De media controleren en bevragen de macht. Toch? Fausto en Marthe van Bronkhorst diagnosticeren de media met ziekte én komen met een uitgebreid behandelplan. 'Symptomen: uw kop niet goed meer gebruiken, nakakelen, buikspreken.'
Er gebeurt iets geks in onze media. Voorbeeld: jongerenkanaal NOS Stories stelt in een filmpje een vraag: “De PVV: wat wil de partij?” Alle standpunten van Geert Wilders worden klakkeloos door presentator Romy opgedreund met een onschuldige oogopslag (van asielstop tot religieus onderwijs verbieden): ‘En hoe willen ze dat betalen? Door minder geld naar “klimaatgekte” te laten gaan, zoals ze zelf zeggen.’
Kwam dit uit een PVV-campagnefilmpje? Nee, het was een journalistiek item voor jongeren - maar kon net zo goed onderdeel zijn van de zendtijd voor politieke partijen.
‘Wat wil de PVV?’ lijkt zo’n simpele vraag. Maar de redactie stelde geen vragen over die vraag. Niet: ‘Wat is een valkuil bij deze vraag?’, ‘Moeten we de PVV-plannen eigenlijk wel zo droog opsommen, als ze niet juridisch haalbaar zijn en niet financieel onderbouwd?’, ‘Moeten we nog een verschil maken tussen woorden (wat de PVV zégt te willen) en daden (waar de PVV het meeste geld voor begroot had, namelijk 9 miljard voor Defensie)?’ ‘Moeten we PVV-frames zoals “klimaatgekte” letterlijk gaan herhalen?’ Met het stellen van één vraag (‘Wat wil de PVV?’) stelt de redactie van NOS tientallen vragen niet.
En dat terwijl de NOS stories-doelgroep juist zo veel vragen stelt! Het is een vaardigheid die wij volwassenen lijken te verliezen. De Tweede Kamer hield vorige week het Kindervragenuur, waarin basisschoolleerlingen aan de interruptiemicrofoon vragen mogen stellen. De eerste vragensteller, de elfjarige Kees-Jan, stelde al direct het falen van de hele economie en de AI-bubbel aan de kaak (‘Overal waar ik ga werken, wordt mijn diploma minder waard, hoe voorkomt u dat?’). Ook vroeg leerling en totale badass Mirjam: ‘Wat kunnen kinderen doen tegen femicide en hoe kunnen volwassenen ons daarbij helpen?’ De VVD’ers van dienst sputterden. Zo hadden ze het nog duidelijk nooit bekeken: dat je als onschuldige omstander solidair kunt zijn en onderdeel van de oplossing. Op het Kindervragenuur klonken meer kritische vragen dan ik in een jaar in talkshows heb gezien.
NDNB (Normale Dingen Niet Bevragen) is een hardnekkige kwaal, zeker in kranten en televisie
‘Non-askers drive me crazy,’ schrijft journalist Sarah Miller in The Guardian: ‘Wat zit er achter?’ Is niet-bevragen een ouderdomskwaal? Of is het een schrijverskwaal - zijn journalisten en schrijvers té gewend om de wereld te observeren - in plaats elk ‘feit’ dat we zien of horen, filosofisch te inspecteren, elke keer onze normen en verwachtingen te bevragen? Ik weet het niet.
Wat ik wel weet: NDNB (Normale Dingen Niet Bevragen) is een hardnekkige kwaal, zeker in kranten en televisie.
Onze vraag is dan ook: gaat het, media? Jullie lijken last te hebben van kwaaltjes. Het slechte nieuws is: mediakwaaltjes zijn besmettelijk. Het goede nieuws is: er is gewoon wat aan te doen.
Meestvoorkomende mediakwaaltjes
1. De citaat-als-kop-kop: ‘de likeable Lidewij de Vos’, ‘Geert Milders’
Symptomen: uw kop niet goed meer gebruiken, nakakelen, buikspreken.
Uw (kranten)kop herhaalt de letterlijke woorden van een persoon met macht. Dat is dus iemand die er belang bij heeft dat diens kant van het verhaal verteld wordt. De nuance staat vaak pas ergens in het artikel zelf. U gaat er als redactie van uit dat de lezer kritisch en met aandacht het volledige artikel leest. Dat hele artikel staat echter vaak achter paywall. Voor de meeste mensen is dus alleen de kop zichtbaar. Rara, wat zullen mensen onthouden? Behandeling: doe geen citaat als kop. Bevraag uw woordkeuze kritisch.
Voorbeelden:
NRC: ‘De ‘likeable’ Lidewij de Vos moet FVD aan ‘twaalf zetels’ helpen’ (31 augustus 2025). Alsof iemand die wat minder macho doet dan haar voorganger, maar wel mensen wil deporteren, aardig is. ‘Likeable’ was een citaat van partijgenoot Thierry Baudet. NRC, is het slim om een FVD-reclamepraatje te herhalen in een artikel?
Volkskrant: Wilders wil premier van alle Nederlanders zijn: ‘Ongeacht waar je vandaan komt en wat je geloof is’ (22 november 2023).
Vraag uzelf eens af: is het normaal om middenin een formatietijd, als een politicus er belang bij heeft om zijn reputatie te verzachten zodat hij mee mag regeren, zo klakkeloos een citaat van die politicus in de krant te zetten? Negeert u dan niet dat we te maken hebben met iemand die is veroordeeld voor discriminatie?
2. Passivitis
U kunt alleen maar in de passieve vorm schrijven - over bepaalde groepen mensen. ‘Een Palestijnse gevange’ (sic) ‘werd verminkt’, ‘een vrouw liet zich kleineren’. Aan Palestijnse zijde ‘vallen er doden.’ Aan Israëlische zijde ‘hebben terroristen burgers vermoord.’ Zoals Louise Cornelis schrijft op taalblog Neerlandistiek: het passief is niet neutraal. Als je iemand het onderwerp van de zin maakt, maak je diegene ‘menselijk en verantwoordelijk’. Als je de ‘werd’-vorm gebruikt, hou je het daderschap vaag.
Behandeling: kijk eens hoe de kop zou staan in de actieve vorm, vergelijk, en stel vragen.
3. Aanhalingsteken-beet
Loopt u nietsvermoedend door de krant te bladeren, dan ineens: ‘pats’. Het kleine interpunctie-insect slaat toe. ‘Aanhalingstekens’ in een zin die daar helemaal niet horen. U plaatst als ‘krant’ een woord tussen ‘aanhalingstekens’ terwijl het geen quote is maar een controleerbaar ‘feit’ - waardoor u de ‘boodschap’ van de zin in twijfel trekt en doet voorkomen als ‘ook maar een mening’. Behandeling: meer vraagtekens, minder aanhalingstekens.
Voorbeeld: AD: Minderjarige meisjes werkten ‘gedwongen’ in prostitutie: één slachtoffer verdiende 22000 euro in drie maanden.
Zoals journalist Zoë Papaikonomou schrijft: ‘ “Gedwongen” tussen aanhalingstekens wanneer het gaat om minderjarigen?’ De kop is na kritiek aangepast.
4. Balansproblemen: ‘false balance’
Symptoom: U heeft evenwichtsstoornissen. U moet in ieder radio- of tv-item een balans opzoeken. Voor elke geuite mening móét u een tegenovergestelde vinden. U hebt de dwangmatige neiging om bij items die geen stelling of debat (zoals wetenschap) zijn, tóch voor- en tegenstanders te plaatsen. U nodigt Volt en FvD uit om over het bestaan van het klimaat te debatteren.
Of u bent talkshowhost. U bent zo bang om té links gevonden te worden, dat u dus maar verrechtst. U noemt uw talkshow ‘een links clubhuis waar iedereen welkom is’. Aan tafel zitten Fleur Agema (ex-PVV), Ingrid Coenradie en Joost Eerdmans (beiden JA21).
U confronteert lijsttrekkers met: Labubu’s, bingo, darten en snackbars, niet met vragen
5. Daderziendheid
Kwaal waarbij u met uw nieuwsbericht vooral kijkt vanuit het perspectief, de gevoelens, citaten en beweegredenen van de (mogelijke) dader, maar niet naar die van een slachtoffer. Behandeling: stel vragen. Heeft deze persoon er een belang bij om zichzelf zo (gelaagd, onschuldig) te presenteren en help ik als journalist daarbij onbewust (zijn rechtszaak)?
Hart van Nederland: Marco Borsato over beschuldiging misbruik: ‘Ergste beschuldiging die je me had kunnen aandoen’; RTL: Tweede zittingsdag werd Marco Borsato bijna te veel: ‘Had moeite met praten’ NOS: Marco Borsato over strafeis: ‘Ik ben me kapotgeschrokken’; Telegraaf: Marco Borsato loopt rechtszaal uit: ‘Ik ben echt leeg en moe’.
Alternatief: ‘Marco Borsato blijft onschuld claimen’ had ook gekund.
Nog een voorbeeld; De Gelderlander: ‘Onschuldig grapje’ kost werknemer restaurant terecht zijn baan: ‘hij had moeten weten dat betasten van borsten niet kan’
Zoals onderzoeksjournalist Zoë Papaikonomou terecht aankaart: waarom opent deze kopregel met een vergoelijkend citaat vanuit daderperspectief?
6. 'De gezelligheidsziekte'
Epidemie in televisieland. Symptomen: u heeft een zwakke aandachtsspanne, alles moet leuk zijn. Kan onbehandeld leiden tot:
- U confronteert lijsttrekkers met: Labubu’s, bingo, darten en snackbars, niet met vragen.
- U laat Ingrid Coenradie, fascistisch politica, pianospelen op de publieke omroep die ze als onderdeel van de PVV nog wilde wegsaneren. (Tip aan Pauw & de Wit: volgend jaar een expo met de schilderijen van vergeten Oostenrijks schildertalent!)
- Bij het Jeugdjournaal mag Geert Wilders ononderbroken vertellen wat er mis is met de islam. Het zijn toch maar kindjes, wat hebben die nou door?
= U besmet anderen. Zelfs de toekomstig premier Jetten, zogenaamd toonbeeld van fatsoen, maakte nu een seksistische grap (over Amalia).
Behandeling: Stel meer vragen. Met welk gevoel blijft de kijker achter? Hebben zij een politicus gezien die stevig ondervraagd is, of houden ze een warm gevoel over na dit [miniconcert/potje darten/bingospel], dat perfect past bij [vul in: Coenradies /Wilders’ /Eerdmans’ / De Vos’] imago van ‘milders’/fatsoenlijk rechts? Waar blijven de vragen over de partijprogramma’s, zoals die van JA21, die liefst 18 onrechtsstatelijke voorstellen bevatten?
U vergeet vaak dat het campagnetijd is, dat u alles wat iemand naar u ‘lekt’, moet wantrouwen
7. Geheugenverlies
U vergeet alles. Dat u had afgesproken om de FVD niet meer uit te nodigen voor talkshows en interviews: het cordon mediatique, weet u nog? Thierry Baudet belt u en vraagt u: ‘Wat moet ik doen om weer in talkshows te worden uitgenodigd?’ U vergeet dat u journalist bent en geen campagneleider van de FVD en geeft keurig antwoord op zijn vraag. U zegt: doe maar een nieuwe lijstrekker. Het werkt. Zodra u de nieuwe lijsttrekker ziet, vindt u de FVD weer likeable. U vergeet wie de echte leugenaars waren in het verleden, dat Dilan Yesilgöz loog over ‘nareis op nareis’. In plaats daarvan maakt u zich drukker over wie nou precies Yesilgöz ‘een leugenaar’ noemde. U vergeet vaak dat het campagnetijd is, dat u alles wat een politicus of mediafiguur naar u ‘lekt’, moet wantrouwen: wat wil die bron hiermee bereiken? U publiceert privé-appjes van de kabinetsformateur waarna die opstapt. U publiceert de vertrouwelijke gegevens dat PvdA-politica Esmah Lahlah voor een functie elders, buiten de PvdA, solliciteert. U vergeet weer dat het campagnetijd is en dat iemand haar misschien op deze manier in een kwaad daglicht wil zetten.
Behandeling: u hoeft niet alles te onthouden. Maar stel meer vragen! Zoek dingen op, trek dingen na. Bewaar ze in uw aantekeningen.
Op een kwaaltjesvrij 2026? Proost!
Marthe en Fausto van Bronkhorst . Marthe van Bronkhorst (zij/haar) is schrijver, theatermaker en psycholoog en studeerde aan de VU Amsterdam en Harvard Medical School. Ze schreef voor onder meer Theater Ins Blau, Sonnevanck, Over het IJ festival, Kluger Hans, Meander, De Revisor en werkt aan een roman over duikers bij uitgeverij De Geus. Fausto van Bronkhorst is muzikant, schrijft en maakt cabaret. Hij produceert zijn eigen muziek: opzwepende pop en hiphop met maatschappijkritische teksten. Ook staat hij regelmatige op het podium met stand-up comedy en cabaret.
Jasmijn ter Stege (zij/haar) is illustrator werkend vanuit Den Haag. In haar werk laat ze graag kleurrijke metaforen, zachte vormen en stevige verhaallijnen het woord voor haar overnemen.
