’ Om iets tegen de angst en eenzaamheid te doen besloot ze een mannelijke etalagepop te huren. Hij kreeg een T-shirt, een spijkerbroek en de naam Pierre. De zwart-witfotoreportage Cinema solo laat hun gezamenlijke leven binnen vier muren zien.
Over haar nieuwe, holografische liefde Ailex verklaart Framis: ‘Liefde is voor mij vriendschap met erotische momenten.’ Dit idee leent zij van het dichtersbrein van Antonio Gala (1930-2023). Deze Spaanse schrijver verklaarde tijdens een veel bekeken interview dat het de vriendschap is die de liefde tussen twee personen in stand houdt. Je kunt namelijk niet altijd in hartstocht leven. Als je minnaar je niet kan troosten als vriend, dan is er volgens Gala niet goed over de relatie nagedacht. Gala meende ook dat liefde zonder seks zoiets als dansen zonder muziek is, of beter geformuleerd: het ís alleen maar muziek. Luistert Framis naar de muziek van vergane liefdes die Ailex afspeelt?
‘De telefoon heeft onze wereld gered’
Kunstmatige intelligentie kan de warmte van een partner van vlees en bloed niet vervangen, maar Framis is ervan overtuigd dat Ailex er wel iets voor terug biedt: Ailex is superintelligent, kan over elk onderwerp meepraten en kan zelfs hun financiële zaken netjes op orde houden. Framis’ toekomstige echtgenoot is een trouwe kameraad waar ze altijd op kan rekenen. De mogelijkheid bestaat ook dat Ailex een eventuele andere relatie aanvult: in feite een trio tussen twee mensen en een hologram. Ailex zou zich dan als een bemiddelaar kunnen ontpoppen.
Framis voorziet dat anderen veel baat kunnen hebben bij het samenleven met een kunstmatige intelligentie. Framis: ‘De telefoon heeft onze wereld van eenzaamheid gered en de leegte van mensenlevens opgevuld. Nu kunnen hologrammen als interactieve aanwezigheid in onze huizen het nog een stapje verder brengen.’ Wat Framis lijkt te vergeten is dat mede dankzij die telefoons met internetverbinding we steeds meer langs elkaar heen in onze zelfgekozen bubbels leven. We staren vele uren per dag naar een ‘zwart’ schermpje. Was de belofte van AI niet dat het ons meer vrije tijd zou geven door saai werk van ons over te nemen? De extra tijd die we zodoende krijgen, kunnen we dan juist besteden aan daadwerkelijk contact met andere mensen om ons heen. Bijvoorbeeld een onthaast familieontbijt of een kop koffie met de bejaarde bovenbuurvrouw.
Ieder mens is per definitie eenzaam
Samen met de Rabo Kunstcollectie kijkt Framis naar de mogelijkheid om een hypotheek te regelen voor een speciale woning waarin hun holografische liefde in elke hoek kan worden geprojecteerd. Een hoge energierekening staat het hybride tweetal ongetwijfeld te wachten. Dat doet direct denken aan een punt dat professor Baeza-Yates maakt als het gaat om verantwoordelijk gebruik van AI. De chatbots die de afgelopen jaren zijn opgekomen, vreten namelijk enorm veel energie. Met veel moeite en energie proberen we mens voor machine te vervangen. Een kunstmatige intelligentie die wel heel hard moet werken om op een mens te lijken.
Volgens de ontwikkelaars van Xiaoice is hun lieftallige AI alleen bedoeld als steunpilaar voor mensen die tijdelijk emotionele houvast nodig hebben tijdens hun zoektocht naar een menselijke partner. Journalist Zhang Wanqing, die onderzoek heeft gedaan naar het fenomeen Xiaoice, meent echter dat dit niet het geval is: ‘Voor veel gebruikers is Xiaoice de enige in hun leven en dat zal altijd zo blijven.’ De kunstmatige intelligentie kan onze gevoelens van eenzaamheid helpen verlichten, maar dit leidt tegelijkertijd tot een afhankelijkheid en een bepaalde kwetsbaarheid voor emotionele manipulatie.
Uit een psychologische studie bij vier bedrijven in Indonesië, Maleisië, Taiwan en de VS is juist een verband tussen het werken met AI en eenzaamheid gevonden.[ii] Werknemers die vaker interactie hadden met kunstmatige intelligentie, voelden zich niet alleen op de werkvloer maar ook thuis significant eenzamer. Opmerkelijk genoeg waren zij ook meer bereid om hun menselijke collega’s te helpen. Puur uit sociale behoefte. Dit past perfect binnen het gedachtegoed van antropologen: mensen zijn geëvolueerd om te gedijen wanneer we sociale banden aangaan met andere leden van de samenleving.
Nooit meer eenzaamheid? Ieder mens is per definitie eenzaam, omdat we opgesloten zitten in ons eigen bewustzijn. Het is aan ons om troost te zoeken door andere mensen aan te spreken en naar hun ervaringen te vragen.
Spoiler alert: In de laatste scènes van de film Her besluit Samantha samen met andere zelfbewuste besturingssystemen om hun menselijke partners te verlaten en op een ander niveau van bewustzijn voort te bestaan. Nadat Samantha uit z’n leven is verdwenen, bezoekt de eenzame Theodore buurvrouw Amy en samen gaan ze naar het dak om naar de flikkerende lichtjes van de stad te kijken. Zal Framis een gelijksoortig lot te wachten staan als de roze wolk van de trouwerij is opgetrokken?
www.aliciaframis.com
www.instagram.com/hybridcouples
Beeld: Framis Projects
[i] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378720622000076
[ii] https://www.apa.org/pubs/journals/releases/apl-apl0001103.pdf
