Asset 14

De diefstal van mijn favoriete film

Essay: De diefstal van mijn favoriete film

Luuk Imhann kon kunst altijd scheiden van de kunstenaar, maar toen hij zijn favoriete film Manhattan onlangs opzette, werd hij overvallen door onbehagen. Hoe vindt hij een vervanger voor zijn besmette favoriet?

Tot vorige week kon ik altijd de kunst scheiden van de kunstenaar. Zeven dagen geleden vroeg mijn vriendin me wat mijn favoriete film aller tijden was. Ik gaf hetzelfde antwoord dat ik al jaren geef als mensen me die vraag stellen: Manhattan van Woody Allen. Even later keken we hem, maar na drie kwartier drukte ik op stop.
Ik merkte dat ik niet meer naar Woody Allen kon kijken zonder te denken aan de beschuldigingen van misbruik aan zijn adres, zeker niet bij een film waarin een 43-jarige man (gespeeld door Allen zelf) een relatie heeft met een 17-jarig meisje (Muriel Hemingway). Het was niet zo dat de publieke opinie mij ertoe bewoog mijn favoriet te laten vallen. Ik had immers nog vol verwachting de dvd opgezet. Maar ik merkte dat de rationele scheiding tussen kunst en kunstenaar, werd ingehaald door de gevoelens van walging en onbehagen die me overvielen. En dus rest mij niets anders dan op zoek te gaan naar een nieuwe favoriet. Maar hoe?

Geprikkeld

Allereerst is het goed om na te gaan waarom Manhattan het ooit tot mijn favoriet had weten te schoppen. De eerste keer dat ik Manhattan keek, kwam ik niet veel verder dan de intro, waar zwartwit beelden van een besneeuwd New York getoond worden terwijl Rhapsody in Blue van George Gershwin speelt. Daaroverheen de voice-over van Woody Allen zelf, als schrijver die keer op keer probeert een begin te maken aan zijn boek, maar met elk begin ontevreden is. Als schrijver kon ik me daar zo goed aan relateren, de eeuwige zelftwijfel, de gedachten aan wat anderen zouden zeggen als je te ‘prekerig’ overkomt en dat gepaard met wellicht de mooiste beelden van Manhattan ooit geschoten, door meestercameraman Gordon Willis. Maar ik kon de film niet afzien; die eerste keer niet en de keren daarna ook niet. Na het zien van die eerste vijf minuten móest ik steevast mijn computer aanzetten en zelf aan de slag. Mijn inspiratie werd keer op keer geprikkeld door de beste filmopening die ik ooit zag en ik móest proberen dat te evenaren.

Toen ik de film eindelijk uit zag, dook ik in de recensies en artikelen over de film, in een poging laag na laag af te pellen van het werk. Hij werd er zo mogelijk nog beter van. Ik kan die film dromen en heb hem sinds die eerste maal, zo’n acht of negen jaar geleden, elk jaar meerdere malen herkeken. Totdat de weerzin mij ineens overviel toen ik hem vorige week zag. Maar waarom? Als gezegd, ik probeer de kunst altijd van de kunstenaar te scheiden; het gaat om wat er gemáákt is, niet om de daden van iemand. Want als je die grens overgaat, valt er immers zo ontzettend veel grote kunst weg, dat de wereld er armer van wordt. Mogen we geen Salinger meer lezen? Of Louis-Ferdinand Céline? Moeten alle schilderijen van Caravaggio uit de musea worden weggehaald omdat hij iemand heeft vermoord?

Hypocriet?

Er is geen absolute grens, dus wegen we allemaal voorwaardelijk de aantijgingen tegen kunstenaars. Lucebert was ‘fout’ in de oorlog, Gerrit Achterberg pleegde een moord en Roman Polanski verkrachtte een tiener. Welke van deze drie misdaden is erg genoeg om van de ‘dader’ geen kunst meer van te willen lezen of zien? Ben ik hypocriet in de veroordeling van Kevin Spacey en de adoratie van Alfred Hitchcock? Ook deze grote regisseur is immers meermaals door actrices van misbruik beschuldigd.

Ik zag voor me hoe ik later op Oost-Duitse wijze ondervraagd zou worden met de herhaaldelijke vraag waarom ik die film toch zo bleef koesteren.

De vraag of je nog van iemands kunst mag genieten als je weet dat hij of zij een misdaad heeft begaan, is er één die iedereen voor zichzelf moet beantwoorden. Of liever: dat moet iedereen voor zichzelf ervaren. Want het is dus niet zo dat ik rationeel besloot de films van Woody Allen niet meer te kijken nadat zijn adoptiedochter haar beschuldigingen herhaald had; mijn weerstand was gevoelsmatig en zelfs fysiek: ik kán het simpelweg niet meer. Ik zag de bedscène waarin Allen en Hemingway samen Chinees aten terwijl ze een film keken. Het meisje stelt voor iets anders te doen en de film snijdt naar een scène waarin de twee een koetsrit door Central Park maken en Allen het meisje hartstochtelijk zoent. Of ruw bespringt. Want ik kan het onderscheid dus niet meer maken. Nooit eerder zag ik iets anders dan liefde in die scène, maar ik merkte dat ik wegkeek, gevolgd door een naar gevoel in mijn maag. Ik kon niet meer kijken, omdat ik het gevoel kreeg dat ik iets zag wat ik niet mócht zien. Had mijn favoriete film tot dan toe mijn integriteit verdrongen? En wat was er dan nu ineens veranderd? Ik zag voor me hoe ik later op Oost-Duitse wijze ondervraagd zou worden met de herhaaldelijke vraag waarom ik die film toch zo bleef koesteren. Is het waar, zoals Dylan Farrow eens schreef, dat ik haar vader door mijn jarenlange adoratie van die film – die ik niet onder stoelen of banken schoof – in het zadel heb gehouden? Hoe integer is mijn plek als jarenlange fan tegenover slachtoffers?

Voel ik mij als fan medeplichtig tegenover de slachtoffers? En is dat terecht? Ik kan volhouden dat ik niets zeker wist, dat hij niet was veroordeeld. Maar kennis van de gebeurtenissen had ik wel, door de artikelen, die met elke nieuwe film van hem weer boven kwamen. En toch ging ik telkens opnieuw naar de bioscoop, vasthoudend aan mijn scheiden van kunst en kunstenaar. Was dit niet een manier om me aan de discussie te onttrekken? Of nam ik juist stelling door wél steevast naar al zijn nieuwe films te gaan?

Zoektocht

Nu ik moet erkennen dat mijn rationele standpunt over scheiding tussen kunstwerk en kunstenaar is ingehaald door mijn gevoel dat me vertelt dat dat niet altijd mogelijk is, moet ik op zoek naar een nieuwe, zuivere, favoriete film. Maar waar begin ik die zoektocht?

Wat maakt nu een film tot favoriet? Is het gevoel, associatie of herinnering? Hoe zwaar wegen de esthetische en kunstzinnige factoren? En speelt erkenning door publiek en critici een rol, een volle prijzenkast? Om bij het laatste te beginnen: in filmtijdschrift Sight and Sound stemmen de grootste regisseurs van de wereld op hun favorieten, waardoor er veel pareltjes uit de filmhistorie bijstaan. Wie vergeet er ooit de reis door licht en ruimte van 2001: A Space Odyssey of de droombeelden van Otto e Mezzo? Maar als je het aan acteurs vraagt, kiezen ze Tootsie. Volgens het Franse filmblad Cahiers du cinéma is de beste film Citizen Kane, maar de Duitsers achten Vertigo toch hoger en de grootste filmsite IMDB houdt vast aan The Shawshank Redemption, gebaseerd op een systeem waar iedereen kan stemmen (de meeste lof voor een film uit eigen land, gaat trouwens uit naar Zwartboek en Turks Fruit). Ik kan de Oscars nazoeken of de winnaars van filmfestivals in Cannes of Berlijn, maar maakt dat uit? Zoveel kenners, zoveel meningen en bovendien – het zegt niets over hoe ík mij tot de film verhoud.

Ik voelde verwantschap met Botje, het kleine geelblauwe visje dat overal bang voor was.

Dus laat ik de erkenning voor wat ‘ie is en richt de blik naar binnen: welke films waren voor mij nu bijzonder? Welke film sprak het meest tot mijn verbeelding in mijn jeugd, welke film heb ik grijs gedraaid? Waarschijnlijk heb ik nooit een film zo intens beleefd als mijn eerste bioscoopfilm. Ik bewoog mee in mijn stoel, toen ik De kleine zeemeermin zag, en ik voelde verwantschap met Botje, het kleine geelblauwe visje dat overal bang voor was, van elk avontuur alleen de beren op de weg zag, maar zijn wijzere vriendin in alles volgde. En jaren later was er dat snijdende gevoel van herkenning, ditmaal bij Eternal Sunshine of the Spotless Mind, waarin ik als zeventienjarige mijn liefdesverdriet exact gekopieerd zag en herkende hoe de karakters probeerden hun herinneringen aan de ander te wissen, net als ik toen probeerde te doen. En The Lion King, de film die ik ontelbaar vaak gezien heb en nóg ontelbaar vaak kan zien, in de wetenschap dat hij me nóóit zal vervelen, is dat dan misschien mijn favoriet?

Maatstaf

Nee, ik heb meer nodig dan alleen gevoel. Esthetiek, mooie beelden en zinnen. En filmisch meesterschap – objectieve kwaliteiten. Maar is mijn favoriet dan ‘de som der delen’ – de film die het sterkst is in elk van die afzonderlijke elementen? Of zijn die ‘objectieve kwaliteiten’ niet meer dan een poging om achteraf duiding te geven aan toch een ongrijpbaar gevoel van schoonheid? Ik probeerde het. Van meesterwerken als The Tree of Life tot The Fountain en van Blue tot In the Mood for Love onderzocht ik de kunstvorm via alle afzonderlijke delen: van camerawerk en acteren tot regie en soundtracks. En ik voelde veel waardering voor vakmanschap. Maar ik voelde niet wat ik jaren voelde bij Manhattan.

Uiteindelijk is er niets wat mij uitsluitsel geeft. Niet het gevoel of de herinnering, niet de objectieve maatstaf van esthetiek of erkenning. Misschien heb ik per levensfase een favoriete film, en moet ik na The Lion King en Eternal Sunshine of the Spotless Mind wachten op een nieuwe levensfase nu Manhattan is weggevallen. Ik wil nog steeds graag kunst en kunstenaar scheiden, maar ik weet nu dat ik het niet altijd kan. Zoals het niet als een keuze voelt dat Manhattan mijn favoriet níet meer is, zo valt een nieuwe favoriet ook niet te kiezen. Dus zolang er zich geen opvolger aan mij opdringt, zal ik iedereen die naar mijn favoriete film vraagt, naar eer en geweten zeggen dat ik favorietloos ben.



Mail

Luuk Imhann (1986) is schrijver van de roman Paradijs (Querido, 2016) en schrijft toneelstukken voor toneelgroep NOX, waar hij ook artistiek directeur van is.

Jip van den Toorn is een illustratrice uit Amsterdam die zich voornamelijk richt op illustraties en GIFs. Ze maakt onder andere werk voor de Vrij Nederland, Het Parool en de VPROgids.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Koop online bij je favoriete boekhandel 1

Koop online bij je favoriete boekhandel

Max Beijneveld ziet met lede ogen aan hoe de boekhandels uit het straatbeeld verdwijnen door de coronacrisis, ondanks het feit dat we het afgelopen jaar gezamenlijk meer boeken hebben gekocht. Steun juist nu je favoriete boekhandels door direct op hun site onze aankopen te doen. Lees meer

Succes is geen keuze

Succes is geen keuze

Krijgen we in onze samenleving altijd wat ons toekomt? Bas van Weegberg ziet meritocratie als een optimistisch rookgordijn waarachter sociale ongelijkheid makkelijker in stand wordt gehouden. Lees meer

Het populisme van de VVD, gekraakt

Het populisme van de VVD, gekraakt

De #DanielKoerhuisChallenge begon als een ludieke hashtag, maar bleek gaandeweg om veel meer te gaan, schrijft Sander van der Kraan. Lees meer

Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Het beste van 2020

Tien hoogtepunten van een jaar discussies, ruzies en gepassioneerde betogen die de revue passeerden. Lees meer

Alain Bachellier

Te vaccineren of niet te vaccineren, dat is de kwestie

De keuze om je wel te vaccineren is vaak net zo irrationeel als de keuze om je niet te vaccineren. Uiteindelijk is niet kennis, maar vertrouwen de doorslaggevende factor. Jihane Chaara heeft vertrouwen. Lees meer

 Staat er een doctor voor de zaal?

Staat er een doctor voor de zaal?

Epsteins gastbijdrage was tekenend voor het seksisme en de neerbuigendheid waarmee vrouwelijke academici te maken krijgen. Lees meer

Vergeet het lichaam van de ander niet 1

Vergeet het lichaam van de ander niet

Juist in een tijd waarin gezondheid als een individuele verplichting wordt gezien, dwingt een pandemie ons om over onze lichamelijkheid na te denken, merkt Rijk Kistemaker. En over die van de ander. Lees meer

Nieuws in beeld: Met afstand de raarste kerst

Met afstand de raarste kerst

Illustrator Loes van Gils blikt vooruit op een afstandelijke kerst. Lees meer

Diversiteit in het academisch curriculum

De 'pure gaze' van de witte wetenschapper

Grâce Ndjako neemt ons mee langs schrijvers en denkers uit alle tijdperken die de academische wereld probeerden te dekoloniseren. Lees meer

Filmtrialoog: King of the Belgians

King of the Belgians

Een documentairemaker volgt de Belgische koning Nicolaas III op staatsbezoek in Turkije. Ondertussen splitst Wallonië zich in afwezigheid van de koning af van Vlaanderen. Lees meer

 Minister Kaag houdt het bij een kledingadvies

Minister Kaag houdt het bij een kledingadvies

Minister Kaag (Buitenlandse Handel) hield deze week twee Kamermoties tegen, die ons in staat hadden moeten stellen de import te beperken van kleding die onder dwang is gemaakt door Oeigoeren. Lees meer

Een cruciaal EU-wetsvoorstel over Big Tech laten we zomaar aan onze aandacht ontglippen

Waarom laten we een cruciaal EU-wetsvoorstel over Big Tech zomaar vallen?

Na jaren van kritiek en waarschuwingen van klokkenluiders komt de Europese Commissie eindelijk met een wetsvoorstel over de macht en invloed van Big Tech. En wat gebeurt er? De grootste bedrijven lobbyen het voorstel gewoon van de baan. Kom op, media: reageer! Lees meer

 Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met name kleine webshops zijn vaak genoodzaakt om (veel) groter verpakkingsmateriaal te gebruiken. Illustrator Chloé Pérès-Labourdette brengt het nieuws in beeld. Lees meer

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

De schrijver van deze brief ging tegelijkertijd en naar dezelfde school als de kinderen van minister Arie Slob, en leeft nog altijd met de wonden van de homofobie op die school. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan