Een goede kroeg is voor sommigen een vangnet. Dat concludeert Joost Ingen-Housz na een dag met een handvol mensen in een gesloten Berlijns café door te brengen. Hij ziet hoe de vangnetfunctie van café Laidak juist naar voren komt nu deze door de lockdown niet uitgeoefend kan worden.
Bernd, de eigenaar van een café bij mij op de hoek, beaamt dat deze plek een broodnodige ruggensteun voor een aantal gasten en werknemers is. Hij noemt zijn kroeg echter liever een 'haven' dan een vangnet. Er hangt in ieder geval een reddingsboei aan de muur. Het café heet 'Laidak' – Jiddisch voor 'luilak' – en ligt aan de rand van een rustig pleintje in de chaotische wijk Neukölln in Berlijn. Bernd zit in zijn eentje te lezen aan de stamtafel. Op een krijtbord boven hem staat Coronarsch geschreven. Ik zit op een aftandse bank met uitzicht op het pleintje. Er ligt verse sneeuw en het vriest tien graden. Ook binnen houd ik mijn drie truien aan. Af en toe stel ik Bernd wat vragen, verder klinkt alleen het monotone geluid van de koffiemachine. We zijn omringd door de dingen waar talloze nachten om hebben gedraaid. Ze hebben hun functie verloren. De stoelen staan op tafel, de asbakken liggen in de kast. Tekens van leven zijn sporen geworden – een vergeten metrokaartje, een stuk glas op de grond, in tafels gekraste wijsheden.
We zijn omringd door de dingen waar talloze nachten om hebben gedraaid. Ze hebben hun functie verloren. De stoelen staan op tafel, de asbakken liggen in de kast
Bernd vraagt zich af of hij na vier maanden sluiting überhaupt nog open wil gaan. Het financiële perspectief is troebel. Daarbij is Laidak altijd een plek geweest waar veel mocht en nog meer gebeurde. Het libertaire karakter van het café is onverenigbaar met mondkapjes en gedesinfecteerde handen. Door ruzie over hoe strikt coronaregels nageleefd moeten worden, zijn twee mede-eigenaren in de vorige herfst opgestapt. Toch twijfelt Bernd of hij de deur voorgoed wil sluiten: Laidak is niet alleen voor hem belangrijk.
Aan het begin van de middag komt een medewerker binnen. Alle werknemers hebben een sleutel en sommigen gebruiken de grote ruimte om de krapte van hun flats te ontvluchten. De eerste vandaag is Thomas, een Franse man van in de veertig. Als barman is hij watervlug, maar hij staat vooral bekend om zijn vrijgevigheid bij het inschenken van borrels. Bij binnenkomst knikt hij naar Bernd, gaat aan een tafel in de linkerhoek zitten en steekt een sjekkie op. Zijn beperkte Duits heeft een telegramstijl. Ein Schnaps? vraagt hij hardop. Hij lacht zijn eigen vraag weg terwijl hij in zijn koffie roert en naar het pleintje staart. Bernd legt me uit dat Thomas een kamer boven het café van hem huurt. Omdat hij een vast contract heeft, krijgt hij doorbetaald vanuit de pot overheidssubsidie die voor het café beschikbaar is gesteld. Mocht Laidak opgeheven worden, dan zou hij in één klap zijn kamer en zijn inkomen kwijtraken.
Mocht Laidak opgeheven worden, dan zou hij in één klap zijn kamer en zijn inkomen kwijtraken
Thomas kan altijd op familie in Frankrijk terugvallen. Zijn huisgenoot Kader zit in een lastigere positie. Vroeger heb ik weleens tegen hem geschaakt. Tussen de zetten door vertelde hij de grote lijnen van zijn verhaal. Hij is in de vijftig en heeft zijn geboorteland Algerije moeten ontvluchten. In Duitsland werd zijn asielaanvraag afgewezen. Door gebrek aan papieren kwam hij in Berlijn aan huis noch baan, totdat Bernd hem officieus aanstelde als klusjesman, en hem twee jaar geleden een kamer boven het café kon bezorgen. Voor Kader betekent Laidak stabiliteit. Hij drinkt niet, maar dankt zijn werkgelegenheid aan alcohol. Overdag repareert hij de dingen waarvan je je afvraagt hoe ze 's nachts kapot zijn gegaan.
Als hij niet met kapotte wc-brillen, stoelpoten, deurklinken of wasbakken in de weer is, schaakt hij. Kader wint altijd. Hij is het middelpunt van rust in de zuipende menigte als hij avond na avond op zijn oude laptop potjes speelt tegen schakers van hoog niveau. Die vind je niet in de kroeg. Wanneer de gasten diep in de nacht vertrokken zijn, zit Kader er vaak nog, zijn vermoeide gezicht belicht door het beeldscherm. Slapen doet hij niet graag vanwege dromen waarin hij achtervolgd wordt door mensen die hem willen vermoorden. Naar een psycholoog kan hij niet. Schaken is een afleiding. De mensen om hem heen zijn een afleiding. Op de grens tussen nacht en ochtend gaat hij met zijn laptop onder de arm naar boven en slaapt tot het eind van de middag.
Bernd vertelt me dat hij Kader – ondanks een gebrek aan kapot meubilair of overheidssteun via een officieel contract – genoeg geld kan geven om de dagen door te komen. En ook tijdens de lockdown brengt Kader zijn tijd door in het café om wat gezelschap te hebben. Voor het donker wordt, zal ik hem echter niet aantreffen.
Met Bernd, Thomas en mijzelf zijn we al in overtreding, ondanks de meters afstand tussen ons in. Bernd zegt dat hij in principe niemand weigert.
Tijdens mijn gesprek met Bernd klinkt opeens een luid getik op het raam vlak naast mij. Buiten staat een man ietwat te wankelen op zijn benen. Hij wijst naar de gesloten deur. In zijn tas zit een krakerig speakertje: de techno is binnen te horen. Ik merk dat Bernd twijfelt of hij de deur zal opendoen. Hij rookt eerst rustig zijn sigaret op. Ook in Duitsland mag je maar met een beperkt aantal personen samenkomen. Met Bernd, Thomas en mijzelf zijn we al in overtreding, ondanks de meters afstand tussen ons in. Bernd zegt dat hij in principe niemand weigert.
Anton, de man die nu buiten staat, is niet de ideale tafelgenoot als je werk gedaan moet krijgen. Overdag wandelt hij met een biertje in zijn hand door de wijk. Het is drie uur 's middags, dus zowel qua kilometers als hoeveelheid bier heeft hij vooruitgang gemaakt. Op veel dagen wil Anton zich een uurtje opwarmen in Laidak. Hij komt hier nu acht jaar en kent alle werknemers. Tijdens de lockdown vraagt Bernd op drukke momenten of Anton door wil lopen. Nu drukt hij echter zijn sigaret uit, pakt zijn sleutels en sloft naar de deur. Buiten hoor ik het speakertje uitgaan.
Anton is een charismatische Duitse man van in de veertig. Bij binnenkomst in de stille kroeg zwaait hij breed met zijn handen en begroet ons luidruchtig. Anton praat zelden met, maar altijd tegen je. Vanaf een tafel in het midden van de ruimte houdt hij een associatieve monoloog over het verschil tussen Arabica- en Robustabonen, die eindigt met de stelling dat je als Duitser per definitie een loser bent. Bernd en Thomas gaan af en toe in op een element van zijn uiteenzetting, en vervullen verder hun stilzwijgende functie als publiek.
Het kloppen op de ruit van Laidak is een minimale verbinding met anderen nu de deuren gesloten zijn.
Na een halfuur vervolgt Anton zijn wandeling. Ik vraag Bernd of hij naar een ander café toeloopt. Bernd zegt dat Anton normaliter één andere kroeg bezoekt, maar dat deze hem tijdens de lockdown niet binnenlaat. Via de bijstand heeft hij een huis, maar door mentale problemen ontbreekt het hem aan werk en een stabiel sociaal leven. Het kloppen op de ruit van Laidak is een minimale verbinding met anderen nu de deuren gesloten zijn.
Als de schemering invalt wordt de deur voor twee andere stamgasten geopend, een man en een vrouw die vragen of ze naar binnen mogen. De vrouw heeft thuis geen internet en moet iets regelen. De man heeft net als Anton weinig mensen om mee te praten. Het lijkt ze in ieder geval niet om een avond plezier te gaan. Iedereen zit aan zijn eigen tafel, alsof we een verzameling eilanden zijn. Aan de bar wordt niets verkocht en de lampen blijven uit, om te voorkomen dat een voorbijlopende agent zou kunnen zien dat er te veel mensen binnen zitten. De boete hiervoor kan in Duitsland oplopen tot 5000 euro.
Terwijl de rest in het donker met elkaar aan de praat raakt, stel ik Bernd mijn laatste vraag. Af en toe verlicht zijn gloeiende sigaret zijn gezicht. "Is het niet moeilijk om enerzijds de verantwoordelijkheid te dragen voor een café zonder gasten, en anderzijds te weten dat deze plek voor een aantal mensen een toevluchtsoord, een haven – een vangnet – is?"
"Is het niet moeilijk om enerzijds de verantwoordelijkheid te dragen voor een café zonder gasten, en anderzijds te weten dat deze plek voor een aantal mensen een toevluchtsoord, een haven – een vangnet – is?"
Bernd bevestigt dat de verantwoordelijkheid voor een aantal stamgasten en werknemers hem zwaar valt in de pandemie. Juist nu de deur gesloten is, valt het op dat het café voor hen op uiteenlopende manieren onmisbaar geworden is. Het maakt de afweging om te stoppen met het café tot een spagaat tussen commercieel belang en het vervullen van een sociale functie.
Mocht het café vanwege corona opgeheven worden, dan wil hij proberen om de ruimte te behouden. Als er acht mensen meebetalen aan de huur, dan kan het café een huiskamer zonder commercieel belang worden. Zo zou het geen café meer zijn, maar wel een haven blijven. Bernd zelf kan een ander baantje vinden, of rondkomen van een uitkering. Ze kunnen er lezingen organiseren en van de opbrengst Kader betaald klusjes laten doen. Thomas kan op zijn minst boven blijven wonen, en voor Anton zal er altijd een publiek klaarstaan. Voor een café dat 'luilak' heet is het misschien een passend einde om te eindigen als huiskamer. De reddingsboei blijft aan de muur.
De namen van werknemers en gasten zijn gefingeerd.
Beeld: Joost Ingen-Housz
