Als achtjarig kind was ik kortstondig lid van een schaakclub. Ik meen me te herinneren dat we ooit op pad gingen naar een toernooi en mijn geheugen vertelt me ook dat ik het toernooi niet won. Daarna heb ik geen schaakstuk meer aangeraakt, tot nu: twee decennia later. Samen met een vriend verzonnen we in een speelse bui onlangs een combinatiespel van schaken en Jenga. Het idee was dat de verliezer van Jenga drie schaakstukken moest inleveren. Toen ik verloor hoorde ik mezelf zeggen: ‘laten we morgen weer spelen, maar dan zónder Jenga.’ Gewoon schaken, dus. En zo geschiedde. Al wekenlang spelen we nu schaak. We loggen iedere dag in op een schaakwebsite en smeden plannetjes om van elkaar te winnen.
Want dat is het doel: de ander schaakmat zetten. Met dat doel in gedachten zoek ik in het holst van de nacht naar YouTubefilmpjes van schaaktips. Hoe meer filmpjes met slimme adviezen ik bekijk, hoe meer ik inzie dat het schaakspel kan dienen als metafoor voor hoe te leven. Ik heb altijd een zwak gehad voor treffende metaforen die afzonderlijke dingen tegenover elkaar plaatsen en verbinden door het abstracte, door de verbeelding, door ideeën.
Een belangrijke schaaktip die de verbeelding aanwakkert is bijvoorbeeld dat je niet enkel op de zetten van je tegenstander moet reageren. Als je tijdens het schaken geen strategie toepast en alleen maar bezig bent met wat de tegenpartij doet, win je niets. Daartegenover staat dat je je niet vast moet klampen aan een groot meesterplan, want dat plan zal hoogstwaarschijnlijk in het water vallen. Deze dunne lijn vormt een voortreffelijk metafoor: als je iedere dag opnieuw louter reageert op de prikkels om je heen zonder een overkoepelend plan, kom je geen stapje dichterbij je doel. Zowel doelmatigheid als flexibiliteit mogen niet ontbreken. Je zult tegenslagen meemaken en ze zullen onverwachts zijn. Je raapt jezelf daarna gewoon weer op en je bedenkt een nieuw plan gebaseerd op je nieuwe situatie. Jij speelt het spel, niet andersom.
Het volgende advies is ook onmisbaar: haast niet! Haast is namelijk je grootste vijand. Loomheid ook, dat mag niet onbenoemd blijven, maar tijdens het schaken is het goed om bedachtzaam te zijn, om het hele bord ongestoord in je op te nemen, om je opties te overwegen en een keuze te maken waar je bij blijft. Deze keuzes maak je met een glimlach, want je bent immers aan het spelen. Het is precies deze houding van opgewekte bedachtzaamheid die zich ook goed leent voor de keuzes die je buiten het schaakbord maakt. Beslissingen neem je niet alleen, je gaat er ook echt achter staan. Geen snelle resultaten, maar weloverwogen strategieën.
Deze nieuwe hobby brengt meer dan alleen structuur, focus en competitie. Hij zet al vrolijk aan tot nadenken. Dat geef ik mee met deze gelaagde tip: stof het schaakbord af (of vind op het internet een digitaal schaakbord), raap schaaktips bij elkaar en ga even hard nadenken over het spel én het leven. En vergeet geen plezier te maken tussen al dat gepeins door, het is en blijft in de eerste plaats een leuk spelletje.
