Micha Zaat sliep binnen een jaar in bijna 60 verschillende hotelkamers. In dit essay licht hij het fenomeen van de hotelkamer als liminaal object toe, en legt uit wat zo'n kortdurend verblijf voor gasten én kamers betekent en waarom het onmogelijk is om ouder te worden in een hotelkamer. 'In het bed waar ik gisteren droomde over sterven in een auto-ongeluk ligt nu iemand te masturberen.'
Ik houd de hotelkaart voor de sensor van het slot, het korte mechanisch geluidje dat volgt is mijn welkomstbericht. Ik krijg toegang tot – wederom – een ruimte gevuld met een gevoel van leegte, van tijdelijkheid. Ik stap binnen, doe het kaartje in het gleufje waarmee de stroom en de lichten aan gaan. Het ruikt wat vreemd, lichtelijke muf, maar tegelijkertijd chemisch. Het ruikt alsof de schoonmakers hun allerbest hebben gedaan om de geur van de vorige gebruiker van de kamer zo vlug mogelijk te elimineren. Het voelt steriel, als een kantoorruimte op de 36ste verdieping, waar jij degene bent die tot laat heeft doorgewerkt en nu als laatste de lichten uitdoet. Ik zet mijn koffer in de hoek en plof neer op het te strak opgemaakte bed. Ik staar naar het plafond, mijn hoofd is leeg en niet hier, maar alweer bij de volgende hotelkamer.
Ik heb even snel gecheckt: vanaf het begin van 2024 heb ik in ruim zestig verschillende hotelkamers overnacht. De ene luxer dan de ander, zelden langer dan één nacht. Soms dagen achter elkaar in weer een nieuw bed. Dit leven van vluchtige bezoeken aan uitgestorven lobby’s en strak gedecoreerde hotelkamers komt met het spelen in een band die internationaal veel tourt. De eindeloze herhaling van in- en uitchecken in hotels, het vormt een deel van de choreografie van de tourende muzikant. Deze dans heeft iets liminaals, iets dramatisch en iets melancholisch.
Dat liminale, het kalme maar onbehaaglijke gevoel van ruimtelijke tijdelijkheid tussen twee bestemmingen in – de ruimte is immers niet bedoeld voor langer verblijf en daarom gespeend van enig karakter of menselijke warmte – is een vast gegeven in stedelijke hotels. Zoals men ook vliegveldterminals, nachtelijke ziekenhuisgangen of lege snelwegen ervaart als liminaal, zo ook de hotelkamer. Het is een ruimte in een eeuwigdurende transitie. De bewoner is altijd tijdelijk, en gebruikt het louter om de nodige uren slaap te vatten. Als de kamer een mens was zou ze zich nooit kunnen hechten aan haar nieuwe minnaar, hij verlaat haar immers dikwijls de volgende ochtend voordat ze fatsoenlijk wakker kan worden. Ze blijft beduusd en verward achter, maar haar volgende vrijertje staat al klaar.
Het is onmogelijk ouder te worden in een hotelkamer
Het maakt de hotelkamer tegelijkertijd ook een aanlokkelijke plek voor degenen die op de vlucht zijn; de kamer wil niks van je en daagt je niet uit. Hij bestaat buiten de tijd om, als een ruimte in een vacuüm. De realiteit eindigt bij de deurdrempel. Zodra de deur achter je dichtslaat is tijd iets dat alleen bestaat uit uren buiten de tijd om. Het is onmogelijk ouder te worden in een hotelkamer. Alleen leven of sterven is er mogelijk.
De manier waarop Bill Murray en Scarlett Johansson elkaar op onverwachte manier vinden in Sofia Copolla’s Lost in Translation is kenmerkend voor dat liminale gevoel: Doordat de twee hoofdrolspelers zich in een dromerig vacuüm bevinden van een onbekend land, ver van huis, kunnen ze zich veroorloven een leven te leiden buiten hun eigen realiteiten om. De film speelt zich – niet onverwachts – grotendeels af in een luxe hotel in Tokyo. De setting van de stad met haar vreemde taal en gewoontes, het hotel wat bewoond wordt door zakelijke nomaden en de fysieke en mentale afstand tot thuis maakt dat het verhaal zonder een apotheose emoties blijft oproepen bij kijkers, zoveel jaar na dato. De film roept iets op dat we allemaal kennen, zonder het goed te kunnen benoemen: het gevoel van verloren te zijn, maar in die verlorenheid ook een stukje vrijheid te vinden. Dit wordt prachtig gevat in de slotscène, waarin de hoofdrolspelers een onverstaanbaar fluisterdialoog voeren terwijl ze elkaar gedag zeggen. Voor de kijker is het niet duidelijk wat ze tegen elkaar zeggen, en wat er dus met deze twee levens verder zal gebeuren. De betekenis van de film ligt daarmee verborgen in de symboliek van de onmacht die gepaard gaat met mens-zijn.
De hotelkamer als liminaal object is overigens een breed gedeeld fenomeen. Talloze liefhebbers besteden er ruim aandacht aan op het internet. Er bestaat zelfs zoiets als het ultieme liminale hotel: op de verschillende internetfora die dit thema behandelen is The Crowne Plaza op het Heathrow vliegveld in Londen officieus bekroond tot het meest liminale hotel ter wereld. Een van de eigenschappen die dit hotel zo kenmerkt als liminaal, is dat het een binnenplaats kent waarboven niet de open lucht prijkt, maar een systeemplafond met tl-licht schittert. Het hotel bevindt zich namelijk in terminal vier van het vliegveld en is daarom een gebouw binnen een gebouw. Het hotel is inmiddels een trekpleister geworden voor menig liminal-fanboy.
Door het anonieme karakter van de hotelkamer wordt de moraliteit van de gast op de proef gesteld
Naast films en internetfora krijgt dit fenomeen ook binnen de wetenschap ruim aandacht. Zo stelt sociologe Annette Pritchard dat het hotel de kracht heeft om deviant gedrag aan te wakkeren. Door het anonieme karakter van de hotelkamer wordt de moraliteit van de gast op de proef gesteld. De gestandaardiseerde omgangsvormen in het dagelijkse leven lijken op deze plekken ruimte te maken voor een nieuwe realiteit. Dit komt mede door de sterk hiërarchische verhouding tussen hotelwerknemer en gast, meent Pritchard. Deze machtsverhouding in combinatie met een gevoel van anonimiteit kan leiden tot onvoorspelbaar en ongeremd gedrag. Geen wonder dat hotelkamers geliefde locaties zijn voor seksuele uitstapjes.
De esthetische waarde van liminaliteit is langer geleden prachtig gevat in het schilderij Hotel Room (1931) van Edward Hopper. Een vrouw zit wat ongemakkelijk voorovergebogen op haar hotelbed een boek te lezen, naast haar nog gesloten koffers en vluchtig uitgedane kleding. Haar hoofd is gehuld in een schaduw. De teneur van het schilderij doet somber aan, maar is mijns ziens niet tragisch. Het vertelt precies dat verloren gevoel, die eenzaamheid die tevens gepaard gaat met een bepaalde innerlijke rust. De lege, roomwitte muren versterken het gevoel van anonimiteit. Een moment van kalmte in de tijdelijkheid van de ruimte ontdoet de vrouw van de gehaastheid van de wereld buiten.
Ondanks de anonimiteit die de hotelkamer afdwingt laat elke mens een stukje van zijn ziel achter in zo’n kamer. De verhalen die tussen de vier muren van zo’n ruimte zweven doen je duizelen: van affaires tot aan overlijdens. Mensen die ver van huis zijn en hun thuis missen en mensen die juist wegrennen van thuis op weg naar een nieuw leven. Van cocaïne op de transparante badkamerwastafel, tot aan de pocketversie van het Nieuwe Testament in de la van het nachtkastje. Net zo ongezien als huidschilfers laat de gast zijn verhaal achter. Geen stofzuiger die ertegen op kan. In het bed waar ik gisteren droomde over sterven in een auto-ongeluk ligt nu iemand te masturberen.
In de hotelkamer sterft het 'ik', je zijn wordt opgenomen in deze grote verhalenbundel van vorige bewoners, en zal voortleven in de eeuwigheid van nieuwe bewoners, elke dag weer een ander. Je wordt onderdeel van het grotere geheel van hotelgasten, wiens identiteit en individuele karakters onbelangrijk zijn. Het is misschien wel het dichtste dat ik ooit zal komen bij het onderdeel zijn van een cult.
In het bed waar ik gisteren droomde over sterven in een auto-ongeluk ligt nu iemand te masturberen
De hotelkamer stemt mij vaak melancholisch, en nostalgisch. Ondanks dat ik als kind vrijwel nooit in hotelkamers verbleef, kleeft er een zweem van ongeleefde herinneringen aan vast. Het zal te maken hebben met het uniforme interieur dat de meeste hotelkamers karakteriseert, wat soms kan leiden tot een zeker déjà vu-gevoel. Of misschien is het toch die gestorven 'ik'; in een hotelkamer herleven we alle herinneringen van alle vorige gasten tegelijkertijd, een troebele ontsluiering van God als in een droomtoestand. In de hotelkamer is de gast een microkosmos in een macrokosmos.
Daarmee kent het liminale ook een bepaalde rust, terwijl de aanblik van zo’n ruimte juist unheimisch aan kan doen. Dit is als het kijken uit een vliegtuigraam: terwijl je je kilometers boven de grond bevindt in een groot aluminium cilindervormig object dat tonnen weegt, kan er een bepaalde rust over je uitstromen: acceptatie van het onbegrijpelijke feit dat zo’n ding op kan stijgen en in de lucht kan blijven zweven, zonder dat jij er zelf als passagier invloed op kan uitoefenen. Die totale overgave en de aanblik van eindeloze lucht en wolken stemmen nederig, een emotie die in het liminale vaak de boventoon voert.
Maar dan die confrontatie, oh die confrontatie met jezelf in een anonieme hotelkamer. Het pijnlijk blote dat je opeens bent als je je helemaal alleen bevindt in een onbekende ruimte zonder afleidingen en invullingen. Opeens mis je die gestorven dierbare op een ongewone sterke manier, opeens slaat de twijfel toe over de koers van je leven terwijl je een patroon probeert te vinden in het reliëf van het plafond. Ik ben ervan overtuigd dat grote levensveranderende keuzes vaker in hotelkamers gemaakt worden dan in het comfort van de eigen leefomgeving.
Ik trek schone kleren aan, ruim mijn toilettas weer in (al heb ik er alleen maar een tandenborstel en tandpasta uit gehaald), pak m’n koffer weer op systematische wijze in en trek het kaartje uit de houder waardoor de stroom abrupt uitvalt. Als een onpersoonlijke kus op de wang valt de zware deur achter me dicht.
Micha Zaat is muzikant in de Rotterdamse postpunk band Tramhaus. Hij is tevens auteur van het boek ‘Rotterdam, laat je horen!’ en heeft hij geschreven voor o.a. De Groene Amsterdammer, muziekblad OOR en Vers Beton.
Iza Tromp (1996) is illustrator en beeldend kunstenaar werkzaam in Amsterdam. Ze maakt werk dat eruitziet als een herinnering; in de vorm van een tekening, tekst, animatie of textiel. Terugkerende thema's in haar werk zijn thuis en huis, kindertekeningen, vrouwelijkheid, moederschap en intimiteit. izatromp.nl
