Asset 14

Over nostalgie en camp - smijt je waardeloze parels uit het raam

Over nostalgie en camp - smijt je waardeloze parels uit het raam

Wat hebben nostalgie en camp met elkaar van doen? Rijk Kistemaker kwam erachter dat deze twee fenomenen nauwer verbonden zijn dan we in eerste instantie misschien denken. Een essay over de troost van het abjecte en de overdaad, van schorseneren en Meryl Streep, van de glitters en parels in een gezamenlijke queercultuur.

Nostalgie bespringt je als een kat in de nacht. Ik ben er zelf erg ontvankelijk voor. Als ik toevallig eens schorseneren eet, zie ik een vooroorlogs Nederland voor mijn leugenachtig geestesoog: een fantoomland vol knoestige handen die plakken van het sap van dit vers geschoren keukenmeidenverdriet. De zuinige monden van mijn voorouders die gedwee op deze bozige wortels kauwen terwijl de wind door de kieren van hun niet bestaande plaggenhut giert. Vervolgens gooi ik mijn bord in de gootsteen, vergeet ik mijn gemijmer en ga ik vrolijk iets anders doen. Svetlana Boym schrijft dat klakkeloze nostalgie monsters baart.
Johannes Hofer, een jonge Zwitserse arts, bedacht de term nostalgie in de 17e eeuw en voorzag deze voor de handigheid gelijk van een fijn pathologisch en pervers randje. Hij beschreef haar als een soort manisch verlangen. Ze teisterde huurlingen die ver van hun bergdorpjes in het zompige laagland verkeerden met hartkloppingen en hallucinaties doordat de hersenvezels die herinneringen aan thuis in zich droegen zo hard aan het trillen waren dat ze er dol van werden. De Franse Dr. Jourdan Le Cointe opperde in 1790 dat nostalgie verdreven kon worden door te dreigen de nostalgische soldaat te bewerken met een gloeiendheet ijzer dat in de buik geprikt zou moeten worden. Hoera, genezen! Ik ben dankbaar dat mijn door schorseneren geproduceerde overpeinzingen ongestraft blijven.

Ik werd bevangen door een glinsterende kwaliteit in bepaalde, soms marginale culturele objecten

Ik merk dat ik vaker word overvallen door nostalgische impulsen zodra ik minder vat heb op de wereld om mij heen. Ik vermoed dat dit voor meer mensen geldt. De afgelopen maanden gaven mij dan ook ongeveer het gevoel dat ik gevangen zat in een op hol geslagen tijdmachine die permanent op het verleden stond ingesteld. Ik greep met klamme handjes terug in de juwelendoos van dit verleden, op zoek naar culturele schorseneren die me daarin zouden doen plonzen. Ik vond daar de filmpersonages die ik als totems vastklampte toen ik een kleine homo was en videobanden grijsdraaide: de ijskoude Tippi Hedren die strijd voert met Freudiaanse vogels in The Birds, Goldie Hawn en Meryl Streep die elkaar teisteren in het hiernamaals in Death Becomes Her, Kathleen Turner die in Serial Mom een zoete huisvrouw speelt die stiekem haar buren vermoordt als ze erachter komt dat ze niet recyclen, de ondeugende drag queen Divine in Pink Flamingos als de matriarch van een abjecte familie die met wapens zwaait en hondenpoep eet om the filthiest person alive te blijven. Mijn troostdoos is eindeloos.

Ik werd bevangen door een glinsterende kwaliteit in bepaalde, soms marginale culturele objecten, een signaal dat je alleen opvangt met specifieke voelsprieten: iets theatraals, iets uitbundigs, iets dat met een geurende gelpen onderstreept dat je ook mag lachen en knipogen als je niet helemaal strookt met de mensen om je heen. In de films die ik aanbid en aanbad en waarin ik als kleine jongen een rol voor mezelf wensdroomde, staan rebelse figuren, meestal vrouwen, centraal. Zij vormden toen ik klein was een spiegel voor mijn ongearticuleerde, nog ontluisterende andersheid die al wat vijandige gevoelens begon op te roepen bij de medemens. Mijn achteloze kinderblik zocht tussen duizend videobanden naar films waarin ik mezelf gerepresenteerd zag door rebelse personages die uitbundig, excessief en schitterend over het scherm raasden in weerwil van de mannen en normen die hen in toom poogden te houden.

De camp blik - op zoek naar sidderingen en breukvlakken in heteronormativiteit - richt zich vaak op de marginalia van de populaire cultuur

In The Culture of Queers oppert Richard Dyer camp als een essentieel element van queer-cultuur: een resultaat van historische onderdrukking en een strategie om die onderdrukking tegen te gaan met behulp van vaak snijdende humor, parodie en dubbelspraak. Hij schrijft: ‘camp is a way of being human, witty, and vital, without conforming to the drabness and rigidity of the hetero male role.’ Het was en is een manier om een dominante cultuur die weinig ruimte maakt voor de representatie van uiteenlopende identiteiten te ontleden en op te breken en in de scheuren en breuken te gluren om te kijken wat er in de queer-canon opgenomen kan worden. Ik begrijp camp naast een kwaliteit die je kunt ontdekken en besnuffelen in bepaalde objecten en zelfs mensen, ook als een allesomvattende manier om je te verhouden tot de wereld. De camp blik - knipogend, ondeugend, op zoek naar sidderingen en breukvlakken in heteronormativiteit - richt zich vaak op de marginalia van de populaire cultuur en een specifieke verhouding daartoe. Camp viert, om Andrew Ross te parafraseren, een herontdekking van het afval van de geschiedenis: culturele objecten die hun waarde verloren, afgedankt zijn, maar een bepaalde subversieve of ontregelende kwaliteit in zich dragen. In het abjecte en overdadige ziet het een schat en zij die hun ogen openhouden kunnen een juwelendoos tot de nok toe vullen met troostende objecten. Net als mijn totemfiguren glittert camp aan de oppervlakte, maar siddert er van alles diep onder het gras.

Nostalgie biedt soms op een soortgelijke manier troost. De nostalgische blik ordent de geschiedenis, plukt daar elementen uit om te omhelzen, vervormt deze en stelt ze in dienst om een schild te bieden tegen het fletse heden. Svetlana Boym beschrijft twee neigingen op het nostalgische spectrum. Herstellende nostalgie - meestal niet begrepen als nostalgie, maar als waarheid en traditie - legt de nadruk op het terugkeren naar en herbouwen van het verloren thuisoord. Reflectieve nostalgie is meer zwelgend en wentelt zich in het verlangen naar dat verloren thuisoord.

Ik vraag me af of camp herstellend of reflectief is. Camp als mechanisme is tegelijkertijd conservatief - het ondeugend baggeren op zoek naar objecten uit het verleden die de voelsprieten doen beven - en progressief - het construeren van een spiegelwereld uit de brokstukken die het opduikt. Het verheerlijkt het (recente) verleden - het iconische beeld van een lachende Marilyn Monroe - maar brouwt er zelf iets nieuws van - een diptiek van Marilyn Monroe met misselijke kleuren en een glunderende Warhol ernaast. Boym ziet herstellende nostalgie als een cruciaal element in allerlei nationalistische projecten: een humorloos mythologiseren van een gemeenschappelijk verleden door met nationale symbolen te slingeren en bij tijd en wijle met samenzweringstheorieën aan de haal te gaan. Reflectieve nostalgie draait om individuele en culturele herinnering en omarmt de ironie en grilligheid van half herinnerde reflecties. Reflectieve nostalgie gaat eerbiedig om met de afstand tussen heden en verleden die nostalgische gevoelens karakteriseren, maar probeert deze niet te overbruggen door een monument aan het verleden te bouwen. Ik zie camp als een reflectieve relatie tot culturele objecten tussen vette aanhalingstekens. In tegenstelling tot herstellende nostalgie heeft camp oog voor het abjecte, grensoverschrijdende en onacceptabele en zoekt het actief naar manieren om deze kwaliteiten in het discours te vouwen. Zoals Susan Sontag schreef: ‘the connoisseur of Camp sniffs the stink and prides himself on his strong nerves.’ Hoe kras de fascinaties en obsessies van camp ook kunnen zijn, uiteindelijk schept de gedeelde schuine blik een band.

De verantwoordelijkheid voor je nostalgische impulsen ligt uiteindelijk bij jezelf

De troost die nostalgie biedt, kan op cynische wijze tot wapen worden gemaakt. Denk aan de campagneleuzen van Donald Trump die teruggrijpen op het nachtmerrieachtige Amerika van Ronald Reagan, die met zijn campagneleuzen zelf teruggreep op het nachtmerrieachtige Amerika van vele decennia daarvoor. Huiver bij de gedachte aan Brett Kavanaugh, die huilend en blozend met zijn Norman Rockwelliaanse jeugdherinneringen wuifde om aantijgingen van seksueel geweld te versluieren. Mijmer over de koloniale nostalgie waar iedereen plots in lijkt te plonzen zodra iemand voorstelt om de Coentunnel van naam te veranderen. Svetlana Boym schrijft dat herstellende nostalgie geboren wordt uit het ongemak dat men voelt wanneer men wijst op de ongerijmdheden tussen het heden, het verleden, en de ideeën die we in het heden over het verleden propageren. Ze onderstreept het idee dat nostalgie een verleidelijk fantoomthuis kan bouwen in het verleden waarbij het heden maar flets afsteekt en waarvoor men maar al te graag wil vechten of zelfs moorden. Nostalgie bloeit door onzekerheid, biedt houvast wanneer de wereld uit je handen lijkt te glibberen. De opgetrokken wenkbrauw en het glinsterende oog van camp leren ons dat het mogelijk is betekenis te geven aan het verleden op een manier die niet fixeert en doodslaat, maar juist nieuw leven inblaast. Boym schrijft: ‘[n]ostalgia can be a poetic creation, an individual mechanism of survival, a countercultural practice, a poison, and a cure.’

De verantwoordelijkheid voor je nostalgische impulsen ligt uiteindelijk bij jezelf. Deze verantwoordelijkheid is misschien moeilijker te nemen wanneer je je laat onderdompelen in een onbevraagde collectieve nostalgie die de waarheid in pacht meent te hebben. De aanhalingstekens van camp sluiten zulke waarheden uit. Camp weet dat het verstrijken van tijd het waardeloze waardevol kan maken en vice versa. Ik mijmer vaak over de figuren waaraan ik me vastklampte en vraag me soms af waarom dit gebeurde. Ik heb het antwoord niet gelijk klaar. Ik zet nog maar een paar vraagtekens bij mijn door schorseneren veroorzaakte nostalgische hallucinaties en werp ze ook een knipoog toe. Ik vermoed dat het zetten van een vraagteken een mooie stap kan zijn voor degenen die zichzelf betrappen op herstellend nostalgische bevliegingen. Het kan geen kwaad zulke impulsen onder de loep te nemen, daar heb je geen chirurgijn voor nodig die met een gloeiend ijzer zwaait. Neem rustig je juwelendoos door, inspecteer hoe het een en ander in elkaar grijpt en samenhangt en kies er soms voor om je waardeloze parels uit het raam te smijten.

Mail

Rijk Kistemaker (hij/hem, 1991) kijkt film, schrijft, denkt veel na over het internet en leest vaak allerlei boeken door elkaar. Hij studeerde kunstgeschiedenis en cultural analysis en houdt van memes en de recente restauratie van Het Lam Gods.

Melcher Oosterman is een freelance illustrator uit Rotterdam. Zijn werk bestaat vooral uit tragische en humoristische karakters die stiekem als een soort zelfportret fungeren. Naast commercieel werk houdt Melcher zich bezig met persoonlijke projecten zoals het maken van strips, bedrukken van t-shirts en het brouwen van bier.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
Lees meer
test
het laatste
AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Navelstaren als rebellie

Navelstaren als rebellie

Voor ons vorige magazine, schreef Lena Plantinga een essay over waarom het revolutionair is als vrouwen schrijven over emoties, liefde, alledaagse dingen en seks. ‘Ik schrijf omdat ik boos ben terwijl iedereen me altijd lief noemt.’ Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname

Het Sranantongo leeft

Het Sranantongo wordt steeds meer gesproken in Suriname om de massa aan te spreken. Toch is het Nederlands nog steeds de enige officiële taal van het land. Voor het drieluik dat Kevin Headley schrijft over hoe het koloniale verleden nog voortleeft in Suriname, gaat hij in dit derde en laatste deel in op de geschiedenis... Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname 1

Wie blijft er over na de kennisvlucht in Suriname?

Hoogopgeleiden trekken steeds vaker weg uit Suriname. In dit tweede deel van een drieluik over hoe het koloniale verleden doorleeft in Suriname, gaat Kevin Headley in op hoe de kennisvlucht zich verhoudt tot de economische staat van het land. Lees meer

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eva van den Boogaard schreef een brief aan Roland Barthes, die in zijn dagboeken over eenzaamheid en vrijheid schreef wat zij zelf niet kon verwoorden. ‘Je hebt me lang gerustgesteld, maar waar ik de herkenning eerst geruststellend vond, vind ik haar de laatste tijd steeds verontrustender.’ Lees meer

Suriname is één groot slavernijmuseum

Suriname is één groot slavernijmuseum

Een slavernijmuseum is niet genoeg. Kevin Headley stelt de vraag hoe Nederland Suriname tegemoet kan komen op gebied van cultureel erfgoed rondom het koloniale verleden. ‘Ik denk dat de belangrijkste vraag die Nederland aan Suriname moet stellen is: “Wat heb je nodig?”’ Lees meer

Wanneer steek je nou eindelijk je middelvinger op?

Wanneer steek je nou eindelijk je middelvinger op?

Waarom wil je nog altijd niet-homo en meer genderbevestigend zijn? In deze brief bespreekt Jochum de waanvrijheid rondom homoseksualiteit. Lees meer

Lieve Mr. Dickhead

Lieve Mr. Dickhead

Op 7 januari schreef N. een liefdevolle goedmaakbrief en wilde deze persoonlijk overhandigen aan M. Zeven dagen eerder, op nieuwjaarsdag, mondde een akkefietje uit in de dramatische afloop van hun kortstondige doch intensieve liefdesrelatie. Het bleef niet bij een enkele ochtendbrief. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer