Asset 14

Flaneur versus voyeur

Flaneur versus voyeur

Sarah Vergaerde onderzoekt het doelloos ronddwalen én het al dan niet onopgemerkt gluren naar de ander aan de hand van boeken, films, podcasts en documentaires, waaronder My Amsterdam van Ed van der Elsken.

Op een ietwat druilerige avond tijdens de lockdown begon ik uit verveling te scrollen op YouTube. Intussen had ik elke noemenswaardige serie al gezien, er zat dus niet veel anders op dan dit beeldarchief te lijf te gaan. Al snel werd het een verslaving en vond ik een nieuwe hobby: video’s bekijken van een wereld voor de komst van covid-19. Via een mini docu over drugsgebruik in Amsterdam in de jaren ’80 kwam ik uit op de documentaire My Amsterdam van Ed van der Elsken. Ik zat aan het scherm gekluisterd. Ik laafde mezelf aan de meest eenvoudige bron van escapisme en liet me overspoelen met beelden van een leven voor de pandemie.

In de documentaire zien we het Amsterdam van de jaren ‘80. Scènes van zonovergoten en overvolle straten wisselen elkaar af met beelden van het grijze, lege straatbeeld bij het krieken van de dag. De chaos overdag versus de stad in rust. Via een voice-over vertelt Van der Elsken ons netjes waar we zijn en welke weg hij neemt om ergens te komen. Hij doorkruist de stad en laat geen hoekje ongemoeid. Toen ik in Amsterdam ging wonen voor een stage, leerde ik de stad op net dezelfde manier kennen. Ik kende er niemand en had veel tijd te verdoen. Net als Ed van der Elsken reed ik daarom kris kras door de stad op mijn fiets. Als ik wilde rusten, ging ik ergens zitten en observeerde de voorbijgangers. 

De film My Amsterdam haalde dus heel wat herinneringen naar boven. Niet enkel van mijn tijd in Amsterdam - ik woon ondertussen weer in Brussel - maar vooral van een tijd waarin de straat nog een veilige plek was en de andere nog geen vijand. In de documentaire vond ik beelden van een stad waar mensen aan het zebrapad zorgeloos op elkaar staan geplakt, wachtend op groen licht. Waar geliefden aan elkaar frutselen zonder zich schuldig te voelen en toevallige voorbijgangers met elkaar flirten. Oh, wat miste ik dat alles op die treurige voorjaarsdag. De lockdown is intussen dan wel opgeheven, het mondkapje en de achterdocht voor de ander, die blijven nog wel even bij ons. 

De documentaire haalde ook herinneringen naar boven van de vrijheid om te gaan en staan waar en wanneer je wilt. De pandemie legde ons leven buiten aan banden. Een avondklok zorgde er voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog voor dat we ’s avonds allemaal met de kippen op stok gingen. Tijdens de eerste lockdown stond bij ons in België op elke ommetje een klok en maximale afstand. Je mocht er niet langer en verder op uittrekken dan van bovenaf was vastgelegd. Doelloos ronddwalen was dus onmogelijk geworden.

'Wij flaneurs zijn op weg naar nergens, naar niemand, naar niets.'

Voor de flaneur in mij waren het dan ook magere tijden. De flaneur staat bekend als een archetypisch (mannelijk) figuur uit de 19e eeuw die door de straten van de moderne grootstad dwaalde en het leven in de stad observeerde. De Franse poëet Baudelaire wordt gezien als de archetypische flaneur. Hij pende het fin-de-siècle gevoel in Parijs neer in gedichten over alcohol en de roes, de moderne conditie, seks en de dood. Nederlandse flaneurs ken ik niet, maar hier in Brussel is Marc Didden alleszins de bekendste. Hij legde zijn dwalingen vast in de podcast Brussel: een gehucht in een moeras. We leren hem daarin kennen als een zware man met een al even zware bril die samen met zijn onafscheidelijke wandelstok door de stad doolt. 

Ook voor Marc Didden werd het tijdens de lockdown echter pijnlijk duidelijk dat er zonder mensen op straat weinig te flaneren valt. Flaneren is immers niet enkel het doelloos door de stad wandelen, maar ook, en misschien nog meer, het observeren van mens, dier en dingen. ‘Het mooiste aan flaneren is namelijk dat je dat kan doen terwijl andere mensen écht leven en onderweg zijn van ergens naar ergens, naar iemand, naar iets. Want wij flaneurs zijn juist op weg naar nergens, naar niemand, naar niets,’ zegt Didden. 

De flaneur observeert de dingen en het staat daarom niet mis te zeggen dat in elke flaneur een voyeur schuilt. In de documentaire Een redelijk leven kun je bijvoorbeeld zien hoe Marc Didden vanuit zijn appartement naar de straat loert en mensen bekijkt zonder zij dat doorhebben. Flaneren zat er tijdens die lockdown niet in, de voyeur in mij kwam daarentegen tot volle bloei. Omdat ik opgesloten zat thuis, keerde ik namelijk mijn blik naar buiten. Recht tegenover me woont een koppel, een jonge en wat oudere man. Aan het raam van hun keuken hangt geen gordijn en kan ik binnen gluren. Ik zie hen koffie zetten of proeven of de pasta al gaar is. ’s Nachts laten ze altijd een raam open staan en soms, als het koud genoeg is, zetten ze een fles cava buiten op hun kleine vensterbank. Het is vreemd hoe intiem je kan zijn met mensen die je nog nooit hebt ontmoet. 

'Een voyeur probeert natuurlijk onopgemerkt en verborgen te blijven. Dat kan van zo iemand als Van der Elsken niet gezegd worden.'

Onlangs plakten ze hun ramen af met vellen papier. Ik voelde me betrapt. Een voyeur probeert natuurlijk onopgemerkt en verborgen te blijven. Dat kan van zo iemand als Van der Elsken niet gezegd worden. Als ik hem naar een dame hoor roepen dat ze moet lachen, krimpt mijn maag toe. De fotograaf laat het niet na om het vrouwelijk schoon uitgebreid en zonder schroom te documenteren. Het doet me denken aan Laura Mulvey's conceptualisering van de male gaze in haar essay Visual Pleasure and Narrative Cinema uit 1975. Net zoals in de door haar beschreven films, neemt Van der Elsken hier uitgebreid de tijd om enkele vrouwen van kop tot teen te filmen. Kijkend naar de documentaire voel ik me daarom ook soms een beetje als Siri Hustvedt in A Woman Looking at Men Looking at Women. Daarin schreef ze over hoe de vrouw door mannen wordt afgebeeld - en vaak geobjectiveerd - in de kunst. De vrouw is inderdaad een prachtig schepsel, en dat mag gevierd worden. Maar Van der Elsken’s documentaire toont wel dat we van ver komen.

In de podcast Wilde Wijven van de Vlaamse journaliste Heleen Debruyne horen we bijvoorbeeld dat er in de 19e eeuw amper vrouwelijke flaneurs waren. Ze vertelt hoe Baudelaire de flaneur definieerde als iemand die opgaat in de menigte en stelt zich terecht de vraag welke vrouw onzichtbaar kan zijn in de publieke ruimte. De tijdgenote van Baudelaire en schrijfster George Sand moest zich bijvoorbeeld als man verkleden vooraleer ze kon gaan wandelen zonder dat mannen haar als prostituée aanschouwden. In Femme de la Rue, een documentaire van Sofie Peeters, zien we hoe ze door Brussel wandelt en voortdurend voor putain wordt uitgemaakt. Keer op keer is de vrouw het object dat geobserveerd wordt. Door alle me too-schandalen zijn we gelukkig een stapje verder van vrijblijvende catcalling op straat. Toch werd tijdens de lockdown opnieuw duidelijk dat de publieke ruimte nog steeds niet aan de vrouw toebehoort. Het is bijvoorbeeld nog altijd wachten op voldoende vrouwelijke toiletten in Brussel. Het werd in die periode ook pijnlijk duidelijk dat de straten voor vrouwen nog steeds onveilig zijn. In januari werden we wakker geschud door een reeks getuigenissen van vrouwen die werden aangerand in Brusselse parken. 

Of Van der Elsken beschuldigd moet worden van seksisme weet ik niet, en eerlijk gezegd wil ik hem niet op die manier bekijken. Zijn documentaire is voor mij vooral een uitdrukking van levensvreugde. Hij is een estheet die zoekt naar schoonheid en viert de mens in al z’n gestalten. ‘Ik bezing het leven,’ zoals hij het zelf verwoordde. Kromlopende oudjes, knuffelende koppels, babes, mensen in een rolstoel, punkers, mimespelers, straatmuzikanten, bedelaars… Iedereen passeert de revue. 

'De hoofdrolspelers van de documentaire My Amsterdam zijn de Amsterdammers, maar de stad is hun onmisbare decor.'

En ook in het lelijke vindt hij schoonheid. Daklozen, dronkaards en exhibitionisten, hij filmt ze zonder schroom. Sommigen kunnen erom lachen, anderen geven hem de middelvinger. Meerdere keren denk ik dat iemand er schoon genoeg van krijgt en hem een mep zal verkopen. Hij lijkt daarom wel de mannelijke evenknie van fotografe Vivian Maier, die door de straten van New York dwaalde, gewapend met een camera in de hand. In de documentaire Finding Vivian Maier zie je hoe ze boze en afkeurende blikken toegeworpen kreeg voor haar schaamteloze indringing van de persoonlijke bubbel. Iets wat in tijden van ‘het knuffelcontact’ door sommigen zou worden beschouwd als een regelrechte schending van de mensenrechten. Misschien werd het haar vergeven omdat ze werd gedreven door een ongelofelijke nieuwsgierigheid naar de mens in de stedelijke biotoop. Net als de 19e-eeuwse flaneurs en Van der Elsken zelf. 

De hoofdrolspelers van de documentaire My Amsterdam zijn de Amsterdammers, maar de stad is hun onmisbare decor. My Amsterdam heeft daardoor iets weg van de poëtische avant-garde stadssymfonieën die gemaakt werden ten tijde van de bloei van de moderne grootsteden zoals Berlin: Symphony of a Metropolis van Walter Ruttmann of Man with a Movie Camera van Dziga Vertov. Twee films uit deroaring twenties’ waarin de stad gevierd wordt. Hoewel de avondklok ondertussen is geschrapt en de terrassen opnieuw open zijn, wordt het nog even wachten vooraleer ook wij de stad opnieuw kunnen vieren. Naar het café gaan met een mondkapje op; ik sta er niet om te popelen. Voorlopig ga ik dus rustig door met mijn videoreisjes naar andere tijden en plaatsen. Eens een voyeur, altijd een voyeur. Flaneren doe ik wel als het opnieuw met volle teugen mag.  

Mail

Sarah Vergaerde is een introvert met een uitgesproken mening. Ze studeerde Film-, Literatuur- en Theaterwetenschappen en haalde een master in Genderstudies. Als jeugdwerker in Brussel verwondert ze zich dagelijks over grootstedelijke uitdagingen en als party pooper zeurt ze soms over lastige onderwerpen. Ze leeft dan ook naar het motto van Agnès Varda: "I tried to be a joyful feminist, but I was very angry". Dit alles brengt ze graag samen in haar essays.

Beeldredactie

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

Nieuws in beeld: 16

Als de kwakzalver per ongeluk gelijk heeft

Het vinden van nieuwe toepassingen voor bestaande medicijnen is een serieus nieuw onderzoeksveld geworden. Lees meer

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Kwam Hans Klok een mooie show geven, of kregen we hem echt te kennen? Lees meer

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Birney troostte iedereen, behalve zichzelf, zag Iris van der Werff. Want verdriet heb je om de anderen en zelfmedelijden is taboe. Lees meer

Nieuws in beeld: Vluchten kan niet meer

In de race tegen klimaatverandering rennen wij de verkeerde kant op

Er is geen ontkennen meer aan: de aarde is al in rap tempo aan het opwarmen en ook de schuldvraag is lang en breed beantwoord. Deden (westerse) mensen tot nu toe hun best voor klimaatverandering weg te rennen, nu is het toch echt tijd om te erkennen dat wij haar veroorzaken. Lees meer

- Sevdaliza in Zomergasten Titel en URL nog aanpassen -

Sevdaliza trok 'show, don’t tell' door tot in het extreme

De vierde Zomergast van 2021 liet het ene prachtige fragment na het andere zien ter ondersteuning van haar boodschap van vrijheid, menselijkheid en ruimte op plekken waar dat niet vanzelfsprekend is. Concrete handvatten bood ze, net als in haar kunst, nauwelijks, zag Ruby Sanders. Of dat erg is? Lees meer

Nieuws in beeld: U had een schip besteld?

Nog altijd zorgen om bezorgschip

Ruim vier maanden langer duurde zijn reis, maar vorige week kwam-ie eindelijk aan in de haven van Rotterdam: het 'blokkeerschip' Ever Given, dat dagenlang vastzat in het Suezkanaal en daar een groot deel van de wereldhandel frustreerde. Maar wie denkt dat aan de beproevingen van het schip daarmee een eind is gekomen, heeft het mis. Lees meer

Automatische concepten 71

Gilgamesj gaat naar huis

Illustrator Sebastian Eisenberg was onder de indruk van de repatriëring van maar liefst 17.000 gestolen Irakese artefacten, die terug naar huis worden gestuurd. Lees meer

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer