Bestaat er zoiets als toeval? Nadat Marthe van Bronkhorst een familiering vindt ontrafelt zich een mysterie.
Lieve lezer, heb jij wel eens iets onverklaarbaars meegemaakt? Misschien zeg je nu ‘nee’ - dan zou ik je uitdagen om door te lezen en er nog eens over na te denken.
Ik ben een nuchtere Amsterdammer, opgeleid tot wetenschapper, ik haat zalfjes, horoscopen, coaches en spiri-zwendel. Maar toch... Als kind was ik anders dan de andere kinderen. En ja, alle kinderen op mijn rijke kakscholen vonden zichzelf anders dan de andere kinderen. Maar zij waren ‘anders’ op de juiste, quirky manier. ‘Vakantie met papa en stiefmama, ik mocht een schildpad aaien op de Galapagos-eilanden’-anders. Ik was meer ‘alweer een familielid in het gesticht, ik mocht op bezoek’-anders. Zit je daar in het kringgesprek over je weekend. Anders zijn was al vervelend genoeg. Ik wilde normaal zijn.
Maar toch las ik gretig Harry Potter, A Series of Unfortunate Events, Artemis Fowl, De Grijze Jager en The Lord Of The Rings. Boeken over personages die geroepen worden voor Het Avontuur. Ik fantaseerde over hoe ik ook heksen in de familie had, en een betovergrootmoeder met een fortuin. Stiekem wenste ik dat Het Avontuur mij ook zou overkomen. Die brief van Zweinstein, die ene ring. Als het avontuur je riep, dan zou je dat weten.
Twee jaar geleden gebeurde het alsnog. Ik vond een ring. Mijn vader was al ernstig ziek en kreeg opruimwoede - en ik moest helpen. In zijn schuur, tussen zijn gereedschap en modeltreinen, vond ik een chique zegelring met inscriptie ‘Bronckhorst’. Dat paste niet bepaald bij het beeld dat ik van mijn vader had, een arme, plat Jordanees pratende Amsterdammer. Ik schreef, op Halloween 2023, een verhaal over deze ring voor Hard//hoofd magazine, over een rijke matriarch die heks was en een heksendorp. En dat dorp bleek echt te bestaan. Zelhem (of ‘Salehem’) in de gemeente Bronckhorst. Een Nederlands dorpje dat volledig in het teken staat van heksen.
Het toeval stopte daar niet. In mijn pa’s stamboomonderzoekje vond ik allerlei theorieën over een adellijke afstamming (die ik niet kan bewijzen). Er was een hele matriarchale lijn van kruidenvrouwen, die zich bezighielden met plantkunde, spreuken en wie weet wat God nog meer had verboden. Er circuleerde zelfs een magisch boek (een grimoire) in de familiebibliotheek, het Anholter-Moyländer Kräuterbuch. Ik ging naar het heksendorp met een opnamemicrofoon, voor bewijs.
Nou lezer, ik kan je vertellen dat ik sindsdien een hoop onverklaarbare dingen heb meegemaakt. Van een kerstman die ik de weg vroeg toen ik verdwaalde, die een wiccan bleek te zijn, koffiedrinken op de boot bij vrouwenhistoricus Maartje (onverklaarbare ruis op de apparatuur), theedrinken bij Gerda, kruidentuinvrijwilligster die door een engel was aangeraakt tot middenin een weiland belanden in een heidens ritueel om witte wieven te verdrijven.
'Als heks is het in deze gemeente heel moeilijk om een huurcontract te krijgen’
Ik ben naar een heksencafé gegaan, heb een kopie van mijn families kruidenboek gekocht in een antiquariaat en het laten vertalen door een historicus. (Mocht je een recept zoeken voor haargroei: gemalen egelstekels. Heb je veel last van hitsige mannen, dan kan kamfer helpen.)
Ik interviewde een expert, namelijk de professionele fulltime wiccan M., in haar geheime altaar in een verlaten garage op een bedrijventerrein in de Biblebelt (‘Als heks is het in deze gemeente heel moeilijk om een huurcontract te krijgen’). ‘Wat ís hekserij?’ vroeg ik haar. Zij zei: ‘Ik ben heel nuchter eigenlijk. Magie is niet veel meer dan in contact staan met wat er nog méér allemaal is. Ik ben dol op wetenschap, maar er zijn grenzen aan onze kennis uit wetenschap. En als heks zie en doe je dingen waar andere mensen niet gevoelig voor zijn.’
We zwegen.
‘En trouwens, je overgrootopa van vaderskant, daar was iets mee hè?’
Waarom vertel ik je dit allemaal? Nou, sinds ik al deze heksenavonturen heb samengevoegd in een (nog te verschijnen) podcast, is - heel cliché - mijn leven toch echt wel veranderd. Ik ben anders naar de wereld gaan kijken.
Dus nogmaals: lieve lezer, heb jij ooit iets onverklaarbaars meegemaakt - als ik het zo definieer zoals M. deed: ‘datgene voorbij de grenzen van wat we weten of via wetenschap begrijpen’? Kortom: misschien niet onverklaarbaar, maar tot nu toe onvoldoende verklaard?
Het is niet zo gek om te denken dat er veel meer is waar te nemen dan dat waar wij met onze vijf miezerige zintuigjes voor zijn behept. Veel dieren in het dierenrijk hebben veel meer zintuigen en registreren veel meer dan wij mensen. Ik schreef er ooit een gedicht over, ik citeer: Een snoekbaars navigeert door het water met ‘zijn drukgevoelige zijlijnorgaan’ (wat dat precies is snap ik ook niet, en gelukkig maar!). Een sidderaal kan elektrische velden detecteren én zelf opwerpen, om als een soort onzichtbaar net, prooien in te vangen. Een duif ‘volgt de magneet in zijn schedel naar een noorden’. Adders kunnen warmtevelden in de omgeving waarnemen. Walvissen gebruiken echolocatie.
Het is absolute, pure magie. We begrijpen er niets van. Net zo min als we elkaar begrijpen. Of de bewegingen van neutrino’s. Of waarom de oudste sterren in het sterrenstelsel zo zwaar kunnen worden zonder te imploderen.
Het is eigenlijk vooral heel gek, heel dwaas, om te denken dat er niet meer bestaat dan wat we kunnen zien. Die conclusie, van ‘atheïstisch’ of agnostisch naar ‘gelovig’ trekt Lieke Marsman ook in haar boek Op een andere planeet kunnen ze me redden.
Waarom vertel ik je dit allemaal? Omdat ik denk dat het kan helpen. Deze kerst zouden we kunnen beginnen met op een andere manier naar de wereld te kijken: door de magie van alles te zien. Wat zou er gebeuren als we vaker - het onvertaalbare Engelse woord - in awe zouden zijn? Iets als ontzag, verwondering, magie zouden voelen?
Een koor dat meerstemmig zingt is magie maar je belastingaangifte doen ook
Ik wil graag afsluiten met een concreet handelingsperspectief. Vorige keer schreef ik over hoe je als journalist dingen meer kunt bevragen als je je kinderlijke, vragen stellende bril naar de wereld kijkt. Eigenlijk is mijn advies hetzelfde - maar probeer eens de magische bril erbij.
Want als je er eenmaal voor openstelt, zie je overal magie.
Kiloknallers zijn magie, maar eten met de seizoenen ook. Een vriend van mij is biologisch boer. ‘Toen mijn dochtertje een wortel uit de grond trok en zag wat het was, dacht ik: wauw - het ís ook magie.’
De oceaan is magie. Maar microplastic dat haar klauwen uitslaat over de hele wereld, en aanspoelt tot op het onbewoonde Sable Island, Canada, is dat ook. Het is zwarte magie, maar wel magie.
De ijle lucht van bergen inademen is magie. Door de supermarkt lopen ook.
Een koor dat meerstemmig zingt is magie maar je belastingaangifte doen ook. Ja echt waar: geld is magie. Sta er eens bij stil. Euro’s, dollars en crypto zijn ook maar een ruilmiddel - dat we meestal niet eens in onze handen hebben, een systeem van virtuele transacties - waar we de hele wereld in hebben laten geloven. We zouden gewoon met z'n allen kunnen beslissen dat geld vanaf morgen niets waard is, en dan is het niets waard. We zouden knikkers een nationaal ruilmiddel kunnen maken. Of paardenbloemen of niets.
Wapens zijn magie. Zwarte magie. Maar tegen wapens protesteren is dat ook.
Mijn gezonde vader die niet in God geloofde is magie. Mijn vader in zijn ziekbed die gospelmuziek luistert was dat ook.
Bang zijn voor de dood is magie, maar niet bang zijn ook.
Er is goede en slechte magie maar het is allemaal magie. Gelukkig nieuwjaar.
Vandaag vraag ik alleen maar grootsheid van je
O groot mysterie,
We willen nu antwoorden
De postcodeknaller van de Waarheid moet nu maar eens vallen, liefst op ons,
Het is midwinter, bijna kerst, ik kijk door alle ramen
er is cava er is een rood tafelkleed daar een teckel
Ik spiegel mezelf dwars door het venster heen in elk huis aan tafel ik leid wel honderden levens onderweg
maar ik ben hier vertakt
Ik zit op een grafzerk, veeg dennenappels weg en ik praat met mijn vader
O groot mysterie
Ik wil de verbinding testen
daarom eis ik nu een teken, liefst direct
Dat mag gegeven:
ergens tussen avondzweem die aan de knotwilg kleeft
en het lengen van dagen, het knakken van takken
een stem in de wind
als je van subtiel houdt,
Anders:
ergens tussen het grote gebeuren van duizendpoten maden in China porseleinen grens van zes voet diep en oppervlak
een steen die rammelt, een hand die bovenkomt
Alas poor Yorick eindelijk een dialoog
Of anders, doe als teken
een plotseling gevoel, gewoon in mij,
je hoeft er geen toeters en bellen aan te verbinden
(maar als we dan toch bezig zijn,
Doe dan maar met de stem en de lach van Morgan Freeman of mijn vader)
een gevoel dat alles goed komt.
Ja.
Hou het kleingeld maar, die hele waarom-vraag, het hoe ook, flikker dat existentialisme bij het GFT, ik hoef het fundamentele verschil tussen Dood en Leven niet langer als een AIVD kerstpuzzel te kraken als ik dit verzoeknummer aan mag vragen
O groot mysterie
Vandaag vraag ik alleen maar grootsheid.
