Asset 14

De diefstal van mijn favoriete film

Essay: De diefstal van mijn favoriete film

Luuk Imhann kon kunst altijd scheiden van de kunstenaar, maar toen hij zijn favoriete film Manhattan onlangs opzette, werd hij overvallen door onbehagen. Hoe vindt hij een vervanger voor zijn besmette favoriet?

Tot vorige week kon ik altijd de kunst scheiden van de kunstenaar. Zeven dagen geleden vroeg mijn vriendin me wat mijn favoriete film aller tijden was. Ik gaf hetzelfde antwoord dat ik al jaren geef als mensen me die vraag stellen: Manhattan van Woody Allen. Even later keken we hem, maar na drie kwartier drukte ik op stop.
Ik merkte dat ik niet meer naar Woody Allen kon kijken zonder te denken aan de beschuldigingen van misbruik aan zijn adres, zeker niet bij een film waarin een 43-jarige man (gespeeld door Allen zelf) een relatie heeft met een 17-jarig meisje (Muriel Hemingway). Het was niet zo dat de publieke opinie mij ertoe bewoog mijn favoriet te laten vallen. Ik had immers nog vol verwachting de dvd opgezet. Maar ik merkte dat de rationele scheiding tussen kunst en kunstenaar, werd ingehaald door de gevoelens van walging en onbehagen die me overvielen. En dus rest mij niets anders dan op zoek te gaan naar een nieuwe favoriet. Maar hoe?

Geprikkeld

Allereerst is het goed om na te gaan waarom Manhattan het ooit tot mijn favoriet had weten te schoppen. De eerste keer dat ik Manhattan keek, kwam ik niet veel verder dan de intro, waar zwartwit beelden van een besneeuwd New York getoond worden terwijl Rhapsody in Blue van George Gershwin speelt. Daaroverheen de voice-over van Woody Allen zelf, als schrijver die keer op keer probeert een begin te maken aan zijn boek, maar met elk begin ontevreden is. Als schrijver kon ik me daar zo goed aan relateren, de eeuwige zelftwijfel, de gedachten aan wat anderen zouden zeggen als je te ‘prekerig’ overkomt en dat gepaard met wellicht de mooiste beelden van Manhattan ooit geschoten, door meestercameraman Gordon Willis. Maar ik kon de film niet afzien; die eerste keer niet en de keren daarna ook niet. Na het zien van die eerste vijf minuten móest ik steevast mijn computer aanzetten en zelf aan de slag. Mijn inspiratie werd keer op keer geprikkeld door de beste filmopening die ik ooit zag en ik móest proberen dat te evenaren.

Toen ik de film eindelijk uit zag, dook ik in de recensies en artikelen over de film, in een poging laag na laag af te pellen van het werk. Hij werd er zo mogelijk nog beter van. Ik kan die film dromen en heb hem sinds die eerste maal, zo’n acht of negen jaar geleden, elk jaar meerdere malen herkeken. Totdat de weerzin mij ineens overviel toen ik hem vorige week zag. Maar waarom? Als gezegd, ik probeer de kunst altijd van de kunstenaar te scheiden; het gaat om wat er gemáákt is, niet om de daden van iemand. Want als je die grens overgaat, valt er immers zo ontzettend veel grote kunst weg, dat de wereld er armer van wordt. Mogen we geen Salinger meer lezen? Of Louis-Ferdinand Céline? Moeten alle schilderijen van Caravaggio uit de musea worden weggehaald omdat hij iemand heeft vermoord?

Hypocriet?

Er is geen absolute grens, dus wegen we allemaal voorwaardelijk de aantijgingen tegen kunstenaars. Lucebert was ‘fout’ in de oorlog, Gerrit Achterberg pleegde een moord en Roman Polanski verkrachtte een tiener. Welke van deze drie misdaden is erg genoeg om van de ‘dader’ geen kunst meer van te willen lezen of zien? Ben ik hypocriet in de veroordeling van Kevin Spacey en de adoratie van Alfred Hitchcock? Ook deze grote regisseur is immers meermaals door actrices van misbruik beschuldigd.

Ik zag voor me hoe ik later op Oost-Duitse wijze ondervraagd zou worden met de herhaaldelijke vraag waarom ik die film toch zo bleef koesteren.

De vraag of je nog van iemands kunst mag genieten als je weet dat hij of zij een misdaad heeft begaan, is er één die iedereen voor zichzelf moet beantwoorden. Of liever: dat moet iedereen voor zichzelf ervaren. Want het is dus niet zo dat ik rationeel besloot de films van Woody Allen niet meer te kijken nadat zijn adoptiedochter haar beschuldigingen herhaald had; mijn weerstand was gevoelsmatig en zelfs fysiek: ik kán het simpelweg niet meer. Ik zag de bedscène waarin Allen en Hemingway samen Chinees aten terwijl ze een film keken. Het meisje stelt voor iets anders te doen en de film snijdt naar een scène waarin de twee een koetsrit door Central Park maken en Allen het meisje hartstochtelijk zoent. Of ruw bespringt. Want ik kan het onderscheid dus niet meer maken. Nooit eerder zag ik iets anders dan liefde in die scène, maar ik merkte dat ik wegkeek, gevolgd door een naar gevoel in mijn maag. Ik kon niet meer kijken, omdat ik het gevoel kreeg dat ik iets zag wat ik niet mócht zien. Had mijn favoriete film tot dan toe mijn integriteit verdrongen? En wat was er dan nu ineens veranderd? Ik zag voor me hoe ik later op Oost-Duitse wijze ondervraagd zou worden met de herhaaldelijke vraag waarom ik die film toch zo bleef koesteren. Is het waar, zoals Dylan Farrow eens schreef, dat ik haar vader door mijn jarenlange adoratie van die film – die ik niet onder stoelen of banken schoof – in het zadel heb gehouden? Hoe integer is mijn plek als jarenlange fan tegenover slachtoffers?

Voel ik mij als fan medeplichtig tegenover de slachtoffers? En is dat terecht? Ik kan volhouden dat ik niets zeker wist, dat hij niet was veroordeeld. Maar kennis van de gebeurtenissen had ik wel, door de artikelen, die met elke nieuwe film van hem weer boven kwamen. En toch ging ik telkens opnieuw naar de bioscoop, vasthoudend aan mijn scheiden van kunst en kunstenaar. Was dit niet een manier om me aan de discussie te onttrekken? Of nam ik juist stelling door wél steevast naar al zijn nieuwe films te gaan?

Zoektocht

Nu ik moet erkennen dat mijn rationele standpunt over scheiding tussen kunstwerk en kunstenaar is ingehaald door mijn gevoel dat me vertelt dat dat niet altijd mogelijk is, moet ik op zoek naar een nieuwe, zuivere, favoriete film. Maar waar begin ik die zoektocht?

Wat maakt nu een film tot favoriet? Is het gevoel, associatie of herinnering? Hoe zwaar wegen de esthetische en kunstzinnige factoren? En speelt erkenning door publiek en critici een rol, een volle prijzenkast? Om bij het laatste te beginnen: in filmtijdschrift Sight and Sound stemmen de grootste regisseurs van de wereld op hun favorieten, waardoor er veel pareltjes uit de filmhistorie bijstaan. Wie vergeet er ooit de reis door licht en ruimte van 2001: A Space Odyssey of de droombeelden van Otto e Mezzo? Maar als je het aan acteurs vraagt, kiezen ze Tootsie. Volgens het Franse filmblad Cahiers du cinéma is de beste film Citizen Kane, maar de Duitsers achten Vertigo toch hoger en de grootste filmsite IMDB houdt vast aan The Shawshank Redemption, gebaseerd op een systeem waar iedereen kan stemmen (de meeste lof voor een film uit eigen land, gaat trouwens uit naar Zwartboek en Turks Fruit). Ik kan de Oscars nazoeken of de winnaars van filmfestivals in Cannes of Berlijn, maar maakt dat uit? Zoveel kenners, zoveel meningen en bovendien – het zegt niets over hoe ík mij tot de film verhoud.

Ik voelde verwantschap met Botje, het kleine geelblauwe visje dat overal bang voor was.

Dus laat ik de erkenning voor wat ‘ie is en richt de blik naar binnen: welke films waren voor mij nu bijzonder? Welke film sprak het meest tot mijn verbeelding in mijn jeugd, welke film heb ik grijs gedraaid? Waarschijnlijk heb ik nooit een film zo intens beleefd als mijn eerste bioscoopfilm. Ik bewoog mee in mijn stoel, toen ik De kleine zeemeermin zag, en ik voelde verwantschap met Botje, het kleine geelblauwe visje dat overal bang voor was, van elk avontuur alleen de beren op de weg zag, maar zijn wijzere vriendin in alles volgde. En jaren later was er dat snijdende gevoel van herkenning, ditmaal bij Eternal Sunshine of the Spotless Mind, waarin ik als zeventienjarige mijn liefdesverdriet exact gekopieerd zag en herkende hoe de karakters probeerden hun herinneringen aan de ander te wissen, net als ik toen probeerde te doen. En The Lion King, de film die ik ontelbaar vaak gezien heb en nóg ontelbaar vaak kan zien, in de wetenschap dat hij me nóóit zal vervelen, is dat dan misschien mijn favoriet?

Maatstaf

Nee, ik heb meer nodig dan alleen gevoel. Esthetiek, mooie beelden en zinnen. En filmisch meesterschap – objectieve kwaliteiten. Maar is mijn favoriet dan ‘de som der delen’ – de film die het sterkst is in elk van die afzonderlijke elementen? Of zijn die ‘objectieve kwaliteiten’ niet meer dan een poging om achteraf duiding te geven aan toch een ongrijpbaar gevoel van schoonheid? Ik probeerde het. Van meesterwerken als The Tree of Life tot The Fountain en van Blue tot In the Mood for Love onderzocht ik de kunstvorm via alle afzonderlijke delen: van camerawerk en acteren tot regie en soundtracks. En ik voelde veel waardering voor vakmanschap. Maar ik voelde niet wat ik jaren voelde bij Manhattan.

Uiteindelijk is er niets wat mij uitsluitsel geeft. Niet het gevoel of de herinnering, niet de objectieve maatstaf van esthetiek of erkenning. Misschien heb ik per levensfase een favoriete film, en moet ik na The Lion King en Eternal Sunshine of the Spotless Mind wachten op een nieuwe levensfase nu Manhattan is weggevallen. Ik wil nog steeds graag kunst en kunstenaar scheiden, maar ik weet nu dat ik het niet altijd kan. Zoals het niet als een keuze voelt dat Manhattan mijn favoriet níet meer is, zo valt een nieuwe favoriet ook niet te kiezen. Dus zolang er zich geen opvolger aan mij opdringt, zal ik iedereen die naar mijn favoriete film vraagt, naar eer en geweten zeggen dat ik favorietloos ben.



Mail

Luuk Imhann (1986) is schrijver van de roman Paradijs (Querido, 2016) en schrijft toneelstukken voor toneelgroep NOX, waar hij ook artistiek directeur van is.

Jip van den Toorn is een illustratrice uit Amsterdam die zich voornamelijk richt op illustraties en GIFs. Ze maakt onder andere werk voor de Vrij Nederland, Het Parool en de VPROgids.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer

Warning: Undefined variable $articleCount in /home/hardhoof/hardhoofd.com/releases/20220413071826/public/content/themes/hardhoofd6/components/ctas/latest-posts.php on line 24
het laatste
Nieuws in beeld: Iedereen voor? Hallo?

Iedereen voor? Hallo?

De weinige Tunesiërs die kwamen opdagen voor het referendum, stemden massaal voor meer macht voor de zittende president. Lees meer

Nieuws in beeld: We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

Hoelang kunnen we nog boven de zelfgegraven afgrond blijven bungelen? Lees meer

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Eindredactie!

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Essay & Opinie!

Als Chef Essay & Opinie onderhoud je contact met getalenteerde essayisten en opiniemakers, en draag je de verantwoordelijkheid over jouw tak op Hard//hoofd. Lees meer

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Netflix zet in Inventing Anna een oplichtster op een voetstuk. Emma Stomp zet daar vraagtekens bij. Lees meer

Nieuws in beeld: We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

Om de gasvoorraden te ontzien, mogen de (uiterst vervuilende) kolencentrales jarenlang op volle toeren draaien. Lees meer

Nieuws in beeld: Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Driekwart van de Nederlanders vindt de acties tijdens boerenprotesten te ver gaan. Lees meer

Automatische concepten 75

Filmmaker liet angst achter zich

Dit jaar werden de Olympische Winterspelen ‘gewoon ’in China gehouden. In het licht van deze – voor mensenrechtenactivisten – verbijsterende keuze door het Internationaal Olympisch Comité maakte de Tibetaanse documentairemaker Dhondrub Wangchen een tournee door Europa. Op het moment dat hij tot zes jaar gevangenisstraf werd veroordeeld was de eerste keer dat de wereld hoorde... Lees meer

Nieuws in beeld: Een wereld zonder plastic, kunnen we ons die nog wel voorstellen?

Een wereld zonder plastic, kunnen we ons die nog wel voorstellen?

Illustrator Finn Rogers liet zich inspireren door een gedachte-experiment: wat als we - met één zwaai van een toverstaf - al het plastic lieten verdwijnen? Lees meer

Evi Aarens is een troll 1

Evi Aarens is een troll

Je als gearriveerde schrijver verschuilen achter een pseudoniem om kritiek op anderen te spuiwen geeft geen pas, aldus Marthe van Bronkhorst. Lees meer

Een groot avontuur begint met een klein rugzakje

Een groot avontuur begint met een klein rugzakje

Op een waddenvakantie dringt de vervreemding zich aan Nina op bij zoveel ingekaderd vertier. “Er klopt iets niet aan dit uitstapje.” Als de weidsheid van het Wad niet meer voldoende blijkt om uit de aangeharkte realiteit van onze maatschappij te ontsnappen, vindt ze elders een ervaring van oneindigheid. Lees meer

Nieuws in beeld: 'Hyperkapitalistische middelvinger' gaat voortaan wat bescheidener door het leven

'Hyperkapitalistische middelvinger' gaat voortaan wat bescheidener door het leven

Voor de lezers van het 'lijfblad voor 's werelds allerrijksten' komt de echte wereld toch iets te dichtbij. Lees meer

Nieuws in beeld: Als genezen niet meer gaat, rest een zachte overtocht

Als genezen niet meer gaat, rest een zachte overtocht

Artsen en verpleegkundigen krijgen 'les in vreedzaam sterven'. Lees meer

Aanrommelen

Aanrommelen

De afvalcontainer in mijn straat staat ter adoptie aangeboden. Als adoptant gooi je het afval dat je buurtgenoten naast de container hebben geplaatst er alsnog in, of je maakt een melding bij de gemeente als het ruimtelijk niet past. Zo’n dergelijke adoptie is nodig, want er staat regelmatig nijpend veel afval náást de container. De... Lees meer

Dit is geen NFT, maar een simpele jpeg - weliswaar zonder uitstoot

Ook feministische NFT’s zijn een aanslag op het milieu

Feministisch platform The TittyMag wil het NFT-aanbod diverser maken. Kan het platform die markt niet beter links laten liggen? Lees meer

 1

Vat het nou alsjeblieft niet persoonlijk op

Corona lijkt alweer bijna iets uit het verleden maar de financiële effecten ervan zijn nog steeds voelbaar in de culturele sector. Vivian Mac Gillavry blikt terug op een periode waarin bestuurders kunstenaars zonder schuld of schaamte voor de bijl gooiden. Lees meer

 1

Pim Fortuyn, aartsvader van conservatieve camp

Twintig jaar na de moord op Pim Fortuyn is camp een belangrijk onderdeel van extreem-rechtse politiek geworden. Hoe komt de bal weer bij 'ons' te liggen? Lees meer

Nieuws in beeld: Voor de klas? Mij niet gezien!

Voor de klas? Mij niet gezien!

Tien jaar geleden waren er zo'n 3000 à 4000 docenten nodig. Vorig jaar 18.000. Lees meer

Nieuws in beeld: Steek je hand op als ook jij...

Steek je hand op als ook jij...

De politie registreerde bijna 40 procent meer gevallen van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Lees meer

Vrouwen van kleur! Stop met uitblinken en sluit je aan bij de dutjesrevolutie! 1

Vrouwen van kleur! Stop met uitblinken en sluit je aan bij de dutjesrevolutie!

Bij uitstek vrouwen van kleur gaan onderdoor aan de hoge eisen die hun werkomgevingen aan hen stellen, omdat ze constant moeten bewijzen even harde werkers te zijn als hun witte mannelijke collega's door veel meer dan hen te doen. Tijd dus om eens languit dwars te zitten: tijd voor de dutjesrevolutie! Lees meer

Nieuws in beeld: Als de prijzen de frituurpan uit rijzen

Als de prijzen de frituurpan uit rijzen

Consumenten zitten in de patatten. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd! 

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe kunstenaars en schrijvers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Wij zijn al meer dan twaalf jaar bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Onze kunstverzamelaars maken dit mogelijk. Als je je nu aansluit, dan ontvang je jaarlijks gesigneerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars én je eigen Hard//hoofd-tasje. Veel verzamelplezier!

Steun en verzamel