Illustratie: Mirjam Dijkema

Waarom is sorry zeggen zo moeilijk voor Nederland?" />

Illustratie: Mirjam Dijkema

Waarom is sorry zeggen zo moeilijk voor Nederland?" />
Asset 14

Zwarte bladzijden

Iedere nationale geschiedenis kent zijn grijze en zwarte bladzijdes. Turkije ontkent de Armeense genocide, met de oorlogsbombardementen op Dresden zijn we nooit helemaal in het reine gekomen en Amerika heeft onder meer Vietnam. Nederland gaat dubbelhartig om met kwesties als Rawagede of Srebrenica. Hoe komt dat? En waarom is het eigenlijk zo moeilijk om sorry te zeggen?

Nederland gaat zijn excuses maken aan de nabestaanden van de slachting in Rawagede. Dat is een historische doorbraak. Toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen zei niet zo lang geleden nog het volgende: “Er is respect en medeleven overgebracht aan de overlevenden en nabestaanden van deze tragedie.” Hij betuigde spijt, geen excuses. En daarmee was de kous toen af.

Executie

Rawagede vormt een van de zwarte bladzijdes uit onze geschiedenis. Die donkere pagina’s nemen bij de geschiedenislessen op school doorgaans geen grote plek in. Niet alleen het verleden is duister, ook de hedendaagse omgang met dat duistere verleden is met een hoop mist omgeven.

In 1947 ‘zuiverden’ Nederlandse eenheden het dorp Rawagede op West-Java. Er werden geen wapens gevonden in de huizen, zoals wel gehoopt werd. In de latere geschiedschrijving werd aanvankelijk gesproken van 150 doden door vuurgevechten en van de standrechtelijke executie van 20 gevangengenomen dorpelingen. De juistheid van die getallen wordt van alle kanten betwist. Joeri Boom kwam in De Groene Amsterdammer op tenminste 118 doden door executie. De Indonesiërs houden vast aan het getal 431.

Hoewel de precieze aantallen dus niet duidelijk zijn, lijkt de aanduiding ‘het Nederlandse My Lai’ op zijn plaats. Tegen die zekerheid staken de woorden van Verhagen schril af. Zeker omdat het erop lijkt dat Rawagede allerminst een uitzondering vormde tijdens wat zo eufemistisch de ‘politionele acties’ is gaan heten. De nabestaanden van de Indonesiërs die door Nederlandse militairen in december 1947 standrechtelijk geëxecuteerd werden, voeren nog altijd een proces tegen de Nederlandse staat. Hierin bleek onlangs dat de staat zich niet kon beroepen op het argument verjaring.

Ontkennen

Landen die, zoals Nederland in dit geval, moeizaam worstelen met het gapende gat tussen begane (oorlogs)misdaden en beleden (Verlichtings)waarden zijn van onze tijd –niemand die het Romeinse Rijk ooit van oorlogsmisdaden heeft beschuldigd. De geschiedenis gaf de overwinnaars altijd gelijk, tot zo’n honderd jaar geleden.

Die overwinnaarsstrategie zien we vandaag nog steeds. Kijk naar Turkije en de Armeense genocide. Dat het een genocide was wordt door Turkije ontkent, net als de hoogte van het aantal slachtoffers. Dat ze daar niet mee wegkomen komt alleen maar doordat het Armeense standpunt nog altijd levend is. Was dat niet het geval geweest, dan had Turkije hier nog minder woorden aan vuil gemaakt dan ze nu al doen. Een gevolg van de Turkse opstelling is dat het debat over de wat-vraag gaat: wat is er precies gebeurd? Zolang daar niet de minste overeenstemming over is, zijn spijtbetuigingen nog niet aan de orde. Daar komt bij dat zolang er in Turkse ogen geen sprake is van een genocide, het zelfbeeld van de natie omhoog gehouden kan woorden: seculier, Verlicht en modern.

Beeld: Ref. Dagblad

Verontschuldigen

Staten die nog altijd over hun macht beschikken zeggen zelden sorry. Pas als de machtsverhoudingen veranderen, komen staten in beweging. In het Zuid-Afrika van ná de apartheid werd een Waarheids- en Verzoeningscommissie opgericht: de waarheid werd hier geruild voor amnestie. De Amerikanen waren in Vietnam pas tot onderhandelingen en concessies met Hanoi bereid nádat het Tet-offensief nieuw licht had laten schijnen op de verhoudingen tussen de strijdende partijen

Een misdadiger geeft over het algemeen zijn misdaad niet graag toe. Omdat hij niet graag gestraft wil worden, maar ook niet zelden omdat ook de misdadiger een (diep weggestopt) ethisch besef heeft. Dat geldt voor landen, staten en naties even goed: mensenrechtenschendingen zijn het failliet van onze beschaving. We stoppen ze daarom het liefst diep weg. Het Nederlandse zelfbeeld in relatie tot het kolonialisme laat dit bij uitstek zien: we zagen onszelf vooral als opvoeders van de bevolking in Nederlands-Indië. Als een soort grote broer. Het besef dat dit hand in hand moest gaan met onderdrukking –een bevoogdende houding wordt niet zomaar geaccepteerd– verdween in Nederland naar de achtergrond. Het werd weggestopt.

Het midden

Tegenwoordig geloven we niet meer in die opgedrongen bevoogding. De moral highground van vandaag de dag en het kolonialisme zijn niet te verenigen. Met het erkennen van de oorlogsmisdaden in Rawagede wordt ook het kolonialisme definitief doodverklaard. Zo valt ook te begrijpen waarom een koloniale houwdegen als generaal Spoor de verantwoordelijke bevelhebber van het bloedbad in Rawagede uit ‘overwegingen van opportuniteit’ niet wilde vervolgen.
Mannen als Spoor waren er destijds nog in overvloed, kort na de Tweede Wereldoorlog was het kolonialisme allerminst dood. Zo werd van de Nederlandse admiraal Helfrich gezegd dat hij ‘had never been known to voice a political opinion more subtle or progressive than “Shoot the lot!”’

Maar de progressieve krachten in Nederland waren toen al te groot om de zaak helemaal in de doofpot te laten zitten. De ontkenningsstrategie was daarom voor Nederland geen optie meer. Maar de Nederlandse erkenning van de begane oorlogsmisdaden in Indonesië ging niet van harte. De Excessennota van 1969 inventariseerde de ‘excessen’ die er in Indonesië hadden plaatsgevonden. Het waren excessen, incidenten, en geen structurele gevolgen van de manier waarop we naar onze kolonie keken. Er volgde ook geen diepe verontschuldigingen, laat staan verzoening.

Waar het wringt, is dat er in de Nederlandse gevallen van schulderkenning en excuses nooit sprake is van daadwerkelijk grote consequenties. Kijk naar een andere zwarte bladzijde: Srebrenica. Het NIOD-rapport hierover was vernietigend over de Nederlandse rol tijdens de val van de Bosnische enclave. Het tweede kabinet Kok trok zijn conclusies en trad af. Dat was een gebaar, maar commentatoren wezen er ook op dat het kabinet bijna aan het eind van zijn termijn zat. Want wat is een gebaar waard als er voor de gever geen consequenties aan vastzitten?

Illustratie: Mirjam Dijkema

Betalen

Hier komen de pecunia het verhaal in. Om aan te tonen dat een ‘sorry’ écht gemeend is gaat het s-woord in veel landen vergezeld van een geldbedrag. Dit is bijvoorbeeld te zien in de aangrijpende maar soms ook wezensvreemde documentaire Dead men talking (2011), over een jonge Chinese journaliste die terdoodveroordeelden interviewt vlak voor hun executie. In de film zien we een vrouw die haar man vermoord heeft. Om haar doodstraf omgezet te krijgen in levenslang gaat haar familie langs bij haar voormalige schoonfamilie, waarna scènes vol huilpartijen en smeekbedes volgen.

De schoonfamilie is nog steeds te erg aangedaan door het verlies van hun zoon, en in de rechtbank zeggen ze ronduit waar ze op uit zijn: de vrouw moet hangen. Het lijkt een onwrikbare situatie, maar is het niet. Als kijker leer je dat de schoonfamilie uiteindelijk hun eisen heeft laten varen. En inderdaad: dat gebeurde pas nadat er geld betaald was. Toch maakt dat de emoties die er in beeld waren niet minder echt.

Maar het is wel een tafereel dat op ons vervreemdend overkomt. Datzelfde gevoel speelt ook bij de Nederlandse weigering om excuses te maken. Het is meer dan een economische kwestie, meer dan de weigering om de portemonnee te trekken omdat we nu eenmaal op de begroting willen letten. Het is de koppeling tussen eergevoel en geld die Nederland niet wil maken. Waarom worden dezelfde woorden wél geaccepteerd als ze vergezeld gaan van een geldbedrag, en verworpen als dat niet het geval is?

It's the economy

In dit licht moeten we ook kijken naar de backpay-kwestie: de lange weigering om aan de betalingsachterstanden aan Indische Nederlanders, die ontstaan waren tijdens de Tweede Wereldoorlog en de bezetting van Nederlands-Indië door Japan, te voldoen. Als ergens de koppeling tussen eergevoel (de erkenning van wat deze Indië-veteranen tijdens de bezetting hadden doorgemaakt) en geld (de uitkering van salaris en pensioen die hier rechtstreeks uit voor zou moeten vloeien) gemaakt kon worden was het hier. Toch gebeurde het niet. Geld en eer, die grootheden zijn in Nederland nooit met elkaar verbonden geweest.

Dat er in de zaak Rawagede nu Nederlandse 'excuses' én herstelbetalingen gaan komen, is daarom met recht een historische doorbraak te noemen. Er speelt van alles mee: de gang naar de rechter heeft er aan bijgedragen, net als de voortdurende publicitaire druk.

Het kan een strikt strategische afweging van het kabinet zijn geweest: we betalen, en dan zijn we er voor eens en altijd van af. Die beslissing had elk kabinet kunnen nemen. Maar het neoliberalisme overheerst meer dan ooit te voren en het economische denken wordt geacht in onze haarvaten te zitten. In dat licht is het waarschijnlijk geen toeval dat uitgerekend deze ministersclub tekent voor deze historische doorbraak. Als je gelooft dat zorg, onderwijs, kunst en wetenschap pure geldkwesties zijn, dan geldt dat ook voor de zwarte pagina’s in de geschiedenisboeken.

Thijs Kuipers (1986) is historicus en woonachtig in Utrecht.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Hard//talk: het nieuwste EU-migratiepact houdt ongelijkheid in stand

Het EU-migratiepact versterkt ongelijkheid

Het nieuwe EU-migratiepact is geen ‘oplossing’ voor het ‘probleem’ van migratie. Lees meer

 Kerkgangers gaan viraal

Kerkgangers gaan viraal

Voor fervente kerkgangers is het te hopen dat het virus zich deze maand niet van zijn vrome kant laat zien. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Niet direct vangbaar

Niet direct vangbaar

Deze week worden onze redacteurs blij van de lokale Perzische supermarkt, een tentoonstellingsruimte die er nu nog is en unnanaaanikotoq. Lees meer

Het Waait

Het Waait

'Een groot gedeelte van ouder zijn is voor mij niet begrijpen waarom iedereen hetzelfde klinkt.' Daniëlle Zawadi onderzoekt in deze poëtische monoloog de eenzaamheid van in het midden staan, het begrip Sonder en hoe je moet praten met een zielenknijper. Lees meer

Alfa's en Omega's

Alfa's en Omega's

Marthe van Bronkhorst verkent de verhoudingen in het dierenrijk, waarin de mens als absolute alfa de wereld domineert. Lees meer

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de tweede aflevering. Lees meer

 Kolven tegen corona

Kolven tegen corona

Vanaf volgende week wordt de moedermelk van zo'n 7500 oud-coronapatiënten opgehaald. Die bevat antistoffen, en is dus een perfect ingrediënt in - bijvoorbeeld - ijsjes! Lees meer

 1

Eenzaamheid ontleden in 'A-Lonely Show'

Met de pop-uptentoonstelling ‘A-Lonely Show’ nodigen Ka-Tjun Hau en Nanine van Smoorenburg ons uit om van een afstand te reflecteren op onze eigen eenzaamheid. Roos Wolthers nam de uitnodiging aan en zag: ‘A-Lonely Show’ deed veel meer dan eenzaamheid in beeld brengen. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Proeven en zien

Proeven en zien

Deze week worden onze redacteurs (en een spontane inzender) blij van pittige patat, een dansdocumentaire en het laatste nummer van een kunstmagazine. Lees meer

Vacature Chef Kunst 1

Hard//hoofd zoekt kunstcritici!

Krijgt jouw toetsenbord ervanlangs, elke keer dat je een expo of voorstelling hebt bezocht? Lees meer

Schrödingers Donnie

Schrödingers Donnie

De dood van Eva's kat Donnie beweegt haar tot filosofisch mijmeren over een natuurkundig experiment. Lees meer

 Inktviswijsheid

Inktviswijsheid

Gaat de inktvis ons een pijnstillend medicijn leveren, beter leren plannen of de oorzaken van autisme blootleggen? Lees meer

Trialoog: Antebellum

Antebellum

Onze redacteuren durfden het aan om de horrorfilm Antebellum te gaan zien. Ze hopen op een golf aan sociaalbewuste horror, maar twijfelen of deze film een van de klassiekers van die stroming wordt. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 34

Als het regent

Deze week geven onze redacteurs tips voor druilerig weer. Lees meer

Kind zonder uitknop

Kind zonder uitknop

Frederike Luijten schreef een experimentele reeks gedichten over ADHD, waarin mensen in bomen veranderen en lucky paper stars vouwen als oplossing voor hun angsten. Lees meer

Column: Boomstronk-achtig

Boomstronk-achtig

‘Is dit een gouden match of settelen we voor less omdat we te druk en niet wanhopig genoeg zijn om verder te zoeken?’, vraagt Iduna Paalman aan haar geliefde. Lees meer

Oproep: Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Voor de vaste rubriek Hard//talk zijn wij op zoek naar scherpe schrijvers met een mening die durven te verrassen en weten te overtuigen. Lees meer

Het Vertrek (1) - Het Raam 1

Het Vertrek (1) - Het Raam

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de eerste aflevering. Lees meer

Tip: Bereken je deadline

Bereken je deadline

Else Boer kreeg een deadline opgelegd waar niet alleen een kersverse roman uit voortkwam, maar ook een ontnuchterend inzicht. Een tip over stilstaan bij je eigen sterfelijkheid. Lees meer

 Zij kozen níet voor deze mannen

Zij kozen níet voor deze mannen

Over iets meer dan vijf weken mogen de Amerikanen ja zeggen tegen een van deze mannen. Illustrator Veerle van der Veer toont ons de mensen die dat eerder níet deden. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan