Asset 14

Ik sla een praatje op het Godenpad

Soms praat je met een Amerikaan in Campanië, soms betreed je de arena van het publieke debat en soms moet je dat moeilijke gesprek niet langer uitstellen. In dit essay legt Shimanto Reza bloot wanneer taboes waarde hebben en de rationele achterhoofdstem volgen meer kwaad dan goed doet.

We staan op het Godenpad, op spectaculaire afgronden hoog boven de Amalfikust. Tussen ons in zweeft een vleesgeworden stukje internet. Onzeker en in stilte kijken we ernaar, ik en de Amerikaanse familievader: naar zijn plots galrijke kritiek op het verstrengde coronabeleid in zijn thuisstad New York.

Als ik het goed voorheb, voelt hij dezelfde tweedelige spanning als ik. Enerzijds zijn er de wij-zij dynamieken die het gemediatiseerde onderwerp van het coronabeleid doorkruisen. Anderzijds herinneren we ons hoe vaak het thema in ons dagelijkse leven ongemakkelijkheid en verbaal conflict opriep. Deze politieke beleidskeuzes hebben ingrijpende gevolgen en het is goed dat we hier om geven. Wat daar echter bij is gekomen, is de normalisering van geladen, moraliserende uitlatingen over tot cartoons gereduceerde tegenstanders. Het is erg schadelijk wanneer iedereen snel als tegenstander beschouwd wordt, niet enkel vocale kampkiezers. In de media en online zijn standpuntinnames als die van de Amerikaan vaak verwikkeld in felle veroordelingen van andersdenkenden. Ook in dagelijkse gesprekken vindt de kanteling van standpunt naar veroordeling steeds sneller plaats. Het creëert de ongemakkelijke verwachting dat het zal gebeuren – ten minste, wanneer je niet op voorhand weet of de ander je mening deelt.

Ik luisterde, dacht en knikte mee – als in Ik hoor je – maar bood geen begeesterde betogen.

In de weken voor deze uitstap naar Campanië had ik in mijn thuisstad Rome enkele gesprekken over het coronabeleid waarin ik geen kleur bekende. Ik luisterde, dacht en knikte mee – als in Ik hoor je – maar bood geen begeesterde betogen. Iedere keer werd ik op den duur steeds minder impliciet zwartgemaakt: als handlanger in het nakende eind van de wereld, als blauwepilverkiezer, als staatsgevaarlijke antivooruitgangsdenker … afhankelijk van de kleur die ze op dat punt reeds bekend hadden.

De vriendelijke onbekenden waarmee ik een spontaan praatje sloeg, waren gaandeweg vervangen door avatars met welbekende slagzinnen en stokpaardjes. Het lijkt een natuurwet: gepolariseerde mediaverhalen produceren een zwaartekrachtsveld. Als één van onze noties er een raakpunt mee heeft, wordt de rest van ons denken gemakkelijk in het hele verhaal meegezogen. Wanneer we in vervoering raken kan het narratief de controle over onze tong overnemen, zo een beetje als de visparasiet Cymothoa exigua. De uitbundige New Yorker leek op het moment dat hij zijn coronawoede uitsprak zelf te voelen dat dit begon te gebeuren.

Voordat een taboe volgroeid is, voelt het veel meer als een oprechte, persoonlijke wens om het thema te vermijden.

Hoe intiem en afstandelijk tegelijk; hoe gewild én onvermijdelijk, onze deelname in dit halfwassen coronabeleidstaboe. Zo voelt het dus! dacht ik. Voordat een taboe volgroeid is, voelt het veel meer als een oprechte, persoonlijke wens om het thema te vermijden. Synchroon namen we een stap achteruit op het Godenpad, de Amerikaan en ik, van zijn uitlating en, tijdelijk, van elkaar weg. Tegelijk keerden we ons naar de Middellandse Zee toe. Samen keken we naar de verblindende schitteringen op het azuur in de diepte onder ons: een nieuw begin. Dankzij het waarschuwingssignaal – het taboe – vermeden we onnodige spanning en leerden we elkaar kennen die dag, op beschaduwde rustplaatsen langs het pad.

Taboes zijn arbitraire beknottingen van de informatiedoorstroom, producten van irrationele angst,” zegt dan een stem in je achterhoofd.

Als je zoals mij bent, wringt er iets in dit hele verhaal. “Dánkzij een taboe? Taboes zijn arbitraire beknottingen van de informatiedoorstroom, producten van irrationele angst,” zegt dan een stem in je achterhoofd. Een stem met morele implicaties: “We zouden zo eerlijk en moedig moeten zijn om rechtstreeks te communiceren.”

Wat een stalen idealisme! Hoe graag herleidt deze achterhoofdstem de morsige wereld tot eenduidige principes!

De achterhoofdstem lijkt te denken dat taal zich in een virtuele ruimte zonder enige afleiding of ruis beweegt. In deze ruimte zijn emotie en waarheidsaanspraak van elkaar losgekoppeld. Uitspraken kunnen met eindeloze rekenkracht tegen elkaar afgewogen worden.

Er lijken wel plaatsen te zijn waar deze beschrijving passender is, als ideaal. Het publieke debat is er zo één, een welomlijnde arena met welbepaalde criteria: deelnemers moeten kennis van zaken hebben; deelnemers moeten de belangrijkste argumenten in het debat doorgronden; deelnemers moeten zich tijdens deelname extreem rationeel gedragen. Ik geloof stellig dat het vrije woord daadwerkelijk een proces wordt dat ons dichterbij de waarheid brengt, wanneer men in de arena zo veel mogelijk aan de criteria voldoet.

Deelname aan het publieke debat is een uithoudingssport.

Toch wordt het zelfs daar soms laag-bij-de-gronds. Niet omdat de deelnemers laag-bij-de-gronds zijn, maar omdat zij gevaarlijk terrein bewandelen. Ze plaatsen zich vrijwillig middenin een eindeloze stroom directe en impliciete morele aantijgingen en tegenspraak. Dan moeten ze ook nog met de rationele inhoud ervan in interactie treden, terwijl ze hun best doen zichzelf en de andere deelnemers qua personen uit de arena weg te denken. Deelname aan het publieke debat is een uithoudingssport. Als het goed loopt, is het de moeite waard. Tezamen kan men daar de relevante informatie samenbrengen en genuanceerdere argumenten bekomen.

Ik ben echter geen deelnemer aan het publiek debat, wanneer ik een wandeling over het Godenpad maak. Taal hier en taal daar zijn niet hetzelfde ding. Wanneer ik iemand aanspreek op straat, gebruik ik taal op een manier die rekening houdt met diepgewortelde sociale rituelen, met de halveringstijd van emoties, met de onvoorspelbaarheid van het gemoed van de ander.

Wanneer ik mezelf in het verleden vaker overtuigde naar de achterhoofdstem te luisteren, schreeuwde mijn lichaam dat dit niet was hoe ik met mensen om wilde gaan.

Soms hebben we wel een schop in het achterwerk nodig om iets moeilijks te zeggen. Dat vermeden gesprek dat we nu eindelijk eens moeten aanknopen. Het is echter niet zo – zoals de achterhoofdstem het wil – dat telkens wanneer we een drang tot voorzichtigheid voelen opkroppen, we die als een barrière moeten benaderen en overmeesteren. Wanneer ik mezelf in het verleden vaker overtuigde naar de achterhoofdstem te luisteren, schreeuwde mijn lichaam dat dit niet was hoe ik met mensen om wilde gaan. Maar de stem fluisterde triomfantelijk: “Je intuïtie is de handlanger van middeleeuwse beknottingen. Met wilskracht overkomen we haar! En eenmaal we alle arbitraire regels overmeesterd hebben, dan …”

Terwijl ik nog steeds wacht op de beloofde paradijselijke vruchten, heb ik ondertussen ettelijke liters ijswater over relaties gegooid. Niet per ongeluk, maar omdat ik dacht dat dat goed was. De stem ziet niet dat vertrouwen tijd vraagt om te groeien. Koetjes-en-kalfjes-praat hoort daarbij – als proces waarmee we rustig aftasten waar de ander op dit moment voor openstaat, en simpelweg onze goede wil tonen – net als een collectie milde taboes. Eén bot gesprek onder leiding van de achterhoofdstem kan een jaar vertrouwensgroei ongedaan maken. Als je voortdurend diepe communicatie verwacht, ontwikkel je paradoxaal genoeg niet de omstandigheden voor diepe communicatie. Eenmaal iemand gekrenkt is, beledigd, of in een tegenstanderspositie beland, kan je nog je punt zo direct als je wilt formuleren: het ene oor in, het andere weer uit. Iedereen spreekt, niemand leert iets bij. Wat je bijblijft is de naarheid.

In een vertrouwensband kan je meer bespreken, en dit kan zich soms snel ontwikkelen. Met de Amerikaan werden opmerkingen over zonneschijn al gauw opgevolgd door gedachtenuitwisselingen over taal, reizen en zelfs onze eigen economische situaties. Na de wandeling trok ik verder naar Napels; als ik hem daar was tegengekomen, waren we misschien klaar geweest om coronabeleid aan te snijden. Met een gefundeerd vertrouwen dat de ander het beste met je voorheeft, wordt de spanning die rond een moeilijk onderwerp hangt minder belangrijk. Dan kan je écht luisteren, en bereid zijn toe te geven dat wat je zegt mogelijk verkeerd is. Dan is het de moeite waard om samen gevaarlijk terrein te betreden.

Mail

Shimanto Reza is een Leuvenaar woonachtig in Rome. Aldaar vertaalt, redigeert en schrijft hij.

Cleo Goossens

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nieuws in beeld: En hoe zit het met de achterstand in welzijn?

En hoe zit het met de achterstand in welzijn?

Na twee jaar af en aan wel en geen onderwijs op school te hebben gehad, ervaren leerlingen dat er 'hiaten in hun kennis' zijn ontstaan. Lees meer

Automatische concepten 73

Engeland is gesloten

Maar liefst 28.000 vluchtelingen staken in 2021 het Engelse Kanaal over, met gevaar voor eigen leven. Lees meer

Op elk potje past een probleempje

Op elk potje past een probleempje

Waarom moeten lesbische relaties in films altijd zo tragisch afgelopen? Esther Lamberigts pleit voor een positiever beeld van queer levens in hedendaagse media. Lees meer

Nieuws in beeld: Wat 'huist' er op de achterkant van de maan?

Wat 'huist' er op de achterkant van de maan?

Vond de Chinese maanlander een hutje, een kleine triomfboog, of toch maar gewoon een grote rots? Lees meer

Nieuws in beeld: Weg met het kerstpakket!

Weg met het kerstpakket!

Er zit zelden iets in waar je op zit te wachten, laat staan iets van kwaliteit. Lees meer

Over geluk is het moeilijk praten 2

Over geluk is het moeilijk praten

Filmmaker Agnès Varda was een uitgesproken feminist. Julia de Dreu zag in haar een geestdriftige, politiek geëngageerde vrouw. Maar Varda's film 'Le bonheur' lijkt een ode aan het traditionele huwelijksgeluk. Wat wilde ze ons vertellen met dit onuitgesproken drama? Lees meer

Stemmen op je zestiende voor een sterkere democratie

Het is goed voor Nederland als zestienjarigen mochten stemmen, zegt Jazz Komproe. Lees meer

Een nieuw feminisme zet sociale media naar zijn hand

Een nieuw feminisme zet sociale media naar zijn hand

Sociale media moedigen ‘seksuele objectificatie’ aan zodat we langer van hun diensten gebruik maken. Des te interessanter is daarom het recente tegengeluid vanuit de traditionele ‘tempels’ van seksuele objectificatie: de pop-, mode- en pornoindustrie. Lees meer

Als het spuug ons aan de lippen staat 1

Als het spuug ons aan de lippen staat

Kun je bang worden van het water bij de Lauwersdijk dat ieder jaar een páár milimeter stijgt? Filosoof Tjesse Riemersma schrijft over nonchalance, paniek en of het mogelijk is om goed bang te zijn in tijden van klimaatverandering. Lees meer

Nieuws in beeld: De schone schijn van shein

Je nieuw bloesje heeft een louche verleden

Achter het succes van retailapp Shein zou 'moderne slavernij' schuilgaan. Lees meer

Nieuws in beeld: Genoeg van het ongenoegen

Genoeg van het ongenoegen

Slopen, slopen, slopen - volgden de relzoekers van vorige maand niet gewoon het voorbeeld van de regering? Lees meer

Fenomenologie van de moshpit

Fenomenologie van de moshpit

Wat is de aantrekkingskracht van de moshpit? Volgens Wout Nordbeck, essayprijswinnaar van Wijsgerig Festival DRIFT, kan enkel de fenomenologie ons helpen deze vraag te beantwoorden. Lees meer

Het geweld van de sloopkogel en de leugens van de dialoog

Het geweld van de sloopkogel en de leugens van de dialoog

Geweld kent vele vormen: uit je huis gedreven worden, een politieknuppel op je kaak krijgen, en een beschaafd gesprek moeten houden met de mensen die je huizen slopen en je zojuist tegen de grond werkten. Al deze vormen passeerden de revue tijdens de Woonopstand. Lees meer

Daten en rouw

Daten als de dood nog naklinkt

Rouw laat geen enkel deel van het leven onberoerd, merkt Babet te Winkel na het overlijden van haar moeder. In dit persoonlijke essay onderzoekt ze de relatie tussen daten en de dood. Lees meer

Zo divers als het brein is, zo identiek is de medicatie

Zo divers als het brein is, zo identiek is de medicatie

Van de Nederlanders met autisme krijgt ongeveer de helft ooit medicijnen voorgeschreven, maar veel opties zijn daar niet in. Lees meer

Hoe ik een man van mezelf probeerde te maken

Hoe ik een man van mezelf probeerde te maken

Max Urai heeft in zijn jonge jaren veel voorbeelden gehad van mannelijkheden die niet draaien om auto's herkennen en gewichtheffen. Toch merkt hij nu dat een mens zich maar tot zoverre kan pushen om anders te worden dan hij/zij/hen is. Lees meer

Nieuws in beeld: 17

Gevaccineerde Big Bird vogelvrij voor conservatieve Amerikanen

Big Bird kreeg een vaccin en nu zijn conservatieve Amerikanen boos. Lees meer

Leer gewoon de regeltjes, luilakken

Leer gewoon de regeltjes, luilakken

Dyslexie is alleen een handicap omdat we het belang van foutloos Nederlands overschatten. In ons professionele en persoonlijke leven zou spelling niet bepalend moeten zijn, stelt Vivian Mac Gillavry, zelf dyslectisch. Lees meer

Een ode aan de zinloosheid van het bestaan

Een ode aan de zinloosheid van het bestaan

De millennial beweegt zich in een wereld vol problemen, waar niets zeker lijkt te zijn. Waarom blijven zoeken naar vaste betekenis, vraagt Aisha Mansaray zich af. Kunnen we niet beter een vrolijk soort nihilisme omarmen? Lees meer

KIRAC loopt achter op John de Mol

KIRAC loopt achter op John de Mol

Achter de façade van KIRACs kunstkritiek gaat vooral getreiter schuil. Volgens Julius Koetsier kunnen ze nog veel leren van populaire tv shows. Lees meer