Asset 14

Waarom de term outsider art niet thuishoort in de inclusieve musea van nu

Waarom de term outsider art niet thuishoort in de inclusieve musea van nu

Outsider art is in zwang bij musea die pleiten voor diversiteit. Amber Bloos vraagt zich af of de term nu echt bijdraagt aan de erkenning van de kunstwerken van gemarginaliseerde mensen. Een pleidooi voor het losknippen van een schurend label. Met prachtige beelden gemaakt door Ambers vader, Jochum J. Beetsma Riegstra.

Nog voordat ik van de term outsider art had gehoord, werd ik erdoor omringd. Mijn manisch-depressieve vader tekent veel. Hij zet zijn concertbezoeken en andere ervaringen om naar priegelige lijntjes Oost-Indische inkt, ingekleurd met aquarel en soms voorzien van liedteksten. In de verkoop van zijn werk is mijn vader niet per se geïnteresseerd, hij kan de drang om te tekenen simpelweg niet onderdrukken.

Outsider art is een breed begrip, vaak omschreven als kunst gemaakt door psychiatrische patiënten of mensen die op een andere manier buiten de samenleving vallen. Outsider art is geliefd vanwege het spontane en originele karakter en niet in de laatste plaats omdat het zich niets aantrekt van conventies in de kunstwereld.

Toch heeft de kunstwereld outsider art omarmt. Veilinghuis Sotheby’s verkoopt het genre aan verzamelaars. Sinds 2016 is het Outsider Art Museum in de Amsterdamse Hermitage gevestigd. Nu verandert Het Outsider Art Museum van naam en gaat samen met het Dolhuys in Haarlem verder als Het Museum van de Geest. Het lijkt er niet op dat de fuserende musea met hun nieuwe naam geheel afstand doen van de term outsider art, maar opvallend vind ik het wel.

Inclusief outsider art

De term outsider art ontstond in de jaren zeventig van de vorige eeuw als vertaling van het Franse art brut. Halverwege de twintigste eeuw zochten modernistische kunstenaars naar inspiratie buiten de academie. Ze raakten geïnteresseerd in de ‘authentieke’ creaties van kinderen, ‘inheemse stammen’ en psychiatrische patiënten. Kunstenaar Jean Dubuffet was een van de grootste verzamelaars en voorvechters van art brut. Hij vond de kunst superieur aan dat van professionele kunstenaars, omdat het onaangetast zou zijn door de cultuur die vreselijke dingen kon voortbrengen, zoals de Tweede Wereldoorlog net bewezen had.

Waarom de term outsider art niet thuishoort in de inclusieve musea van nu 2

Met de Engelse adaptatie veranderde de kunstcategorie even later van een term die vooral naar de aard van de kunst verwees (puur of rauw), naar een term die de plaats van de kunst aanduidde: outside. Die plaatsaanduiding sneed outsiderkunst letterlijk af van de kunstwereld. Outsider kunstenaars moesten vanaf nu worden ‘ontdekt’ door gatekeepers zoals curatoren en verzamelaars, en mochten zelf vooral geen interesse tonen in de waardering van hun werk. Zo stuitten verzamelaars Max en Korine Ammann op reis in Finland op mensen die in afzondering leefden en een wereld om zich heen creëerden door hout te bewerken en te tekenen. In de collectie Ammann vind je onder andere de fotocollages met krullerige getekende lijsten van Ilmari Salminen en de houten vogels van Jorma Pihl.

De categorie outsider art reduceert kunstenaars tot hun anders-zijn

vandaag worden outsider kunstenaars geacht om buiten te blijven, dat is deel van hun werk. De categorie outsider art reduceert kunstenaars tot hun anders-zijn. Het deel ‘outsider’ in outsider art is problematisch, omdat het een tegenstelling vooronderstelt. Niets wordt specifiek ‘insider art’ genoemd, tenzij je het hebt over outsider art. Insider is de norm. Inside vind je academisch geschoolde kunstenaars die zich verhouden tot de westerse kunstgeschiedenis en -tradities, die besproken en geduid worden door kunstcritici en opgenomen in tentoonstellingen.

Musea als spiegels voor de samenleving

In de uiteenlopende beschrijvingen van outsider kunstenaars herken ik mijn vader. Hij verzamelt alles. Naast zijn eigen werk biedt zijn huis ruimte aan een heel uiteenlopende collectie, van miniatuurschaakspellen tot fruitstickers. Misschien voel ik me daarom altijd zo thuis in musea en kies ik tijdens mijn bachelor de richting Museumstudies. Ik leer dat het museum in de loop van de twintigste eeuw verandert van een soort tempel met weinig informatiebordjes bij de objecten – want die moeten voor zichzelf spreken – naar een forum: een plek waar verschillende stemmen en perspectieven worden gepresenteerd, met aandacht voor processen van inclusie en exclusie, het doorbreken van stigma’s en het vertellen van ‘andere’ verhalen.

Doordat museum professionals kiezen welke objecten en verhalen ze tonen, oefenen ze macht uit in de samenleving. Ze behouden en verspreiden niet alleen culturele waarden, ze bezitten ook het vermogen om de canon mede te bepalen. De verantwoordelijkheid die dit met zich meebrengt, erkennen musea meer en meer. Het ICOM, het overkoepelende orgaan voor musea wereldwijd, stelt voor die verantwoordelijkheid op te nemen in de nieuwe museumdefinitie.

Hoewel musea de wens hebben democratisch te zijn en openheid rondom taboethema’s te bevorderen, zie ik tegen het eind van mijn bacheloropleiding dat musea in Nederland nog steeds elitaire instituties zijn, die eenzijdige verhalen vertellen. Kijk naar de blockbuster tentoonstellingen Mark Rothko in het Gemeente Museum Den Haag, Late Rembrandt in het Rijksmuseum en Jheronimus Bosch, Visioenen van een genie in het Noord-Brabants Museum. Ze bevestigen vooral de dominante westerse kunstgeschiedenis en -canon en bieden weinig plek voor nieuwe en alternatieve perspectieven. Grote namen, dure topstukken: ‘Kijk, wat we hebben binnen gehaald!’

Tijd om het label los te knippen

Ik ben niet de enige die toe is aan een ander geluid, ontdek ik als ik twee maanden onderzoek doe bij Museum Dr. Guislain, gevestigd in een van de eerste psychiatrische ziekenhuizen van België dat gedeeltelijk nog in gebruik is. Het museum presenteert de geschiedenis van de psychiatrie met een vaste collectie historisch materiaal en kunst, en tijdelijke tentoonstellingen over thema's gerelateerd aan geestelijke gezondheid. Een museum dat moeilijk te labelen is, juist omdat het labels blootlegt. Het streeft naar meer inclusiviteit en beseft dat het tonen van outsider art daaraan kan bijdragen, maar alleen als dat gebeurt zonder het buitensluitende label.

Waarom de term outsider art niet thuishoort in de inclusieve musea van nu 1

Dat het label outsider art onhoudbaar is, blijkt uit de kunstpraktijk waarin insider-kunstenaars outsider-karakteristieken hebben, en vice versa. Een bekend voorbeeld van kunst die binnen de outsider art omschrijving past en toch is opgenomen in de mainstream kunstwereld, is de kleurrijke stippen-kunst die Yayoi Kusama maakt vanuit de inrichting waarin ze zich vrijwillig liet opnemen. Andersom staat Willem van Genk met zijn enorme stadsgezichten en stations vol detail, tekst en collage, bekend als Nederlands grootste outsider kunstenaar. Dit terwijl Van Genk studeerde aan de Haagse Academie voor Beeldende Kunsten, onderdeel was van de prestigieuze tentoonstelling Nieuwe Realisten en werd vergeleken met de Italiaanse kunstenaar en neoclassist Piranesi.

Nu begint het label te schuren en te irriteren

Het verhaal over de geschiedenis van outsider art kan, op de juiste manier verteld, een verhaal zijn dat vragen stelt over identiteit, objectiviteit en privilege, maar wat mij betreft eindigt het gebruik van de term hier. Het label outsider art heeft zijn werk gedaan en gezorgd voor het erkennen van de creaties van gemarginaliseerden, zoals mensen met een psychiatrische aandoening, als kunst. Nu begint het label te schuren en te irriteren. Het zegt: ‘Ja, wat deze persoon die niet aan de maatschappelijk norm voldoet maakt is kunst, maar het blijft anders, apart.’ De hoogste tijd dus, om het label los te knippen.

Voor musea die streven naar inclusiviteit: neem werken van kunstenaars die opereren in de marge op in verschillende tentoonstellingen. Geef hen zeggenschap. Waardeer de werken om hun inhoud, schoonheid en dat wat ze los maken. Benoem bij het werk de details die ertoe doen, reduceer de kunstenaars niet tot een aspect uit hun biografie. Erken ze als volwaardige kunstenaars en daarmee als volwaardige mensen.

Naar aanleiding van de psychose die haar vader in Istanbul kreeg, startte Amber en haar broer het langlopende onderzoek ‘Universum van de Waanzin’. Op 25 oktober kun je in het kader hiervan de documentaire ‘Naar Istanbul’ beluisteren op NTR Radio 1. Vanaf 26 oktober speelt de voorstelling ‘Istanbul, bericht van de andere kant’, in theater Frascati / door het hele land.

Headerfoto & foto 1: kunstwerken van Jochum J. Beetsma Riegstra
Foto 2: Museum Dr. Guislain door Jochum J. Beetsma Riegstra


Mail

Amber Bloos werkt als artistiek coördinator en creatief producent bij Stichting Nieuwe Helden. Vorig jaar schreef ze haar scriptie voor de master Art, Culture en Society (EUR) bij en over Museum Dr. Guislain en studeerde hiermee cum laude af. Ze maakte samen met haar broer Michaël Bloos, radiomaker Wederik De Backer en muzikant Marc Alberto de radiodocumentaire Naar Istanbul (onderdeel van het Universum van de Waanzin).

Verzamel kunst en steun ons
of word magazine abonnee

Sluit je aan

Wil je meer Hard//hoofd?
Meld je aan voor een nieuwsbrief!

Schrijf je in
Lees meer
test
het laatste
Wat ik zou moeten zijn is niet wie ik ben

Wat ik zou moeten zijn is niet wie ik ben

Bouchra Aouriaghel schrijft over opgroeien en leren dat je erbij hoort, maar eigenlijk ook weer niet. Als een kameleon verplaatst ze zich tussen twee werelden, eentje waarin ze Nederlands spreekt, en verbaasd wordt aangekeken als de juiste klanken in de juiste volgorde haar mond verlaten, en eentje waarin ze Marrokaans spreekt, goed genoeg om met haar ouders te kunnen communiceren, maar als ze de diepte in wil, komt het er ineens stotterend uit. En wat als de wereld je vraagt om te kiezen? Lees meer

Mosterdsoep

Onvermijdelijk

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In deze tekst van Noura Harrath wordt een kind geboren dat daar misschien helemaal niet wilde zijn, of misschien nóg niet. 'Er waren weinig zachte plekken die voelden als een eeuwige omhelzing.' Lees meer

Mosterdsoep 4

Bijsluiter

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In deze tekst van Fleur Hagi staan we op het punt een hele belangrijke beslissing te nemen. Lees meer

Mosterdsoep 8

Moedertaal en Opvoedlessen van een martelaar

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Vandaag lees je twee gedichten van Lina Al-Hassany. ‘Draag de lasten van de wereld niet op je schouders. Graaf de kuilen voor de doden niet in je tuin. Breng het verleden nooit meer aan het licht.’ Lees meer

Mosterdsoep 5

Steltenloper

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In het verhaal van Jan Truijens Martinez ziet de hoofdpersoon zijn ex-vriendin met haar nieuwe vriend op theaterfestival De Parade. Tussen de lampjes van de zweefmolen en de flitsende polaroidcamera schiet ook de gedachte aan haar door zijn hoofd. Lees meer

Mosterdsoep 7

Beetje bij beetje

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Mina Yasien schreef een verhaal over een dochter die met haar moeder mee naar een afspraak gaat om te vertalen, over wat er tussen de regels door verloren kan gaan en of je een vervelende boodschap verzachtend moet vertalen. 'Niemand verstond alles en toch kwam iedereen overal achter.' Lees meer

Mosterdsoep 3

[Gedicht zonder titel]

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Fleur Hagi kent de wereld niet meer zoals ze die zich herinnerde, maar wat als ze deze nieuwe wereld niet meer wil kennen? 'Meer dan een appel / is nodig / om te onderscheiden / tussen goed en slecht' Lees meer

IDFA-bespreking <em>‘Between Revolutions’</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd 1

IDFA-bespreking ‘Between Revolutions’

De film Between Revolutions volgt een groep pro-Palestijnse, queer activisten in Berlijn. Regisseur Ruben Desiere zoekt samen met de activisten naar agency voor zijn personages. In die zoektocht wordt een interessant spel met fictie en realiteit gespeeld. Lees meer

IDFA-bespreking <em>Between Revolutions</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd

IDFA-tips van Hard//hoofd – ‘You Can See Everything’, ‘Nuisance Bear’ en ‘Romare Bearden’

De IDFA-tips van Jochum Veenstra, Nora de Bruine en Sander Bortier: You Can See Everything, Nuisance Bear en Alter Ego of Romare Bearden. Lees meer

Mosterdsoep 2

Het woord 'vervreemding'

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Vandaag lees je op Hard//hoofd het verhaal van Lidice Michelle Melara Minero. 'Ik hoorde ze typen en daarna waren ze hun werk aan het uitdelen. En ik? Ik was bezig met het begrijpen van het woord.' Lees meer

Mosterdsoep 9

Potentie

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Het gedicht van Nourelhouda Kassi zit vol potentie. Potentie om 'het' te maken, potentie om 'er' te komen, vriendschapspotentie, partnerpotentie, potentie om zo veel goeds de wereld in te brengen. '‘en nu?’ / tussen alles / wat ik was, en alles wat ik kon worden.' Lees meer

Mosterdsoep 1

Mosterdsoep

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Met vandaag: het verhaal van Leila Mrabet, waarin de hoofdpersoon jarenlang op zoek gaat naar de smaak van mosterdsoep die overeenkomt met een herinnering. Lees meer

Berbers gebogen

Berbers gebogen

'Een vaderskant bijt nooit niet. Ze wensen in hun smeekbedes smakkend dat we slappe groentestukken blijven.’ Imane Karroumi El Bouchtati schrijft over ziek zijn, paternale familietafels en hoe verstrikte tongen geen geruchten kunnen tegenspreken. Lees meer

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Vintagejagers, opgelet! In haar nieuwste column werpt Loïs Blank een kritische blik op een ontwikkeling die misschien niet helemaal onverwacht komt: de tweedehandsmarkt wordt in een fastfashionjasje gestoken. Daarmee dreigt ook een markt die ooit draaide om avontuur en goede bedoelingen steeds verder te plastificeren. Lees meer

Meneer de dominee

Meneer de dominee

De vader van Martijn van Arkel werkt voor God. Als dominee zijn zijn dagen gevuld met de kerk, de gemeente, de Heilige Zoon, maar heeft daardoor minder tijd voor zijn andere twee zoons. In deze gedichten beschrijft Martijn het gemis, de verwijten, en vooral het verlangen naar een vader: geen dominee, geen herder, maar iemand die het licht uit doet en wiens fiets in de schuur staat. Lees meer

Batik Karas

Batik Karas

In dit verhaal van Ariane Waitz gaat de hoofdpersoon op een vervreemdende reis door Indonesië. Via de eeuwenoude Javaanse kunstvorm batik probeert zij zich te verbinden met het land van haar grootouders. Lees meer

Wat je niet zult zien op tv

Wat je niet zult zien op tv

Hoe links is linkse televisie? Marthe van Bronkhorst kwam achter de schermen en kon haar ogen eigenlijk niet geloven. Lees meer

Hoeveel romcoms tot ik het voel? 1

Hoeveel romcoms tot ik het voel?

De liefde is een onuitputtelijke bron van inspiratie. In films, boeken en muziek blijven mensen proberen haar te vangen, en al die creatieve expressie wordt gretig geconsumeerd – ook door Nouhaila el Khannoussi, die ondanks haar fascinatie voor fictieve liefdes zelf nog nooit verliefd is geweest. In dit persoonlijke essay vraagt ze zich af wat verliefdheid eigenlijk is. Lees meer

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Geïnspireerd door de blikken man uit The Wizard of Oz leidt Elise Vos je over het pad van gele klinkers. Ondanks de bescherming die ons harnas biedt, bevat het kieren die toelaten wat we niet zouden willen voelen. Bovendien: wie wil nu afgestompt raken? Lees meer

Rouw en haar contouren

Rouw en haar contouren

Wat gebeurt er als je grootste angst werkelijkheid wordt? Vorig jaar verloor Ivana Kalaš haar vader. In dit essay onderzoekt ze rouw en angst. Wat als juist het verlies je dichter bij het leven brengt? ‘Zoals je vroeger naar een eclips zou kijken via een cd, kom ik in contact met rouw: via haar contouren.’ Lees meer