Asset 14

Zelfs een kapotte klok wijst tweemaal per dag de juiste tijd aan

Zelfs een kapotte klok wijst tweemaal per dag de juiste tijd aan

Als klein meisje had Roosje van der Kamp een ritueel waarmee ze hoopte haar ouders te kunnen beschermen tegen de dood. Als ze volwassen is overvalt de angst dat een dierbare in gevaar is haar opnieuw, maar ziet ze ook de documentaire Fire of Love waarin twee geliefden het gevaar niet uit de weg gaan, maar juist opzoeken. Ook zij volgen een soort ritueel. Kan magisch denken in plaats van een poging tot controle, ook een vorm van loslaten zijn? Kan het ook een daad van liefde zijn?

Vorige lente voerde ik een ritueel uit dat ik sinds mijn jeugd niet meer heb uitgevoerd. Mijn partner lag op dat moment in het ziekenhuis met complicaties van een zware buikoperatie. Ik had mijn zorg uit handen moeten geven aan tientallen verpleegkundigen en dokters en kon niets anders doen dan naast het ziekenhuisbed zitten en wachten. Ik sloot mijn ogen en net zoals ik dat vroeger deed wanneer ik bang was, noemde ik alle mensen op waarvan ik niet wilde dat ze zouden sterven. Het is een mantra die met genoeg kracht en energie moet worden herhaald. Zolang mijn wil sterk genoeg is, denk ik, kan de wens dat deze mensen niet sterven hen in leven houden.

Dood

Het ritueel manifesteerde zich voor het eerst toen ik een jaar of vier was. Ik groeide op in een klein dorp waar iedereen al op twintigjarige leeftijd kinderen kreeg, misschien omdat er verder niet veel te doen was. Mijn ouders, stadsmensen die naar het platteland waren verhuisd, waren bewust kinderloos tot mijn moeder op een keer in huilen uitbarstte bij de gedachte dat ze nooit haar eigen baby zou vasthouden. Zo geschiedde. Ze waren eind dertig toen ze mij kregen, dus toen ik naar de basisschool ging, waren ze in de veertig. Mijn schoolvriendinnetje fluisterde me toe dat in het dorp veel vrouwen op hun tweeënveertigste al hun eerste diagnose van borstkanker of longkanker kregen, en dat ik maar moest oppassen met die oude ouders van mij. Ik schrok zo van de gedachte dat mijn ouders konden sterven dat ik vastbesloten was een manier te vinden om hen in leven te houden.

Ik hoopte dat ik het stof van de werkelijkheid kon veranderen door iets maar hard genoeg te wensen

‘s Avonds in bed, wanneer iedereen al sliep en het huis donker was, kon ik het beeld van mijn dode ouders niet uit mijn hoofd zetten. Als de gedachte aan hun sterven opkwam, probeerde ik die te onderdrukken door te wensen dat ze in leven zouden blijven. Met al mijn dwaze hoop duwde ik betekenis in mijn woorden. Ik hoopte dat ik het stof van de werkelijkheid kon veranderen door iets maar hard genoeg te wensen. Bij mijn ouders heeft het gewerkt: ze zijn inmiddels in de zestig.

Magisch denken

Jaren later vertel ik dit aan mijn therapeut. Zij noemt dit magisch denken, iets dat mensen doen in de overtuiging dat gedachtes de werkelijkheid kunnen beïnvloeden. Het klinkt misschien naïef om te denken dat je de wereld kan veranderen door woorden uit te spreken. Toch is dat wat ik geloofde.
Ik moet denken aan mijn grootvader, die altijd zei dat een kapotte klok twee keer per dag de juiste tijd aanwijst. Hij geloofde dat de waarheid van een uitspraak niet noodzakelijkerwijs betekent dat degene die de uitspraak doet altijd gelijk heeft: een klok kan de juiste tijd aangeven, maar dat betekent niet dat hij ook werkt. Volgens mij gebruikte mijn grootvader dit vooral als excuus om de kleine klok in de keuken niet te repareren.

Hij had natuurlijk gelijk. Dat een wens uitkomt, betekent niet dat het wensen heeft gewerkt. Zouden mijn ouders dan nog leven als ik die woorden nooit had uitgesproken op mijn kleine slaapkamertje? Ik geloof liever dat mijn ritueel daarmee geholpen heeft, maar ik weet dat dat is omdat ik het gevoel wil hebben dat ik de toekomst kan bepalen. Ik wil grip hebben op dingen waar ik eigenlijk geen controle over heb.

Terwijl ik bang was mijn partner te verliezen en er alles aan wilde doen om dat te voorkomen, keek ik naar een stel dat gevaar niet uit de weg ging, maar juist opzocht

Wat betekent het dat ik zo vurig wens dat de mensen waarvan ik hou in leven blijven? Toen mijn partner in het ziekenhuis lag, zag ik de Amerikaanse documentaire Fire of Love van Sara Dosa, waarin juist een verband wordt gelegd tussen liefde en het vermogen om los te laten. De film gaat over Katia en Maurice Krafft, een Frans wetenschappers-echtpaar dat hun leven doorbracht aan de rand van ‘s werelds gevaarlijkste vulkanen. Hun liefde draaide om het opzoeken van risico’s. Terwijl ik bang was mijn partner te verliezen en er alles aan wilde doen om dat te voorkomen, keek ik naar een stel dat gevaar niet uit de weg ging, maar juist opzocht. Tot mijn verbazing deden hun manieren om elkaar los te laten me denken aan mijn ritueel van vroeger.

Loslaten

In een van hun uitstapjes gaan Katia en Maurice naar een vulkanisch meer dat bestaat uit zwavelzuur. Vooral Maurice is gefascineerd door het zure water. In een scène zien we hoe hij met een andere geoloog in een tweedehands rubberbootje het zwavelmeer op gaat om het water van dichterbij te bestuderen. Katia staat aan de oever en houdt alles nauwgezet in de gaten. De mannen laten een apparaat vanaf het bootje in het water vallen om een monster van de bodem van het meer te nemen, maar als ze het apparaat omhoog takelen, blijkt dat de hoge zuurtegraad het ijzer heeft weggevreten. De wind steekt op. Ze raken meters verwijderd van de oever. Daar brengen ze uren door, drijvend in water dat hun vlees zou verslinden zodra ze het zouden aanraken.

Het is fascinerend om te zien hoe rustig de twee geologen blijven. Ze raken niet in paniek, maar staren gebiologeerd naar het hen omringende zwavelzuur. Toch gaat mijn blik niet uit naar de twee mannen in het rubberen bootje, maar naar Katia. Ze weigerde met hen mee te gaan. Als biochemicus weet ze immers dondersgoed hoe gevaarlijk het meer is. Ze waarschuwde haar man, maar hij luisterde niet. Ze kon alleen maar toekijken hoe hij zichzelf voorzichtig in het bootje liet zakken en langzaam het dodelijke meer oproeide.

Het water sluit haar net zo goed buiten als het hen opsluit

Had ze zijn boot moeten vernielen, een mes moeten pakken en hem lek moeten steken? Ze heeft hem het meer op laten gaan. Betekent dat dat ze niet van hem houdt? Of was het juist een grotere daad van liefde hem los te laten, hem stilzwijgend dat meertje op te zien roeien? Maurice leefde immers voor dit soort spektakel. Wie was zij om dat van hem af te nemen? Misschien is liefde niet je geliefde voor gevaar behoeden, maar het gevaar van iets kennen en je geliefde het toch laten doen, omdat hij het wil.

Ik kijk hoe Katia naar hem kijkt. Terwijl de twee mannen op het meer dobberen, ijsbeert ze langs de oever. Het water sluit haar net zo goed buiten als het hen opsluit. Ze lijkt meer kwaad dan bezorgd. Ze roept iets dat de microfoon niet oppikt, maar ik kan me voorstellen dat ze iets schreeuwt als: 'Ik heb het je toch gezegd!' Het klinkt als de strijdkreet van een verslagen geliefde, een minnaar die weet dat er niets meer aan te doen is, dat het straks misschien echt te laat is.

Ik zie haar heen en weer lopen en stel me voor dat ze de woorden van mijn ritueel tegen zichzelf zegt in de hoop iets aan de situatie van haar man te veranderen. Hoewel ik weet dat het inmiddels jaren geleden is dat Maurice in het bootje stapte, realiseer ik me dat ik met haar mee wens.

Het uitspreken van de namen is een daad van liefde die zich voltrekt in een paradox waar de noodzaak om los te laten en de behoefte om dichtbij te houden samenkomen

Paradox

Nu ik geen kind meer ben, weet ik dat ik mensen niet in leven kan houden door een paar woorden uit te spreken. Toch is mijn ritueel niet nutteloos. Juist in situaties van overmacht, waarin we grip op de realiteit dreigen te verliezen, zijn woorden ontzettend krachtig. Katia kon vanaf de oever niets doen, maar uit liefde voor haar man kon ze wel wensen.

Zo is het uitspreken van de namen in mijn eigen ritueel een daad van liefde die zich voltrekt in een paradox waar de noodzaak om los te laten en de behoefte om dichtbij te houden samenkomen. Hoewel ik door te wensen mijn dierbaren bij me probeer te houden, is iets wensen namelijk juist het tegenovergestelde van iets doen, het tegenovergestelde van het nemen van echte maatregelen. Ik begon te wensen dat mijn ouders in leven blijven, toen ik me realiseerde dat ze sterfelijk zijn en dat niets wat ik doe daar verandering in kan brengen. Met mijn ritueel uit ik mijn liefde omdat het me toestaat hen los te laten zonder mijn wens dat het goed me hen gaat te ontkennen. Zo laat Katia haar man in het bootje stappen en het meer op gaan, maar houdt ze wel vast aan de wens dat hij veilig terugkomt.

Of het wensen heeft gewerkt of niet, Maurice komt ongedeerd bij Katia terug. De ervaring verandert niets aan hun fascinatie voor vulkanen. Zij en haar man zullen nog tientallen jaren leven, op de rand van telkens weer een nieuwe vulkaan, voordat ze beiden door een vulkaanuitbarsting om het leven komen.

Mail

Roosje van der Kamp (zij/haar) is essayist en criticus voor Het Parool, de Filmkrant en VPRO Cinema. Ze is geïnteresseerd in de interactie tussen werkelijkheid en fictie, met name in film. Als ze niet in een filmzaal zit, praat ze graag over Kierkegaard, design lampen en reality-tv.

Aida de Jong Aida de Jong (1995) is een illustrator en poppenmaker wonend in Utrecht. In haar werk zoekt ze vaak thema's die haar beangstigen, om er vervolgens met een nieuwe blik naar te kijken.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Navelstaren als rebellie

Navelstaren als rebellie

Voor ons vorige magazine, schreef Lena Plantinga een essay over waarom het revolutionair is als vrouwen schrijven over emoties, liefde, alledaagse dingen en seks. ‘Ik schrijf omdat ik boos ben terwijl iedereen me altijd lief noemt.’ Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname

Het Sranantongo leeft

Het Sranantongo wordt steeds meer gesproken in Suriname om de massa aan te spreken. Toch is het Nederlands nog steeds de enige officiële taal van het land. Voor het drieluik dat Kevin Headley schrijft over hoe het koloniale verleden nog voortleeft in Suriname, gaat hij in dit derde en laatste deel in op de geschiedenis... Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname 1

Wie blijft er over na de kennisvlucht in Suriname?

Hoogopgeleiden trekken steeds vaker weg uit Suriname. In dit tweede deel van een drieluik over hoe het koloniale verleden doorleeft in Suriname, gaat Kevin Headley in op hoe de kennisvlucht zich verhoudt tot de economische staat van het land. Lees meer

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eva van den Boogaard schreef een brief aan Roland Barthes, die in zijn dagboeken over eenzaamheid en vrijheid schreef wat zij zelf niet kon verwoorden. ‘Je hebt me lang gerustgesteld, maar waar ik de herkenning eerst geruststellend vond, vind ik haar de laatste tijd steeds verontrustender.’ Lees meer

Suriname is één groot slavernijmuseum

Suriname is één groot slavernijmuseum

Een slavernijmuseum is niet genoeg. Kevin Headley stelt de vraag hoe Nederland Suriname tegemoet kan komen op gebied van cultureel erfgoed rondom het koloniale verleden. ‘Ik denk dat de belangrijkste vraag die Nederland aan Suriname moet stellen is: “Wat heb je nodig?”’ Lees meer

Wanneer steek je nou eindelijk je middelvinger op?

Wanneer steek je nou eindelijk je middelvinger op?

Waarom wil je nog altijd niet-homo en meer genderbevestigend zijn? In deze brief bespreekt Jochum de waanvrijheid rondom homoseksualiteit. Lees meer

Lieve Mr. Dickhead

Lieve Mr. Dickhead

Op 7 januari schreef N. een liefdevolle goedmaakbrief en wilde deze persoonlijk overhandigen aan M. Zeven dagen eerder, op nieuwjaarsdag, mondde een akkefietje uit in de dramatische afloop van hun kortstondige doch intensieve liefdesrelatie. Het bleef niet bij een enkele ochtendbrief. Lees meer

:The chosen family: Beelden van queer vruchtbaarheid

The chosen family: Beelden van queer vruchtbaarheid

Marit Pilage onderzoekt beelden van queer vruchtbaarheid in de kunst om zo de definitie van vruchtbaarheid, zwangerschap en ouderschap te herdefiniëren. Lees meer

Een woud vol dichtgetimmerde hokjes

Een woud vol dichtgetimmerde hokjes

Zazie Duinker baant zich een weg door het oerwoud van de (hergedefinieerde) woorden. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer