Asset 14

Over nostalgie en camp - smijt je waardeloze parels uit het raam

Over nostalgie en camp - smijt je waardeloze parels uit het raam

Wat hebben nostalgie en camp met elkaar van doen? Rijk Kistemaker kwam erachter dat deze twee fenomenen nauwer verbonden zijn dan we in eerste instantie misschien denken. Een essay over de troost van het abjecte en de overdaad, van schorseneren en Meryl Streep, van de glitters en parels in een gezamenlijke queercultuur.

Nostalgie bespringt je als een kat in de nacht. Ik ben er zelf erg ontvankelijk voor. Als ik toevallig eens schorseneren eet, zie ik een vooroorlogs Nederland voor mijn leugenachtig geestesoog: een fantoomland vol knoestige handen die plakken van het sap van dit vers geschoren keukenmeidenverdriet. De zuinige monden van mijn voorouders die gedwee op deze bozige wortels kauwen terwijl de wind door de kieren van hun niet bestaande plaggenhut giert. Vervolgens gooi ik mijn bord in de gootsteen, vergeet ik mijn gemijmer en ga ik vrolijk iets anders doen. Svetlana Boym schrijft dat klakkeloze nostalgie monsters baart.
Johannes Hofer, een jonge Zwitserse arts, bedacht de term nostalgie in de 17e eeuw en voorzag deze voor de handigheid gelijk van een fijn pathologisch en pervers randje. Hij beschreef haar als een soort manisch verlangen. Ze teisterde huurlingen die ver van hun bergdorpjes in het zompige laagland verkeerden met hartkloppingen en hallucinaties doordat de hersenvezels die herinneringen aan thuis in zich droegen zo hard aan het trillen waren dat ze er dol van werden. De Franse Dr. Jourdan Le Cointe opperde in 1790 dat nostalgie verdreven kon worden door te dreigen de nostalgische soldaat te bewerken met een gloeiendheet ijzer dat in de buik geprikt zou moeten worden. Hoera, genezen! Ik ben dankbaar dat mijn door schorseneren geproduceerde overpeinzingen ongestraft blijven.

Ik werd bevangen door een glinsterende kwaliteit in bepaalde, soms marginale culturele objecten

Ik merk dat ik vaker word overvallen door nostalgische impulsen zodra ik minder vat heb op de wereld om mij heen. Ik vermoed dat dit voor meer mensen geldt. De afgelopen maanden gaven mij dan ook ongeveer het gevoel dat ik gevangen zat in een op hol geslagen tijdmachine die permanent op het verleden stond ingesteld. Ik greep met klamme handjes terug in de juwelendoos van dit verleden, op zoek naar culturele schorseneren die me daarin zouden doen plonzen. Ik vond daar de filmpersonages die ik als totems vastklampte toen ik een kleine homo was en videobanden grijsdraaide: de ijskoude Tippi Hedren die strijd voert met Freudiaanse vogels in The Birds, Goldie Hawn en Meryl Streep die elkaar teisteren in het hiernamaals in Death Becomes Her, Kathleen Turner die in Serial Mom een zoete huisvrouw speelt die stiekem haar buren vermoordt als ze erachter komt dat ze niet recyclen, de ondeugende drag queen Divine in Pink Flamingos als de matriarch van een abjecte familie die met wapens zwaait en hondenpoep eet om the filthiest person alive te blijven. Mijn troostdoos is eindeloos.

Ik werd bevangen door een glinsterende kwaliteit in bepaalde, soms marginale culturele objecten, een signaal dat je alleen opvangt met specifieke voelsprieten: iets theatraals, iets uitbundigs, iets dat met een geurende gelpen onderstreept dat je ook mag lachen en knipogen als je niet helemaal strookt met de mensen om je heen. In de films die ik aanbid en aanbad en waarin ik als kleine jongen een rol voor mezelf wensdroomde, staan rebelse figuren, meestal vrouwen, centraal. Zij vormden toen ik klein was een spiegel voor mijn ongearticuleerde, nog ontluisterende andersheid die al wat vijandige gevoelens begon op te roepen bij de medemens. Mijn achteloze kinderblik zocht tussen duizend videobanden naar films waarin ik mezelf gerepresenteerd zag door rebelse personages die uitbundig, excessief en schitterend over het scherm raasden in weerwil van de mannen en normen die hen in toom poogden te houden.

De camp blik - op zoek naar sidderingen en breukvlakken in heteronormativiteit - richt zich vaak op de marginalia van de populaire cultuur

In The Culture of Queers oppert Richard Dyer camp als een essentieel element van queer-cultuur: een resultaat van historische onderdrukking en een strategie om die onderdrukking tegen te gaan met behulp van vaak snijdende humor, parodie en dubbelspraak. Hij schrijft: ‘camp is a way of being human, witty, and vital, without conforming to the drabness and rigidity of the hetero male role.’ Het was en is een manier om een dominante cultuur die weinig ruimte maakt voor de representatie van uiteenlopende identiteiten te ontleden en op te breken en in de scheuren en breuken te gluren om te kijken wat er in de queer-canon opgenomen kan worden. Ik begrijp camp naast een kwaliteit die je kunt ontdekken en besnuffelen in bepaalde objecten en zelfs mensen, ook als een allesomvattende manier om je te verhouden tot de wereld. De camp blik - knipogend, ondeugend, op zoek naar sidderingen en breukvlakken in heteronormativiteit - richt zich vaak op de marginalia van de populaire cultuur en een specifieke verhouding daartoe. Camp viert, om Andrew Ross te parafraseren, een herontdekking van het afval van de geschiedenis: culturele objecten die hun waarde verloren, afgedankt zijn, maar een bepaalde subversieve of ontregelende kwaliteit in zich dragen. In het abjecte en overdadige ziet het een schat en zij die hun ogen openhouden kunnen een juwelendoos tot de nok toe vullen met troostende objecten. Net als mijn totemfiguren glittert camp aan de oppervlakte, maar siddert er van alles diep onder het gras.

Nostalgie biedt soms op een soortgelijke manier troost. De nostalgische blik ordent de geschiedenis, plukt daar elementen uit om te omhelzen, vervormt deze en stelt ze in dienst om een schild te bieden tegen het fletse heden. Svetlana Boym beschrijft twee neigingen op het nostalgische spectrum. Herstellende nostalgie - meestal niet begrepen als nostalgie, maar als waarheid en traditie - legt de nadruk op het terugkeren naar en herbouwen van het verloren thuisoord. Reflectieve nostalgie is meer zwelgend en wentelt zich in het verlangen naar dat verloren thuisoord.

Ik vraag me af of camp herstellend of reflectief is. Camp als mechanisme is tegelijkertijd conservatief - het ondeugend baggeren op zoek naar objecten uit het verleden die de voelsprieten doen beven - en progressief - het construeren van een spiegelwereld uit de brokstukken die het opduikt. Het verheerlijkt het (recente) verleden - het iconische beeld van een lachende Marilyn Monroe - maar brouwt er zelf iets nieuws van - een diptiek van Marilyn Monroe met misselijke kleuren en een glunderende Warhol ernaast. Boym ziet herstellende nostalgie als een cruciaal element in allerlei nationalistische projecten: een humorloos mythologiseren van een gemeenschappelijk verleden door met nationale symbolen te slingeren en bij tijd en wijle met samenzweringstheorieën aan de haal te gaan. Reflectieve nostalgie draait om individuele en culturele herinnering en omarmt de ironie en grilligheid van half herinnerde reflecties. Reflectieve nostalgie gaat eerbiedig om met de afstand tussen heden en verleden die nostalgische gevoelens karakteriseren, maar probeert deze niet te overbruggen door een monument aan het verleden te bouwen. Ik zie camp als een reflectieve relatie tot culturele objecten tussen vette aanhalingstekens. In tegenstelling tot herstellende nostalgie heeft camp oog voor het abjecte, grensoverschrijdende en onacceptabele en zoekt het actief naar manieren om deze kwaliteiten in het discours te vouwen. Zoals Susan Sontag schreef: ‘the connoisseur of Camp sniffs the stink and prides himself on his strong nerves.’ Hoe kras de fascinaties en obsessies van camp ook kunnen zijn, uiteindelijk schept de gedeelde schuine blik een band.

De verantwoordelijkheid voor je nostalgische impulsen ligt uiteindelijk bij jezelf

De troost die nostalgie biedt, kan op cynische wijze tot wapen worden gemaakt. Denk aan de campagneleuzen van Donald Trump die teruggrijpen op het nachtmerrieachtige Amerika van Ronald Reagan, die met zijn campagneleuzen zelf teruggreep op het nachtmerrieachtige Amerika van vele decennia daarvoor. Huiver bij de gedachte aan Brett Kavanaugh, die huilend en blozend met zijn Norman Rockwelliaanse jeugdherinneringen wuifde om aantijgingen van seksueel geweld te versluieren. Mijmer over de koloniale nostalgie waar iedereen plots in lijkt te plonzen zodra iemand voorstelt om de Coentunnel van naam te veranderen. Svetlana Boym schrijft dat herstellende nostalgie geboren wordt uit het ongemak dat men voelt wanneer men wijst op de ongerijmdheden tussen het heden, het verleden, en de ideeën die we in het heden over het verleden propageren. Ze onderstreept het idee dat nostalgie een verleidelijk fantoomthuis kan bouwen in het verleden waarbij het heden maar flets afsteekt en waarvoor men maar al te graag wil vechten of zelfs moorden. Nostalgie bloeit door onzekerheid, biedt houvast wanneer de wereld uit je handen lijkt te glibberen. De opgetrokken wenkbrauw en het glinsterende oog van camp leren ons dat het mogelijk is betekenis te geven aan het verleden op een manier die niet fixeert en doodslaat, maar juist nieuw leven inblaast. Boym schrijft: ‘[n]ostalgia can be a poetic creation, an individual mechanism of survival, a countercultural practice, a poison, and a cure.’

De verantwoordelijkheid voor je nostalgische impulsen ligt uiteindelijk bij jezelf. Deze verantwoordelijkheid is misschien moeilijker te nemen wanneer je je laat onderdompelen in een onbevraagde collectieve nostalgie die de waarheid in pacht meent te hebben. De aanhalingstekens van camp sluiten zulke waarheden uit. Camp weet dat het verstrijken van tijd het waardeloze waardevol kan maken en vice versa. Ik mijmer vaak over de figuren waaraan ik me vastklampte en vraag me soms af waarom dit gebeurde. Ik heb het antwoord niet gelijk klaar. Ik zet nog maar een paar vraagtekens bij mijn door schorseneren veroorzaakte nostalgische hallucinaties en werp ze ook een knipoog toe. Ik vermoed dat het zetten van een vraagteken een mooie stap kan zijn voor degenen die zichzelf betrappen op herstellend nostalgische bevliegingen. Het kan geen kwaad zulke impulsen onder de loep te nemen, daar heb je geen chirurgijn voor nodig die met een gloeiend ijzer zwaait. Neem rustig je juwelendoos door, inspecteer hoe het een en ander in elkaar grijpt en samenhangt en kies er soms voor om je waardeloze parels uit het raam te smijten.

Mail

Rijk Kistemaker (1991) kijkt film, schrijft, denkt veel na over het internet en leest vaak allerlei boeken door elkaar. Hij studeerde kunstgeschiedenis en cultural analysis en houdt van memes en de recente restauratie van Het Lam Gods.

Melcher Oosterman is een freelance illustrator uit Rotterdam. Zijn werk bestaat vooral uit tragische en humoristische karakters die stiekem als een soort zelfportret fungeren. Naast commercieel werk houdt Melcher zich bezig met persoonlijke projecten zoals het maken van strips, bedrukken van t-shirts en het brouwen van bier.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Essay: Boy's don't cry 1

Boy's don't cry

In de essayreeks Boy's dont cry onderzoekt Jonathan van der Horst mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 1 met de films Mulan en Like father, like son. Lees meer

Nieuws in beeld: Donorhart uit een doos

Donorhart uit een doos

De heart-in-a-box kan (vlak) na het overlijden van een donor diens hart weer op gang laten komen. Illustrator Simcha van der Veen is diep onder de indruk. Lees meer

Verkrachting vindt niet plaats in een vacuüm

Verkrachting vindt niet plaats in een vacuüm

Linkse mensen hebben vaak het idee dat zij buiten en boven de 'verkrachtingscultuur' staan, meent Harriet Bergman. Maar iemands politieke overtuiging zegt weinig over hoe diegene daadwerkelijk met machtsverschillen omgaat. Lees meer

Constant in verbinding en toch eenzaam

Constant in verbinding en toch eenzaam

Een plek waar je echt alleen bent en niet steeds naar je telefoon kunt grijpen. Waar vinden we die nog? Stefanie Gordin denkt met heimwee terug aan haar tijd in de Russische datsja's. Lees meer

 Giftige goudkoorts

Giftige goudkoorts

Jaarlijks belandt meer dan 130.000 kilo kwik - gebruikt voor het vinden van goud - in de Surinaamse natuur. Lees meer

Het vervolg van een rouwwoordenboek

Het vervolg van een rouwwoordenboek

De persoonlijke worsteling van Babet te Winkel om woorden te vinden voor haar rouw, was helemaal niet zo persoonlijk. Ze ontving vele berichten van mensen die zich in haar rouwwoordenboek herkenden. Dit is het vervolg van haar rouwwoordenboek. Lees meer

Hard//talk: Wie Thierry volgt

Wie Thierry volgt

Thierry Baudet heeft er heel wat kiezers bij die simpelweg hun vrijheid terug willen. Julius Koetsier vreest dat zij verzeild zullen raken in een moeras van verzinselen over UFO's en dinosaurussen. Lees meer

Nooit meer hier

Nooit meer genocide (hier)

Nooit meer genocide, dat beloven we elkaar op 4 mei. Maar wat zijn de lessen van 4 mei waard als we ze niet kunnen toepassen om nú een groep in nood te redden? Lees meer

Nieuws in beeld: Volle terrassen, volle ic's

Volle terrassen, volle ic's

Het demissionaire kabinet gaf groen licht voor het openen van de terrassen - en dus ook voor volle ic's. Lees meer

Ali B gaat je niet redden

Ali B gaat je niet redden

‘Self made men’ prediken in online succescursussen dat succes voor iedereen binnen handbereik ligt. Lees meer

Nieuws in beeld: Vogelgriep grijpt om zich heen

Vogelgriep grijpt om zich heen

Langs de Groningse Waddenkust zijn honderden vogels aangespoeld, die waarschijnlijk zijn geveld door de vogelgriep. Illustrator Aida de Jong brengt het lugubere nieuws in beeld. Lees meer

Leven in een grijs gebied

Leven in een grijs gebied

Wat gebeurt er met je zelfbeeld als je chronisch ziek wordt? Accepteer je de ziekte als een deel van jezelf, of blijf je uitkijken naar de dag waarop je genezen bent? Lees meer

 Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Het maken van de digitale kunstwerken kost ‘kolossale hoeveelheden’ rekenkracht van computers, aldus the New York Times. Lees meer

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

De nieuwste verkiezingen lieten ons weer eens zien hoe Nederland aan het afglijden is naar het rechtereinde van de politiek. Hoe kan dat? Is het niet tijd dat links even boos wordt als Wilders en Baudet? Lees meer

Gezien door een kunstwerk

Gezien door een kunstwerk

Doordat fysieke kunstexposities bijna nergens georganiseerd worden, zoeken kunstinstellingen andere wegen om hun werk ten toon te spreiden. Caecilia Rasch mist de ontmoeting met het kunstwerk, en vooral: erdoor gezien worden. Lees meer

Automatische concepten 54

Een miljoen huizen houden het te droog

Zeker een miljoen huizen in Nederland dreigen te verzakken, en dat aantal is de afgelopen jaren flink toegenomen. De boosdoener: droogte. Lees meer

Hard//talk: Onderdak is een mensenrecht

Onderdak is een mensenrecht

Over dakloosheid hoeven we geen uitvoerige politieke discussies te voeren, aldus Jihane Chaara. Onderdak is namelijk niets minder dan een mensenrecht (iets wat men in de Nederlandse politiek even vergeten lijkt te zijn). Lees meer

Filmtrialoog: Nocturne

Nocturne

Onze redacteurs zagen Nocturne, een film over het maken van een film. Hoofdpersonage Alex rent een nacht lang door zijn eigen hoofd, op zoek naar het sluitende idee, de juiste acteurs, een kloppend verhaal. Het sprak esthetisch heel erg aan, maar zaaide ook een hoop verwarring. Lees meer

Nieuws in beeld: 13

Onze corona-aanpak laat talloze aardbewoners stikken

Dat het materiaal waarmee we onszelf tegen corona beschermen voor een golf aan afval zou zorgen, zagen we al van verre aankomen. Illustrator Simcha van der Veen is dan ook verbijsterd: waarom doen we hier niets tegen? Lees meer

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Dat je niet op zoek hoeft naar de diepere betekenis en ook enkel de vorm van een film kan waarderen, bewijst de animatiefilm 'The Nose or Conspiracy of Mavericks'. Lees meer