De Nederlandse politici hebben met hun saaie posters een grote kans laten liggen, want met een goed beeld kun je een verkiezing winnen." /> De Nederlandse politici hebben met hun saaie posters een grote kans laten liggen, want met een goed beeld kun je een verkiezing winnen." />
Asset 14

Wilders als Guevara

Het is 9 juni, en de stad hangt vol met verkiezingsposters. Lijsttrekkers zitten op Facebook en Twitter, verschijnen in televisieprogramma’s om met elkaar te debatteren, proberen geestig te zijn aan de tafel van Matthijs van Nieuwkerk en maken soms in hun wanhoop compleet surrealistische campagnefilmpjes (I’m looking at you, Rita Verdonk). Het gaat erom zoveel mogelijk aandacht voor zichzelf en hun partij te genereren; letterlijk “in beeld” te zijn. Voor cartoonisten en comedians zijn het vruchtbare tijden – de ongelukkige politicus die een publieke faux pas maakt vindt zichzelf al snel terug als karikatuur in de krant of typetje op televisie.

In de politiek kan een succesvolle speech cruciaal zijn (zie: Martin Luther King), evenals een flitsend televisieoptreden (zie: John F. Kennedy vs. Richard Nixon) of een goed attribuut (zie: Mao, rode boekje). Maar bepaalde tweedimensionale beelden kunnen eenzelfde iconische status bereiken als “I have a dream” en “We shall fight them on the beaches”.

Een recent voorbeeld is de onderstaande poster uit de verkiezingscampagne van Barack Obama in 2008, die in één dag werd gemaakt door street artist Shepard Fairey. Fairey gebruikte een foto van persbureau AP als basis voor het vrij simpele ontwerp: een gestileerd portret van Obama in rood, zwart en blauw met daaronder het woord “hope” (in andere versies “progress” of “change”).

De 350 exemplaren die Fairey liet drukken waren in één keer uitverkocht, gewoon op straat. De poster werd daarna op grotere schaal gedistribueerd en veranderde, zeker nadat Fairey hem gratis op zijn website zette, in een wereldwijd symbool van de belofte die Obama representeerde. Inmiddels bevindt het originele ontwerp zich in de Portrait Gallery van het Smithsonian Institute. Wat maakte dit beeld zo aantrekkelijk? Het ontwerp is geworteld in de uit de graffiti-scene afkomstige street art: illegale kunst in de openbare ruimte. Ontstaan als politiek statement in de jaren zeventig kwam het eind jaren negentig weer terug als kunstvorm. De associatie met illegale street art-crews was voor jongeren waarschijnlijk aantrekkelijk, maar wat ook meespeelde was een zekere gelijkenis met de foto die als de beroemdste ter wereld wordt beschouwd: het portret van Che Guevara door Alberto Korda.


Guerrillero Heroico, 1960

Che Guevara was een soort rockster; na zijn dood in 1967 werd hij het idool van de opstandige jeugd in Europa. De foto verscheen voor het eerst op de kaft van een Italiaanse biografie van Guevara, haalde toen de cover van Paris Match en werd in datzelfde jaar door de Ierse kunstenaar Jim Fitzpatrick bewerkt tot de gestencilde versie waar de Obama-poster ons aan doet denken. Deze werd o.a. als pamflet verspreid tijdens de Parijse studentenopstand in 1968 en gebruikt door de Provo-beweging in Amsterdam.

Duizenden exemplaren werden gedrukt en de wereld in gestuurd - niet per se in naam van de marxistische revolutie, maar meer als icoon van de jeugdcultuur, van nieuwe idealen en symbool van de afkeer van de gevestigde orde. Geen enkele andere foto is zo vaak gereproduceerd en geappropieerd (denk bijvoorbeeld aan de Boomerangkaart waarop Anne Frank in Guevara-stijl werd afgebeeld met Palestinasjaal). De directeur van het California Museum of Photography noemde de Guerrelliro Heroico “[...] een hiëroglief, een instant symbool dat op mysterieuze wijze verschijnt waar een conflict heerst. Er is niets anders in de geschiedenis dat op deze wijze functioneert.” Het is dus niet gek dat het beeld van Guevara weer opdook in de felle Amerikaanse verkiezingsstrijd. Toen Job Cohen zijn kandidatuur als lijsttrekker voor de PvdA bekendmaakte, was al snel de Facebookgroep YES WE COHEN een feit, geheel in stijl vergezeld van onderstaande heroïsche afbeelding.

Kunst en politiek is vaak een gevaarlijke combinatie. Denk aan de entartete Kunst van de nazi’s, of de het socialistisch realisme van het communisme - realistisch in de zin dat het de realiteit volgens de Sovjetregering toonde: vol stralende arbeidersgezinnen en toegewijde leiders.


Yuri Pimenov, “A Wedding on Tomorrow’s Street”, 1962

Propagandakunst, dus. Tijdens het bewind van Mao Zedong werd er een waar PR-offensief uitgestort over de Chinese bevolking, dat resulteerde in een extreme persoonlijkheidscultus. Goddelijke eigenschappen werden toegekend aan “de Grote Roerganger” en iedereen droeg het beroemde Rode Boekje met de belangrijkste uitspraken van Mao op het hart. Hoe had de partijvoorzitter dit voor elkaar gekregen? De Grote Sprong Voorwaarts van 1958 had een hongersnood veroorzaakt die aan miljoenen mensen op het platteland het leven had gekost; men schat dat in de jaren daarvoor tussen de twee – en de vijf miljoen mensen zijn omgekomen als gevolg van politieke executies. Toch was de kreet 'Moge Voorzitter Mao tienduizend jaar leven' alomtegenwoordig, en dat was echt niet alleen uit angst voor het regime.

Tijdens de Culturele Revolutie (1966-1976) was het portret van de Grote Roerganger overal; in overheidsgebouwen, winkels en ook bij mensen thuis. Grote hoeveelheden politieke kunst werden over het land verspreid; posters maar bijvoorbeeld ook muziek, vergezeld van de tekst: “Voorzitter Mao is de rode zon in onze harten” of “Redder van het volk”. Wat meespeelde was dat jongeren ten tijde van de Culturele Revolutie waren opgevoed met de persoonlijkheidscultus rond de grote roerganger, en de ellende van de hongersnood en terreur niet heel bewust hadden meegemaakt. Hun hele leven was de beeltenis van hun leider als een religieus symbool aanwezig geweest. In deze periode bereikte de Mao-verering een absoluut hoogtepunt, wat duidelijk terug is te zien in de propagandakunst. Waar deze eerst voornamelijk gespierde arbeiders op bloeiende akkers placht te tonen, voerde de figuur van Mao nu definitief de boventoon. In de eerste instantie werd hij vaak afgebeeld met de communistische jeugd, als een soort vader des vaderlands (“Chairman Mao loves children”), maar gaandeweg werden de composities steeds religieuzer en dramatischer: vaak was het hoofd van Mao te zien als een soort zon, wakend over de strijdbare arbeiders. Het is dus toch niet zo gek dat de Chinese bevolking, na decennia lang te zijn gebombardeerd met dit soort beelden, het staatshoofd beschouwden als een door god aangewezen leider. En dit was het doel van de propaganda. Een halfgod is natuurlijk een stuk indrukwekkender dan een “gewone” partijleider.


Het Oosten is Rood (1965); dit was een populaire Mao-hymne die altijd en overal te horen was. In 1965 werd een film met dezelfde titel uitgebracht

Dit soort anonieme propagandakunst heeft een nogal kitscherige uitstraling en is tegenwoordig erg populair voor campy accessoires (zoals de Mao-mok waaruit ik mijn koffie drink). Maar er zijn zeker voorbeelden van politieke kunst door hoogstaande kunstenaars; hier heeft de kwaliteit het gewonnen van de achtergrond. We bewonderen deze kunstwerken om hun schoonheid, de politieke lading is meestal bijzaak geworden.

Jacques-Louis David (1748-1825) is zeker te beschouwen als een politiek kunstenaar. Ten tijde van de Franse Revolutie was hij goed bevriend met revolutieleiders Maximilien de Robespierre en Jean-Paul Marat. Na de moord op Marat in 1793 schilderde David, die daarvoor bekend was om zijn classicistische historiestukken, één van zijn beroemdste werken: Dood van Marat (1973).

Marat was neergestoken door een jonge vrouw die op haar proces, vlak voor ze geguillotineerd werd, zou verklaren: “Ik heb een man vermoord om honderdduizenden te redden.” Ze was onder valse voorwendselen toegelaten tot Marats huis, waar hij vanwege een bepaalde huidaandoening zittend in bad zijn bezoekers ontving. David beeldde zijn vriend bewust af als een geïdealiseerde martelaar van de revolutie; het schilderij is vaak vergeleken met de Pietà van Michelangelo. De zwarte achtergrond en dramatische lichtval creëren een beklemmende, verstilde sfeer. Het schilderij was immens populair en Marat werd vergeleken met Christus; beelden van hem werden ter vervanging van crucifixen in kerken geplaatst.
Enkele jaren later sloot Jacques-Louis David zich aan bij Napoleon Bonaparte. Ook die wist hij als hofschilder op grandioze wijze te vereeuwigen: in het beroemde portret 'Napoleon steekt de grote St. Bernardpas over' (1802) en 'Kroning van Napoleon en Josephine' (1806).


Napoleon steekt de grote St. Bernardpas over, 1802

Een gemene deler die we kunnen vaststellen in de verschillende voorbeelden die ik hier enigszins willekeurig heb aangehaald – er zijn er natuurlijk nog veel meer – is de tijdloosheid van de beelden. Shepard Fairey’s Obama is in zekere zin even onsterfelijk als David’s Marat en Korda’s Guevara.
Met een laatste blik op het “portret” van Napoleon – evenmin een portret in de strikte zin van het woord als Mao in zijn propagandakunst en Che Guevara op een t-shirt – kan ik het niet laten even kritisch te kijken naar de verkiezingsposters die momenteel door heel Nederland hangen. Eigenlijk zijn ze allemaal hetzelfde: een foto van de glimlachende lijsttrekker en het logo van de partij.

Ik kan niet anders concluderen dan dat onze politici een grote kans hebben gemist; om het publiek aan je te binden heb je niet veel meer nodig dan een ijzersterk beeld, en de ongeïnspireerde posters die ik tot nu toe heb gezien tonen duidelijk aan dat dit een typisch stagiaireklusje was. Balkenende had zichzelf toch minstens kunnen omringen met een religieus aura. De SP is nota bene afkomstig uit een maoïstische splintergroepering; waarom geen Emile Roemer temidden van tevreden arbeiders, met Jan Marijnissen als “rode zon in onze harten”? Wilders ziet zichzelf ongetwijfeld als eenzame strijder voor de revolutie; de Guevara-variant was perfect voor hem geweest.

Jammer, erg jammer. Hopelijk wordt er over vier jaar in het campagnebudget iets meer ruimte vrijgemaakt voor de creatie van een onsterfelijke, tijdloze verkiezingsposter.

Voor meer geweldige voorbeelden van Chinese propagandakunst: www.chineseposters.net (mijn persoonlijke favoriet is een poster uit 1964 getiteld An airplane sprays chemicals, waarop een groep mannen, vrouwen en kinderen in een begroeid landschap verheugd staat te zwaaien naar een passerend vliegtuigje dat de gewassen aan het besproeien is).
In 2009 verscheen het taschen-boek Design for Obama – posters for change, door Spike Lee en Aaron Perry-Zucker.

Mail

Sanne Rispens

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
De schipperende kameleon: zomergast Van der Burg is sociaal voor de mensen, maar liberaal in het beleid

De schipperende kameleon: Zomergast Van der Burg is sociaal voor de mensen, maar liberaal in het beleid

Eric van der Burg was op bezoek bij Zomergasten. Marthe van Bronkhorst geeft in dit artikel haar scherpe analyse op de aflevering. Lees meer

Briefwisseling Ettie en Jochum - Brief 2

Wie wil nou een slachtoffer zijn?

Jochum ontving een brief van Ettie over zijn nooit-verstuurde brief aan zijn jeugdliefde. Ettie vindt dat Jochum de vrijheid van de queeridenteit niet goed beschrijft. Hij besluit Ettie een brief terug te sturen en op haar kritiek in te gaan. Lees meer

Briefwisseling Ettie en Jochum - brief 1

Het privilege van lesbisch-zijn

Een nooit verstuurde brief die door Jochum Veenstra op Hard//Hoofd gepubliceerd werd, begon een eigen leven te krijgen in het hoofd van Ettie, die niet zo goed wist wat ze ervan moest vinden en er toen maar over besloot te schrijven. Het resultaat is een niet-verstuurde brief die ze toch besloot op te sturen. Lees meer

Niet aan denken

Niet aan denken

Aan de feesttafel zoekt Aafke van Pelt tussen de koetjes en kalfjes naar het contrast, de diepere laag in het banale. Lees meer

Illustreer jij de volgende cover van het Hard//hoofd Magazine?

Illustreer jij de volgende cover van het Hard//hoofd Magazine?

Voor ‘Ssst’, het voorjaarsnummer van 2025 van Hard//hoofd, zijn we op zoek naar illustrator die de cover van ons magazine willen maken. Lees meer

Een kus van een beer

Een kus van een beer

Nick Sens ontmoet een beer in de dierentuin en raakt gefascineerd door deze dieren. Wie of wat ervaren we als we oog in oog met een beer staan? Aan alle wezens van de metamorfose, hier en daarginds (Nastassja Martin) De bruine beer zet twee zware stappen in mijn richting en ik bevries. Het gegil en... Lees meer

Levensweg

Levensweg

Als Aisha een trouwerij op een Limburgse boerderij bezoekt, mijmert ze ineens over haar eigen bruiloft. Ach, trouwen is niks voor haar. Toch? Lees meer

Kunst maken in een wereld die naar de gallemiezen gaat

Kunst maken in een wereld die naar de gallemiezen gaat

Martine Bontjes doet verslag van een zoektocht naar duurzaamheid tijdens kunstresidentie SOPRA SOTTO. Lees meer

Schrijvers en beeldmakers gezocht voor ‘Ssst’, het zesde Hard//hoofd Magazine!

Schrijvers en beeldmakers gezocht voor ‘Ssst’, het zesde Hard//hoofd Magazine!

Op het moment dat je overweegt om iets te zeggen, hoor je: ‘Ssst!’ Wie fluistert dit naar je, en waarom? Fantaseer je met ons mee? Dien uiterlijk 24 augustus 2024 een pitch in voor het magazine ‘Ssst’! Lees meer

Kijken in de spiegel van de Gendermonologen

Kijken in de spiegel van de Gendermonologen

Wie zie jij als je in de spiegel kijkt? Voldoe je aan het beeld van ‘de gemiddelde mens’, of niet? Tom Kniesmeijer vraagt zich af waarom afwijken van het gemiddelde zoveel weerzin oproept en of hét gemiddelde wel bestaat. ‘Precies op het gemiddelde past niemand’. Ik sluit mijn ogen en ben terug in de Leidsestraat.... Lees meer

Marktplaatsgekkies

Marktplaatsgekkies

Marthe van Bronkhorst besluit de relatiemarkt opnieuw te betreden en vraagt zich af: ben ik een koopje, of een langetermijn-investering? Lees meer

Kunstverzamelaars opgelet! Interview met Hanane El Ouardani

Kunstverzamelaars opgelet! Interview met Hanane El Ouardani

Hanane El Ouardani (1994) is de fotograaf van het prachtige, nieuwe kunstwerk dat de kunstverzamelaars van Hard//hoofd thuis gaan ontvangen. De foto komt uit de serie The Skies are Blue, the Walls are Red (2018) en Jorne Vriens (onze Chef Kunst) heeft El Ouardani geïnterviewd over haar werk. Zij gaan met elkaar in gesprek over hoe zij als fotograaf te werk gaat, hoe deze foto tot stand is gekomen en praten over smaak, tegenstellingen en het hervinden van thuis. Lees meer

Galatea 1

Galatea

Een bezoek aan een Airbnb aan zee blijkt ook een bezoek aan asfalt, beton en een cementfabriek te betekenen. Andrea Koll plaatst dit beeld in dit door haar zelf geïllustreerde, tweestemmige gedicht tegenover het beeld van de door Pygmalion uit ivoor gemaakte Galatea. Lees meer

Nieuwe Barbaren 1

Nieuwe Barbaren

Met het essay 'Nieuwe barbaren' over de Kafkaëske, sci-fi serie Severance won Jacob Koolstra in 2024 de Drift Essaywedstrijd. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst 7

Dit maakten onze 1.660 kunstverzamelaars mogelijk in 2023

Kunstverzamelaars dragen bij aan onze missie om nieuw talent te ondersteunen. We leggen graag uit hoe we de donaties in 2023 hebben besteed. Lees meer

:Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Marthe van Bronkhorst bekijkt Europa als een treinreis en stemmen voor de Europese Parlementsverkiezingen als het zijn van de conducteur op die rammelende trein. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 7

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 3)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 6

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Nooit Verzonden - wacht op titel

Afscheidsbrief aan een waardeloze dokter

Er zijn nog steeds dokters die de gezondheidsklachten van hun patiënten niet serieus nemen. Luuk Schokker schreef een openhartige brief aan één van hen. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1) 1

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Hard//hoofd zoekt vóór 28 juli 2.000 trouwe lezers!

Hard//hoofd verschijnt weer op papier! In ‘Lief kutland’ klinken de begintonen van waaruit vrije utopieën werkelijkheid worden, of waarmee we ongelimiteerd verdriet en woede botvieren op alles wat er misgaat. Fantaseer je met ons mee? Schrijf je vóór 28 juli in voor slechts €2,50 per maand en ontvang ‘Lief kutland’ in september in de brievenbus, inclusief drie Lief kutland-stickers. Veel lees- en plakplezier!

Word trouwe lezer