‘Ons samenzijn is een aanval op het neoliberale systeem,’ zei iemand ooit tegen mij. In George Orwells 1984 denken geliefden Winston en Julia samen het totalitaire systeem omver te werpen. Ze ontmoeten elkaar in het geheim, spreken van revolutie, en elke daad van liefde is ‘a political act.’ Laten we Winston econoom/adviseur D. noemen. Ontmoet op een datingapp, waar liefde in zijn woorden een “lege consumptie-ervaring” is. Een relatiemarkt, met oneindige schappen vol mogelijkheden, waar je toch altijd bekaaid van afkomt. Maar wie had dat gedacht? Je kunt zelfs op datingapps matchen op de interesses ‘hekel aan datingapps’ en ‘graag radicale systeemverandering’.
Over hoe we het kapitalistisch systeem omver gaan werpen, verschillen we van idee. Ik zeg: “Verzet en blokkeer.” D. vindt: “Zoek de macht en infiltreer.” Dat infiltreren lijkt me aardig gelukt, als ik naar zijn profiel kijk. D. consulteert een bank en citeert Marx. Is geen vrienden met zijn collega’s, zegt hij desgevraagd, hij borrelt wel met ze. Doet aan boksen, strooit met meerlettergrepige woorden als ‘ingecapsuleerd’ en ‘enthymeem’. Het maakt me razend, ik vraag hem mee uit.
Niet veel later fluister ik alle landen waar ik het kapitalisme ga onttronen in zijn oor. Hij deelt zijn politieke aspiratie, een partij oprichten die burgers meer coöperatieve inspraak geeft. Ben ik geïnteresseerd om first lady te worden? Hij bedoelt het lief, maar ik ben geen asset. ‘Als ik de politiek in ga,’ zeg ik, ‘denk ik erover na of ik je op m’n kandidatenlijst zet, oké?’
Hij vraagt me mee naar zijn vrienden, want dan ‘kun je zien dat ik met anderen erbij ook wel mee val’. De jongens in jasje-dasje, de meisjes bieden me vriendelijk iets te drinken aan: een esma. ‘Kennen jullie elkaar van werk?’ vraagt er één in alle onschuld. D. wil achteraf heel graag weten of ik het wel leuk heb gehad. ‘Nou, je hebt me wel voor de leeuwen geworpen,’ antwoord ik. Liegen heeft ook geen zin. D.’s wereld is er een van banken, witte overhemden, vlees ‘voor de eiwitten’, Cineville, VvE’s, spa-retreats, en iPhones. Mijn wereld, zoals jullie weten, bevindt zich tussen huisartspraktijken, klusoveralls, hummus, poëzie, kraakfeesten, havenmeesters en burner phones. Noem het naïef, maar dat lijkt niet onoverbrugbaar. Het heeft geen enkele zin me anders voor te doen dan ik ben: het is al overduidelijk dat we verschillen. En nu ben ik met iemand die dat grappig vindt en waardeert. Ik voel me mezelf. En ik voel me een monster. Een interessant specimen, een durfinvestering. De ene dag neemt hij me mee naar Parijs en voel ik me bijzonder. De andere dag blijft hij heel lang borrelen op zijn werk terwijl we hebben afgesproken. Ik ben niet het enige in D.’s wereld dat vecht om het grootste aandeel.
D. heeft geen fiets. Dat is pas écht een probleem. Hij verplaatst zich per Uber of komt zijn buurt niet uit. Die witte Uber, dat is een onzichtbare grens, een gentrificatie: onze levensstijlen maken het onmogelijk elkaar fysiek tegen te komen in dezelfde stad. Het wordt lopen met mijn fiets in de hand, dan weer achterop: je probeert een weg te vinden. Elkaar blijven zien is het klassenverschil overwinnen. Het is een politieke daad. En vooruit, ik neem hem mee naar mijn vrienden. Ik krijg hem zo ver dat hij zich voor die gelegenheid omkleedt van pak naar spijkerbroek.
Het is een gevaarlijk spel, om voor twee verschillende teams te spelen. Hij vertelt hoe het er vanbinnen aan toe gaat bij de bank. Ik help hem een speech voorbereiden, geef tips hoe hij psychologische technieken kan inzetten om de CEO meer vatbaar te maken voor feedback. Over een protest waar ik aan mee doe, zegt hij: ‘Ik ben trots op je. Ik zou het zelf niet gauw doen.’ Hij daagt mij uit om slimmer te demonstreren, stuurt me een filmpje van een aandeelhoudersvergadering waar mensen protest hebben gemaakt – van binnenuit. Uitstekend idee, ik koop aandelen in zijn bank. Hij wil een andere baan, raakt steeds minder geïnvesteerd in alles. Ik heb eindelijk het gevoel dat ik iets zinvols doe, ik neem steeds meer risico.
Als mijn vader ziek wordt, wil ik geen kansspelletjes meer. Ik wil gewoon weten of en wanneer we gaan afspreken, zodat ik dat af kan stemmen. Ik verlang naar een bepaalde vastigheid, en misschien ook wel liefde. Had ik Orwell maar beter gelezen. Winston en Julia uit 1984 vergaten één ding: het systeem wint altijd. Ze worden gemarteld en verraadden elkaar. ‘And afterwards, you don’t feel the same about that person anymore.’ Dat gebeurt mij toch niet, denk ik. D. komt terug van vakantie met vrienden en voelt zich ‘verveeld’. Wil naar het buitenland verhuizen, appt mij weinig en kort. Tussen de bedrijven door word ik ingepast, tot ik niet meer pas. Ik heb het doorgeslagen kapitalisme niet omver kunnen werpen, de bank is niet failliet, maar nog erger: ik heb het systeem nooit uit ons kunnen krijgen. Het is allang in D.’s hoofd geslopen. Alles moet nieuw, spannend, of het verliest interesse. Hij is de consument die niet begrijpt waarom hij zich leeg voelt, en ik ben het wegwerpartikel. En het duurt lang, heel lang voordat ik mezelf opraap.
Medusa
Medusa ik roep je aan
stop het draaien stop het draaien
zo lang twee mensen op een grasveld liggen
in de schaduw van een boom.
Laat hem langzaam lengen, alleen dat, tot de dag kort
Ja, er is
een botanicus die vaststelt: absoluut
boktor, houtworm, bruinrot, van jaarring tot nerven
de kranen staan klaar, de bandensporen spellen
het woord kappen, het zal vallen
onvermijdelijk.
Maar laat twee mensen op een grasveld liggen
in de schaduw van een boom
laat de slangen die zich in een hoofd eten een appel nemen
of langzaam verlengen, alleen wachten,
één nacht nog.
Marthe van Bronkhorst (zij/haar) is schrijver, theatermaker en psycholoog en studeerde aan de VU Amsterdam en Harvard Medical School. Ze schreef voor onder meer Theater Ins Blau, Sonnevanck, Over het IJ festival, Kluger Hans, Meander, De Revisor en werkt aan een roman over duikers bij uitgeverij De Geus.
Jasmijn ter Stege (zij/haar) is illustrator werkend vanuit Den Haag. In haar werk laat ze graag kleurrijke metaforen, zachte vormen en stevige verhaallijnen het woord voor haar overnemen.
