Lies Defever passeerde de muur tussen Israël en Palestina, en ontmoette twee volken met heimwee naar de toekomst. ‘Wanneer de oproep tot gebed uit de minaret van het naburig Palestijns-Israëlische dorp weerklinkt, komt er een barst in onze feesttuin.’ Een essay in drie delen over het wee van een beloofd land.
1. De afwezigheid van het verleden
Een aantal weken geleden begaf ik mij van één kant van een muur naar de andere. Hoewel de meeste muren de nobele taak hebben daken te dragen of tuinen te omringen, was deze muur een stuk minder onschuldig. Achter de hoge, maagdelijke schotten beton die door het raampje van de schommelende bus steeds dichterbij kwamen, bevond zich namelijk een land dat nu meer dan ooit gedefinieerd wordt door een muur in kwestie, in plaats van door het recht op een eigen paspoort. Toen de bus ons achterliet bij een checkpoint en wij braafjes de menigte mensen een smalle passage door volgden, kwamen we aan in wat niet anders genoemd kan worden dan ‘de Palestijnse gebieden.’
Die naam is nog steeds een blok aan het been van de Palestijnse onafhankelijkheidsbeweging, die verder teruggaat dan de oprichting van de staat Israël. Hun strijd is één van de meest ingewikkelde en moeizame van de voorbije eeuw, hun huidige situatie een unieke sinds het ontstaan van natiestaten. Het streven naar zelfbeschikking is echter niet uniek, en de Palestijnse strijd is nauw verbonden geweest met vele andere dekoloniseringsbewegingen.
In 1952 weigert de Martinikaanse filosoof Frantz Fanon verantwoordelijkheid op te nemen voor wat in zijn tijd le nègre werd genoemd, en besluit, na veel overpeinzingen en twijfel, alleen nog maar mens te zijn. Met deze beslissing breekt hij radicaal met het idee dat zijn zwarte huid een omhulsel voor specifieke waarden met een specifieke geschiedenis zou zijn. Wat voor Fanon telt, is het heden. ‘Je ne me fais l'homme d'aucun passé,’ schrijft hij in het laatste hoofdstuk van zijn boek Peau noire, masques blancs, waarmee hij impliceert dat de mens de mogelijkheid heeft om zichzelf opnieuw uit te vinden. Ontdaan van de klauwen van het verleden wil hij alleen de toekomst tegemoet kijken, en kent zichzelf één recht en één plicht toe: het recht om menselijkheid van de ander te verwachten en de plicht zijn keuzes zo te maken dat zijn vrijheid steeds gewaarborgd blijft. Vrijheid is voor hem namelijk de belangrijkste voorwaarde om van deze wereld een humane te maken. Fanon projecteert deze existentialistische kijk op de geschiedenis en verklaart vooruitgang omwille van de vooruitgang dood. Wat uiteindelijk de realiteit zal veranderen, zijn de onderdrukten, de onvrijen, die hun recht opeisen en hun plicht nakomen. ‘Hij zal beginnen aan deze strijd en die voortzetten [...], omdat hij simpel genoeg zich het leven niet anders kan voorstellen dan in de vorm van een gevecht tegen exploitatie, miserie en honger’. De onderdrukte strijdt niet voor een verloren verleden of gekrenkte trots van een voorvader, maar voor een toekomst waarin onrechtvaardigheid verdwenen is.
Aan de andere kant van de muur trof ik geen enkele Palestijn die vond dat het verleden geen invloed heeft op het heden. De omstandigheden waarin de meeste bewoners van de Westelijke Jordaanoever of de Gazastrook leven, zijn een product van een recente geschiedenis. Ook wordt deze geschiedenis vaak aangewend om een idee voor de toekomst mee vorm te geven. Onze vriendelijke en grappige gastheer in het hostel in Ramallah verklaarde dat als het aan hem lag, alle Joden morgen uit het Heilig Land vertrokken, zodat Palestina weer kon worden zoals het - volgens hem - voor 1948 was. Hij was zelfs van plan er eigenhandig voor te zorgen, als het niet snel genoeg gebeurde.
Fanons doodverklaring van het verleden biedt echter nieuwe perspectieven. Toen in 1962 Algerije onafhankelijk werd, luidde dat een periode van wereldwijde escalatie in. Overal ontstonden samenwerkingen en verklaringen van solidariteit tussen verschillende onafhankelijkheidsstrijders en andere progressieve bewegingen. Mensen namen de wapens ter hand en eisten hun recht op een humane behandeling op, kwamen hun plicht tot het zoeken van vrijheid na. De prelude van deze intense periode lezen we terug in Fanons werk. Hijzelf zou niet rusten totdat elke vorm van onderdrukking verdwenen is en iedereen in harmonie kan leven. Omdat een uitgewist verleden betekent dat we allemaal alleen maar mens zijn, werd de verbindende factor nu de strijd om een menswaardig bestaan. Van een terugkeer naar hoe het vroeger geweest zou zijn was geen sprake: ‘vooruit, naar daar waar het beter is!’ was de richting. ‘Als de witte man mijn menselijkheid betwist, zal ik mijn hele gewicht als mens aan hem opdringen.’ Dat gewicht werd, ook in Palestina, in de letterlijke strijd gegooid. Maar hoe een mens te zijn, wanneer een muur je er zelfs al van weerhoudt een eigen naam of paspoort te hebben?
2. De afwezigheid van een/de toekomst
Het Tel Aviv van vandaag de dag is zonneklaar en onweerlegbaar. Geen mens die zich er ooit begaf kan ontkennen dat deze stad een feit is. In de drukte van de straten, op de pleinen, markten, stranden, vinden honderdduizenden mensen dagelijks hun weg. Het is een stad als ieder ander: divers, in beweging, onophoudelijk onaf. Toch is er hier meer aan de hand. De stad doorkruisend, heb ik het gevoel dat ze, als een museum, iets wil etaleren: men kan hier in elk onbeduidend hoekje het Einde van een Geschiedenis bewonderen.
Dit Einde is volgens de Frans-Russische filosoof Kojève het onafwendbare resultaat van een lange weg die de universele geschiedenis volgde. De tweestrijd tussen Meester en Slaaf die deze weg kenmerkte, is van het toneel verdwenen, en heeft plaats geruimd voor de laatste synthese, de Staat, die de mensheid eindelijk terug naar de harmonie brengt en ieders vrijheid waarborgt. Dit laatste stadium van de geschiedenis is volgens Kojève superieur aan de voorgaande stadia, is noodzakelijk en een product van een lange strijd.
De noodzakelijkheid van elke stap op de lange weg van de geschiedenis, legitimeert in Kojèves idee het superieure heden, dat overigens de laatste halte van die weg is. Om het heden te rechtvaardigen zijn de ogen dus op het verleden gericht. Zodoende is een blik op de toekomst uitgesloten. Meer zelfs, dat heden ís de toekomst.
Deze invloedrijke teleologische visie op geschiedenis grijpt Israël met beide handen aan. De steevaste blik op het verleden bevestigt retroactief de noodzaak van haar al dan niet gewelddadige acties. Een alternatief is uitgesloten. Als resultaat van strijd en hard werk, is het nieuwe Israël trots op de staat die ze gebouwd heeft. Dit consolideert zich in haar hoofdstad, die, hoewel door sommigen weggezet als het hedendaagse Sodom en Gomorra, qua mores kan tippen aan de individuele vrijheden waarmee het Westen zichzelf ook als superieur bestempelt. Zo wil Israël zich verzekeren van een plekje op de lijst van de ‘hoogst ontwikkelde’ natiestaten.
Ook in Tel Aviv lijkt de toekomst nu, universeel en het resultaat van strijd en hard menselijk labeur. Wat honderd jaar geleden een leeg strand was, is nu een wereldstad. Ongenaakbaar strekt ze zich uit langs de kust, alsof ze geen andere keuze had daar te zijn, vanzelfsprekend is. Ik heb me erbij neer te leggen: Tel Aviv laat uitschijnen dat ze er nooit niet meer zal zijn. Ná haar geen geschiedenis, zij is het einde, zo lijkt het.
Met de blik gericht op de Middellandse Zee en Europa, keert Tel Aviv daarbij het conflict dat zich vlakbij afspeelt de rug toe. Ook ik eet hier vis op het strand, ga uit dansen, slurp onbezorgd aan mijn cocktail op het terras van een Mexicaanse tent alsof niet 30 kilometer ten oosten van mij mensen minder recht op leven hebben. Van frictie of dreigend geweld is niets te merken. Volgens Kojève is ‘de mens [..] niet alleen het materiaal, de bouwmeester en architect van het bouwwerk dat de geschiedenis is. Hij is ook degene voor wie dat bouwwerk opgetrokken is.’
En daarmee wordt duidelijk voor wie Tel Aviv niét bedoeld is, en voor wie Kojève géén plekje heeft weggelegd in de lange loop der geschiedenis. Want in het voorgespiegelde verhaal dat het eindstadium van de geschiedenis alleen maar winnaars met zich meebrengt (geen Slaven, geen Meesters), blijven de verliezers buiten beeld. De staatlozen, de ommuurden, die, ondanks strijd en inspanning, de afslag naar de lange weg van de geschiedenis gemist hebben.
Tel Aviv in 2019
3. Het verlies van de onschuld
De bat mitswa waarvoor mijn lief en ik speciaal naar Israël zijn afgereisd, vindt plaats tussen de lage stammen van de granaatappelbomen in de boomgaard van zijn familie. Terwijl het feest van start gaat, kijk ik naar de in Europa zeldzame kwak, een kleine reigersoort, die in grote groepen overvliegt. Op dit uur van de dag is de hitte eindelijk draaglijk. Hier, aan de rand van de moshav, lijkt het alsof het paradijs teruggekeerd is op aarde, alsof dit alles is wat nodig is.
Terwijl we aan onze drankjes nippen maakt mijn lief een opmerking over de Israëlische droom. Een mooi, leeg, vruchtbaar land, opgebouwd door en voor gelijkgezinden, de zon die schijnt en het plukken van de zoete vruchten aan de bomen. Het zorgvuldig boetseren van een nieuwe Tuin van Eden, het terugvinden van de harmonie en de onschuld die verloren zijn gegaan tijdens de verbanning uit de eerste Tuin. Ik denk aan de Amerikaanse filosoof Donna Haraway en haar verwerping van onschuld. In haar Cyborg Manifesto schrijft ze dat ‘onschuld, en de daarmee gepaarde nadruk op slachtofferschap als enige grond voor begrip, heeft genoeg schade aangericht.’ Wat de nevenschade van de oprichting van deze tuin is, is vandaag geen gespreksonderwerp.
Het 19e-eeuwse idee dat een volk recht heeft op een eigen territorium, en het zo vaak herhaalde verhaal van een verloren volk en een Beloofd Land, maakten dat de Israëlische droom werkelijkheid kon worden. De nieuwe Palestijnse diaspora die daardoor ontstond, houdt zichzelf nu een gelijkaardig verhaal voor, koestert dezelfde droom: het recht op een eigen land van oorsprong, daar waar het goed is en de harmonie zegeviert. Haraways kijk op geschiedenis laat deze droom echter uiteenspatten, haalt de fundamenten van dit verhaal onderuit. Zonder mededogen schrapt ze de ideeën van oorsprong (genesis) en eindpunt (telos) die werelden bij elkaar zouden houden, ze richting geven. Haar wereld is er een zonder begin, zonder eindpunt. Omdat de harmonie nooit bestaan heeft, kan die ook niet teruggevonden worden. Samen met de mens verliest de geschiedenis zelf haar onschuld: ze kan er geen beroep meer op doen bij het legitimeren van al dan niet gewelddadige acties. Maar in het land waarin ik mij bevind, lijkt Haraways verhaal ondenkbaar: recht op bestaan steunt hier op verhalen van afkomst.
Tegelijkertijd is een verhaal als dat van Haraway hier broodnodig. Wanneer afkomst er namelijk niet meer toe doet, en er geen oertoestand is om naar op zoek te gaan, naar terug te keren of levens voor te geven, ontstaat de mogelijkheid tot affiniteit. ‘Niet door bloed, maar door een keuze verwant.’ Het doorbreken van de politieke mythe van identiteit die sociale realiteiten vormgeeft, levert verwarring en tegenstellingen op. Dat dwingt ons voortdurend die realiteit in vraag te stellen, te herformuleren: verhoudingen die ooit logisch leken, worden opengebroken en kunnen tot nieuwe kakofonieen of mozaïeken gepuzzeld worden. Waar de teleologische logica van Israël verschillen wil doen verdwijnen, wil Haraway die verschillen juist vieren, aanwenden. Zij vormen namelijk de basis voor wat ze een nieuwe, postmoderne identiteit noemt, die niet terug te leiden valt naar een origine, maar in zichzelf tegenstellingen bevat.
De afwezigheid van origine en de constante aanwezigheid van tegenstellingen zorgt er in Haraways wereld voor dat er geen ‘ons’ meer is dat op een manier de realiteit van ‘de ander’ kan vormgeven of dicteren, geen ‘wij’ die het recht hebben ‘hen’ te onderdrukken. De pijnlijke ironie van dit land is dat de onderdrukkende ‘ons’ vroeger, elders, vaak nog steeds de onderdrukte ‘hen’ was en is, en dat beide groepen zich verschuilen achter het ontkennen van de complexiteit, de tegenstellingen van de geschiedenis. Ironie is voor Haraway echter ook wat ervoor zorgt dat werelden en verhalen geen harmonieus geheel worden, het waarborgt juist de tegenstellingen. ‘Ironie betekent spanning die onverenigbare dingen samen houdt, omdat ze beide of allemaal noodzakelijk en waar zijn.’ En beter een complexe, ironische, onzuivere realiteit dan een eenzijdig verhaal dat illusies wekt. Gemakkelijk is het niet, zonder gevaar evenmin, maar wel eerlijker. In Haraway’s wereld ligt het heden niet op een weg met een enkele bestemming, maar telkens weer op een kruispunt met duizenden vertakkingen en richtingen om in te slaan.
Wanneer tijdens het feest opeens de oproep tot gebed uit de minaret van het naburig Palestijns-Israëlische dorp weerklinkt, komt er een barst in de Tuin. De vader van het gelukkige nichtje gaat koppig door met zijn speech, maar in het publiek wordt ongemakkelijk gegniffeld. De aanwezigheid van de ironie sijpelt onmiskenbaar deze tuin van Eden binnen. De onmogelijkheid van onschuld is een dagelijkse realiteit. Ik bedenk me dat de granaatappels in de boomgaard fris en zurig zijn, en glimlach. Dit land zal nooit alleen maar zoet zijn, en gelukkig maar.
Hoofdbeeld: De oprichting van Tel Aviv, 11 april 1909
