Lange tijd domineerde Maria als smetteloze moederfiguur de kunsten. Gelukkig tonen steeds meer vrouwelijke kunstenaars een realistischer beeld van het moederschap, waarin ruimte is voor vertwijfeling, viezigheid en verdriet. Zowel het boek Het moedermodel van Joke de Wolf als de tentoonstelling Good Mom/Bad Mom in het Centraal Museum in Utrecht doet een poging de veelvormigheid van het moederschap in de beeldende kunst te vangen.
Als kind keek ik verbaasd naar mijn klasgenoten die met poppen speelden en droomden van het moederschap. Terwijl zij baby's vertroetelden, stapelde ik blokken op elkaar in de bouwhoek. Waar kwamen die moedergevoelens, die ik overduidelijk miste, vandaan?
Het antwoord op die vraag zocht ik, naarmate ik ouder werd, steeds vaker in kunst en literatuur. Waar ik vroeger vooral verhalen en gedichten vond die mijn gevoel een buitenbeentje te zijn bevestigden, ontdek ik de laatste jaren steeds meer werken die het moederschap tonen zoals het in mijn ogen werkelijk is: complex, ambivalent en allesbehalve vanzelfsprekend.
Ook in de beeldende kunst groeit de aandacht voor het veelzijdige moederschap. Joke de Wolf beschrijft in Het moedermodel (2025) diverse internationale tentoonstellingen over dit thema. Het Centraal Museum in Utrecht sluit hierbij aan met Good Mom/Bad Mom (t/m 14 september te zien), die verschillende moedertypen toont die breken met het traditionele beeld van de vrouw als vanzelfsprekende zorgfiguur.
Hendrick Bloemaert, Maria met kind, 1635-1640. Aankoop met steun van de Vereniging Rembrandt 1962, Collectie Centraal Museum Utrecht. Foto: Ernst Moritz.
Hoge lat
Dat we al een flinke tijd met dat cliché opgezadeld zitten, blijkt wel uit de alomtegenwoordigheid van de meest afgebeelde moeder in de westerse kunstgeschiedenis: Maria. Als moeder is zij een weinig realistisch voorbeeld. We zien haar op schilderijen nooit met een dikke buik of tijdens de bevalling. Ook in Good Mom/Bad Mom krijgt ze een plek, onder meer in de vorm van Maria met kind (ca. 1635-1640) van Hendrick Bloemaert. Zijn Maria verbeeldt alle clichés van het prille moederschap: met een blos op haar wangen en een glimlach rond haar lippen geeft ze het kindeke Jezus borstvoeding.
De veelheid aan stereotiepe beelden die in de loop der eeuwen door mannelijke schilders over deze mythische moeder – die als maagd beviel – zijn gecreëerd, roepen de vraag op wat er gebeurt wanneer je het verbeelden van deze zogenaamde oermoeder aan een vrouw overlaat. Een van de weinige vroege voorbeelden daarvan is Moeder en kind (1609-1610) van Artemisia Gentileschi, ook in Utrecht te zien. Zien we op dit schilderij, waarop de moeder haar ogen nagenoeg gesloten houdt en het kind nog zoekt naar de moedertepel, meer van de vermoeidheid die met het moederschap gepaard gaat?
Dat we een weinig realistisch beeld van het moederschap hebben, komt ongetwijfeld mede omdat moeders niet altijd in de gelegenheid waren om kunst te maken
Artemisia Gentileschi, Madonna met kind, 1616-1618, Firenze, Gallerie degli Uffizi, Galleria Palatina.
Kunstenaarschap delft het onderspit
Dat zelfs het moederschap van Maria allerminst vanzelfsprekend is, laat Good Mom/Bad Mom zien met een zestiende-eeuws schilderij van het Heilige Maagschap, de uitgebreide familie van Jezus, met Maria met Jezus op schoot naast haar moeder Anna, en achter haar Jezus’ vader Jozef. Anna’s bevalling van Maria stond aanvankelijk niet bepaald in de sterren geschreven: na twee huwelijken, waaruit ze twee dochters kreeg, bleef ze in haar derde huwelijk twintig jaar kinderloos, totdat een engel aan Anna’s man Joachim verkondigde dat ze moeder zou worden van Maria. Ook vruchtbaarheidsproblemen, uitgebreide en samengestelde families waren in die tijd dus al aan de orde van de dag.
Dat we een weinig realistisch beeld van het moederschap hebben, komt ongetwijfeld mede omdat moeders niet altijd in de gelegenheid waren om kunst te maken. Niet alleen had de vrouw lange tijd te veel zorgtaken in haar pakket om daarnaast fysieke en mentale ruimte te maken voor het creëren van kunst, ook was er voor misschien wel het belangrijkste thema in haar leven – het moederschap – in haar oeuvre geen plaats. Het moederschap is opoffering, en vaak delfde het kunstenaarschap het onderspit. Lange tijd was dat zelfs wettelijk vastgelegd: ook toen vrouwen na 1870 werden toegelaten tot Nederlandse kunstacademies, moesten ze hun artistieke praktijk neerleggen zodra ze trouwden of kinderen kregen.
Goede moeder
Zowel Het moedermodel als Good Mom/Bad Mom onderzoekt wat een goede moeder eigenlijk is. Is dat de vrouw die zichzelf volledig opoffert voor haar kinderen, zoals Rousseau in 1762 betoogde? Deze filosoof definieerde vrouwen primair als moeders en huisvrouwen die gehoorzaam hun kinderen moesten voorbereiden op een rol in de maatschappij – een idee dat nog steeds doorwerkt in onze cultuur, in de vorm van een blijvend scheve balans tussen man en vrouw in hun bijdragen aan het huishouden en de opvoeding van hun kinderen.
Buhlebezwe Siwani, Ulishiyele bani ibele lwesithathu (who did you leave the third breast for?), 2024. Courtesy de kunstenaar.
De Wolf stelt hiertegenover dat goed moederschap draait om bewuste keuzes, waarbij de vrouw haar eigen ambities en dromen niet hoeft op te geven. Voor mij is dat een herkenbare vraag: wat laat je als vrouw voor een leven als moeder? Vaak hoor ik dat alleen al het stellen van die vraag als egoïstisch wordt gezien – alsof het moederschap hoe dan ook de beste invulling van een mensenleven is. Persoonlijk kijk ik daar anders naar: wie geen kinderen krijgt, houdt meer tijd over om zich met andere zaken bezig te houden – of het nu gaat om persoonlijke ontwikkeling of het verbeteren van de wereld om ons heen.
Lindenhout en groene zeep
Gelukkig voelen hedendaagse kunstenaars meer ruimte om het moederschap – inclusief de schaduwkanten – in beeld te brengen. Neem alleen al de zwangerschap: waar het lange tijd ongepast werd gevonden een vrouw in deze staat vast te leggen, omdat het indirect zou verwijzen naar haar seksuele aard, zien we dat nu gelukkig steeds vaker. Het Centraal Museum toont onder meer Zanobungcwele (Ze zijn heilig | They are holy) (2022) van Buhlebezwe Siwani, een beeld van een zwangere vrouw dat in eerste instantie gemaakt lijkt van groen brons, maar in feite is opgebouwd uit groene zeep – een materiaalkeuze die speelt met het ideaalbeeld van het vrouwelijk lichaam als rustig en rein.
De behoefte om in haar werk thema’s als geboorte en moederschap te adresseren, roept bij Otten vaak een gevoel van schaamte op, omdat deze thema’s zo lang geen plek binnen de kunstgeschiedenis mochten krijgen
Hetzelfde geldt voor de beelden van Femmy Otten, van wie in de tentoonstelling het uit lindenhout gekerfde Birthland (2024) te zien is. Een baby rust in foetushouding op de voeten van een liggende, ogenschijnlijk slapende vrouw. In de serene uitwerking is weinig te zien van de worsteling die Otten in de introductievideo aan het begin van de tentoonstelling benoemt: dat de behoefte om in haar werk thema’s als geboorte en moederschap te adresseren vaak een gevoel van schaamte oproept, omdat deze thema’s zo lang geen plek binnen de kunstgeschiedenis mochten krijgen.
Ook De Wolf nam Otten op in Het moedermodel. Ze bezocht de kunstenaar de afgelopen jaren meermaals, en ook in hun gesprekken kwam die schaamte meermaals terug: niet alleen in het maken van het werk, maar ook binnen de praktijk van het moederschap zelf. Nog steeds lijkt een bevalling vlekkeloos te moeten verlopen – wat als je tijdens het persen per ongeluk ook moet poepen? – en dien je er direct na die welhaast onmenselijke exercitie direct weer piekfijn uit te zien.
Nieuwe beelden nodig
We zijn gebaat bij realistischere beelden van het moederschap, lijken veel kunstenaars te betogen. Onmisbaar zijn in dat kader de foto’s die Rineke Dijkstra begin jaren negentig maakte van kersverse moeders, vlak na de bevalling, met hun pasgeboren kind in hun armen. Alle details zijn zichtbaar: van het medische ondergoed tot de littekens van de keizersnee. Hun blikken lijken een mengeling van vermoeidheid en trots – twee kanten van dezelfde medaille. Zowel De Wolf als de conservatoren van de tentoonstelling in het Centraal Museum namen de inmiddels iconische beelden op in hun bloemlezing van het artistieke moederschap.
Meer lichaamssappen treffen we aan bij Tala Madani, die in een serie schilderijen en animaties getiteld Shit Mom toont hoe een moederfiguur gemaakt van fecaliën haar omgeving besmeurt. Een slechte moeder is in dit geval letterlijk een ‘shit mom’: iemand die voorbijgaat aan het beeld van moeder als gecontroleerde, zorgelijke figuur. Het moederschap brengt een hoop viezigheid met zich mee, zoveel moge duidelijk zijn.
Tala Madani, Shit Mom (Quads), 2019. Courtesy de kunstenaar en David Kordansky Gallery / foto: Flying Studio Collectie Defares.
Kunst maakt verschil
Gelukkig namen vrouwelijke kunstenaars ook de afgelopen decennia al de ruimte om een realistischer beeld van de verschillende kanten van het moederschap – of juist de keuze daar niet voor te gaan – neer te zetten, en beïnvloeden zij daarmee tot op de dag van vandaag de bijbehorende beeldvorming. Zo besloot Paula Rego in 1988, na de negatieve uitslag van een Portugees referendum over de legalisering van abortus, in een serie etsen te tonen onder welke afschuwelijke omstandigheden abortussen plaatsvinden. In de aanloop naar een tweede abortusreferendum in 2007 werden de werken op de covers van verschillende nieuwsbladen geplaatst en hadden ze volgens velen invloed op de positieve uitslag.
Ook Barbara Kruger nam duidelijk stelling in het abortusdebat. Toen in 1989 een conservatieve regering probeerde de legalisering van abortus ongedaan te maken, ontwierp zij een flyer met daarop de tekst Your Body is a Battleground, met daarachter een vrouwengezicht dat voor de helft negatief is belicht. De afbeelding werd opnieuw ingezet door New York Magazine toen in 2022 de wet daadwerkelijk werd teruggedraaid.
De Guerilla Girls droegen eveneens bij aan de Amerikaanse strijd om het recht op abortus. Voor de March for Jobs and Freedom in Washington in 1992 maakten zij posters met de tekst Guerrilla Girls Demand A Return To Traditional Values On Abortion, waarmee ze betoogden dat zelfbeschikking een traditionele waarde zou moeten zijn.
Het is prachtig om te zien hoe vrouwelijke kunstenaars de grote variaties in het moederschap onder de aandacht brengen. Anderzijds blijven het subversieve beelden
Baas in eigen buik
Het Centraal Museum toont niet alleen kunstobjecten, maar duikt ook in de geschiedenis van verbeeldingen van het moederschap in de breedte. In de tentoonstelling zijn onder meer een korset voor zwangere vrouwen te zien, een handboek voor vroedvrouwen en de eerste beelden van foetussen. Ze tonen stuk voor stuk welke strijd vrouwen moesten voeren om ook binnen het moederschap de regie te voeren over hun eigen lichaam: lange tijd mochten vroedvrouwen niet aan het bed staan om kinderen de wereld in te helpen, moesten vrouwen ook tijdens de zwangerschap nog steeds voldoen aan slanke schoonheidsidealen en was abortus ten strengste verboden: ook wat niet levensvatbaar was, was tenslotte al een mens.
Terwijl ik naar deze relikwieën van onze geschiedenis kijk, voelt het tegelijkertijd alsof er de afgelopen decennia heel veel en heel weinig veranderd is. Vrouwen lijken op steeds meer plekken ter wereld baas in eigen buik, en tegelijkertijd zien we hoe moeizaam die strijd tot op de dag van vandaag verloopt. Daarmee denk ik niet alleen aan het terugdraaien van de legalisering van abortus in de Verenigde Staten, maar ook aan de taboes die nog steeds rusten op de lichamelijke transformatie die een vrouw tijdens en na de zwangerschap doormaakt. Tekenen van zwangerschap moeten nog steeds, via diëten en sportschoolbezoeken, worden uitgewist.
Hoopvol en droevig
Ook de relatie tussen het moeder- en het vaderschap is bij lange na nog niet zo gelijkwaardig als die zou moeten zijn. Ik herinner me hoe verdrietig ik werd toen ik me een paar jaar geleden realiseerde dat ik beslist geen moeder wilde worden, maar misschien wel vader: wellicht had ik wel behoefte aan een gezin, maar meer in een vorm waarin mijn carrière, lichaam, vriendschappen en vrije tijd naar mijn verwachting niet zo’n harde dreun zouden krijgen.
In die zin stemt het lezen van Het moedermodel en het bezoeken Good Mom/Bad Mom mij zowel hoopvol als droevig. Het is prachtig om te zien hoe vrouwelijke kunstenaars de grote variaties in het moederschap onder de aandacht brengen. Anderzijds blijven het subversieve beelden, die na jaren en jaren van strijd blijkbaar nog steeds niet voldoende in onze cultuur zijn ingeburgerd. Ik mag dan steeds steviger in mijn schoenen staan in mijn overtuiging niet aan het imago van de heilige Maria-moeder te willen voldoen, voor veel vrouwen om mij heen is die worsteling er elke dag. De hoop is dat we over vijftig jaar geen aparte tentoonstellingen of boeken meer nodig hebben om die beelden onder de aandacht te brengen: dan zijn ze er gewoon, als vanzelfsprekende mogelijkheden van wat het betekent om vrouw te zijn.
Headerbeeld: Zaaloverzicht Good Mom Bad Mom, met Birthland van Femmy Otten, foto: Natascha Libbert.
