Asset 14

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Voltooid Herstelde Tijd 1

Tessel ten Zweege werd slachtoffer van intiem partnergeweld maar herkent zich totaal niet in de beelden die we daar doorgaans van te zien krijgen. Lara van Gaalen laat met haar kunstproject Voltooid Herstelde Tijd zien dat het ook anders kan. Het portret dat zij van Tessel maakte toont geen machteloze vrouw, maar een strijdbare feminist die de schaamte heeft doorbroken.

Ik kwam het zelfportret van Nan Goldin, 'Nan one month after being battered', voor het eerst tegen tijdens een familiebezoekje aan het Stedelijk Museum. Het was een paar maanden nadat ik zelf mishandeld was. Ik keek Nan Goldin aan en liep langzaam naar haar toe. Ik had het gevoel dat ze ook naar mij keek.

Destijds was mijn slachtofferschap nog een geheim. Ik had het alleen aan mijn partner van destijds verteld, omdat hij nog wel eens met mijn onverwerkte trauma moest dealen. Ik had één, misschien twee vriendinnen in vertrouwen genomen, maar hield mijn ervaring met misbruik heel bewust geheim voor mijn familie.

Toen ik mijn moeder in het museum achter me naar adem hoorde happen bij de aanblik van een mishandelde Goldin, dacht ik even dat ik erbij was. Alsof het voor iedereen in de tentoonstellingsruimte duidelijk was dat zij en ik blikken uitwisselden die zeiden: ‘Ik weet hoe je je voelt.’

Ik liep verder naar het volgende kunstwerk, maar Nan bleef in haar lijst en confronteerde stoer elke kijker met de realiteit van intiem partnergeweld. In tegenstelling tot de meeste slachtoffers, waaronder ikzelf, verborg ze haar wonden of blauwe plekken niet en leek ze zich niet te schamen.

Schaamte en intiem partnergeweld: een dodelijke combinatie
Onlangs sprak ik een vrouw wier schreeuwende ruzies met haar man wel eens uitliepen op klappen en zelfs wurging. Ze vertelde me dat ze meer bezig was met of de buren het hadden gehoord, dan of ze zelf de volgende ochtend nog zou meemaken.

We moeten de kracht van schaamte niet onderschatten. Schaamte en stilte zijn een vicieuze cirkel. Door schaamte blijven slachtoffers stil, maar wanneer je niets hoort over anderen die hetzelfde hebben meegemaakt, wordt de schaamte ook niet doorbroken. Het zal wel aan mij liggen, denk je dan.

Door schaamte blijven slachtoffers stil, maar wanneer je niets hoort over anderen die hetzelfde hebben meegemaakt, wordt de schaamte ook niet doorbroken.

Als je je als slachtoffer schaamt voor je slachtofferschap, dan vormt dat één van vele obstakels die ervoor zorgen dat je niet aan de bel trekt. In mijn geval betekende aangifte doen dat ik het geweld ook moeilijker geheim kon houden voor mijn ouders en vrienden, iets waar ik bij lange na nog niet klaar voor was. Een melding aan de politie bleef mede hierom uit.

Slachtoffers in beeld
Iemand die zich hard maakt voor de zichtbaarheid van slachtoffers is Lara van Gaalen. Vorig jaar vroeg ze mij of ik wilde meewerken aan haar project Voltooid Herstelde Tijd, een portretserie die slachtoffers van verschillende vormen van geweld en misbruik laat zien, op posters door de stad. Ik twijfelde, want de beelden die ik van slachtoffers ken zijn vaak extreem sensationeel. Misdaadseries als Law & Order: Special Victims Unit maken van partnergeweldzaken een hyperbool: daders zijn door en door slecht en openlijk onsympathiek tegen iedereen, slachtoffers zijn gehersenspoeld en praten amper (en als ze dat wel doen met een angstig piepstemmetje).

In de realiteit zijn daders ogenschijnlijk normale mensen die vriendelijk doen tegen hun omgeving, behalve tegen hun partner. Juist daardoor worden slachtoffers vaak niet geloofd: ‘Maar hij zou dat nooit doen, tegen mij is hij altijd heel aardig!’ Nieuwsitems over partnergeweld worden aangekleed met stockfoto’s van tengere vrouwen die in elkaar gedoken op de grond zitten, huilend of hun hoofd bedekkend met hun handen. Dit soort beelden moeten medelijden opwekken voor het slachtoffer, maar staan bekend als pity-porn: sensationele en oppervlakkige representatie die meer kwaad doet dan goed.

Pity-porn: sensationele en oppervlakkige representatie die meer kwaad doet dan goed

Inmiddels schrijf ik veel over mijn slachtofferschap om deze stigmatisering stukje bij beetje tegen te gaan. Af en toe is dat heel pijnlijk. Ik betreed een platform om mijn verhaal te doen en word door journalisten weer terug in dat zielige slachtofferrolletje geduwd. Bij een interview voor Hart van Nederland vroeg een journalist of ik al het fysieke letsel dat mijn ex me had bezorgd even wilde opsommen, dat leek haar een leuke cut om de aandacht van de kijker te trekken.

Dat is wat ik bedoel als ik het heb over pity-porn. Het gebeurt vaker bij dit soort media dat mijn inhoudelijke, meer complexe uitspraken over slachtofferhulp of stigmatisering worden weggeknipt, en alleen de anekdote over een bijtwond in mijn gezicht in de uitzending komt.

Ik? Een slachtoffer?
In de periode dat ik werd mishandeld hield ik me veel bezig met feminisme. Ik las strijdbare boeken van feministische woordkunstenaressen en schreef een pamflet over de vrouwenzaak. Maar thuis werd ik in elkaar getimmerd. Ik voelde me een fraudeur: buitenshuis preken houden over hoe irritant mansplaining is, maar geen weerwoord hebben als mijn vriend me uitschold.

Het label ‘slachtoffer’ vermeed ik ondertussen als de pest. Ik werd geconfronteerd met mijn eigen vooroordeel over slachtoffers, die ik inderdaad associeerde met zwakke vrouwen met een piepstemmetje. Ik was liever de stoere feminist. Op medelijden en sensationele drama zat ik niet te wachten. Zelfs op momenten dat dat moeilijker was, bijvoorbeeld toen ik die wond in mijn gezicht had, loog ik steevast over onze relatie. Mijn ouders had ik wijsgemaakt dat ik met mijn gezicht in de glasscherven was gevallen in één of andere kroeg.

Ik was liever de stoere feminist. Op medelijden en sensationele drama zat ik niet te wachten.

‘Slachtoffer’ is een veel omstreden term in het gesprek rondom partnergeweld, of gendergerelateerd geweld in het algemeen. 'In de jaren tachtig begonnen pleitbezorgers in de anti-verkrachtingsbeweging op te roepen tot het aannemen van de term survivor om te erkennen dat slachtoffers hun ervaring met geweld hadden overleefd en dat ze bleven overleven', schrijft Angela Hattery, professor in genderstudies. Ik snap die gedachtegang wel, maar vraag me ook af: tot in hoeverre draagt die afkeer van het woord juist bij aan het stigmatiseren van slachtofferschap?

Slachtofferschap en strijdbaarheid: allesbehalve tegengestelden
Het gesprek met Lara gaf me gelukkig alle ruimte voor mijn verhaal. Lara is zelf ook slachtoffer (geweest) en bij onze eerste ontmoeting hebben we uitvoerig zitten praten over onze keuze om het woord ‘slachtoffer’ te omarmen, de stereotypes van slachtoffers en onze gezamenlijke schijthekel aan pity-porn. Het was bovendien een verademing om met iemand te praten over partnergeweld die niet vroeg naar het hoe en wat van mijn relatie toen, maar vooral geïnteresseerd was in hoe het nu met me gaat.

Mijn lichaam vulde zich met energie en plezier toen ik Lara zag spreken en bewegen: ze paste helemaal niet binnen het beeld van de ineengedoken, afgezonderde vrouw dat we kennen uit SIRE-campagnes of RTL-programma’s over misbruik. Ze was vrolijk en had nu een gezonde en fijne relatie. Dat kan dus prima! Vol enthousiasme en strijdbaarheid die ik kende uit feminisme, maar nog amper in deze context had mogen aanschouwen, vertelde ze over haar plannen voor de fotoserie.

Voltooid Herstelde Tijd is een project waarin niet het geweld, maar juist het herstel centraal staat

‘Campagne’s en reportages over geweld in afhankelijkheidsrelaties focussen vaak op het geweld en de gevolgen daarvan. Voorbeelden zijn foto’s van letsel in het gezicht of een persoon die angstig in een hoek zit in afwachting van het dreigende geweld. Angst, schaamte en geweld worden uitgebeeld en daarmee bevestigd. Voltooid Herstelde Tijd is een project waarin niet het geweld, maar juist het herstel centraal staat.’ Ik zat het hele gesprek agressief ja te knikken.

Geheel de schaamte voorbij
Rond die tijd had ik mijn allerlaatste therapiesessie. Mijn therapeut gaf me complimenten over mijn vooruitgang en hoe goed ik kan vertellen over wat er in mijn hoofd zit. Zo voel ik dat ook. Zo zonder schaamte en nu mijn PTSS inmiddels behandeld is, komen mijn ervaringen er ongefilterd en duidelijk uit. Meedoen aan Lara’s kunstproject sloot naadloos aan op hoe ik me die maand voelde.

De posters stonden een tijdje op trotters in het Oosterpark in Amsterdam, waar ik laatst een wandeling maakte met een van mijn beste vriendinnen. Ik keek mezelf aan, net als toen ik oogcontact maakte met Nan Goldin in het Stedelijk. ‘Tessel two years after being battered.’

Mijn blauwe plekken zijn inmiddels vervaagd en de holle ogen die ik tijdens die relatie terugzag in de spiegel, zien er nu fris en vriendelijk uit. Ik heb geen make-up op, want ik heb geen concealer meer nodig om mijn verwondingen te bedekken. Op mijn neus zit nog steeds een litteken van de tandafdrukken van mijn ex, maar dat kun je bijna niet zien. Ik glimlach een beetje naar Lara in de studio.

Mijn vriendin en ik kijken vol bewondering tegen de trotter op. Ze leest de quote voor die ernaast gedrukt staat. ‘Ik heb dit overleefd en kan nog steeds liefhebben en leuke dingen doen. Daar voel ik me sterk bij.’ Die paar seconden waren adembenemend. Jaren van leugens en de angst om betrapt te worden hadden uiteindelijk geleid tot dit moment, in het Oosterpark, in de winterzon, met mijn verhaal open en bloot op een trotter. Ik was geheel de schaamte voorbij.

Beeld: 'Voltooid Herstelde Tijd' door Lara van Gaalen. De trotters waar Tessel over schrijft, zijn op dit moment helaas nergens te zien. De foto's op de trotters zijn een reproductie van tegels, die (wanneer de bibliotheken weer open zijn) te zien zijn in de Openbare Bibliotheek Amsterdam tot eind april. Vanaf 15 maart zijn de kunstwerken ook te zien tijdens de expositie ‘Parels van Betondorp’ in Amsterdam-Oost. Michel Schnater was als fotograaf betrokken bij het project.

Mail

Tessel ten Zweege studeert Gender Studies aan de Universiteit Utrecht, brengt haar Instagramvolgers in beweging met haar activisme en schrijft voor OneWorld, VICE en Bedrock Magazine. Seksueel geweld, anticonceptie en hormonale gezondheid, en biseksualiteit zijn veelvoorkomende thema’s in haar schrijfsels en illustraties.

Lara van Gaalen

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Navelstaren als rebellie

Navelstaren als rebellie

Voor ons vorige magazine, schreef Lena Plantinga een essay over waarom het revolutionair is als vrouwen schrijven over emoties, liefde, alledaagse dingen en seks. ‘Ik schrijf omdat ik boos ben terwijl iedereen me altijd lief noemt.’ Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname

Het Sranantongo leeft

Het Sranantongo wordt steeds meer gesproken in Suriname om de massa aan te spreken. Toch is het Nederlands nog steeds de enige officiële taal van het land. Voor het drieluik dat Kevin Headley schrijft over hoe het koloniale verleden nog voortleeft in Suriname, gaat hij in dit derde en laatste deel in op de geschiedenis... Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname 1

Wie blijft er over na de kennisvlucht in Suriname?

Hoogopgeleiden trekken steeds vaker weg uit Suriname. In dit tweede deel van een drieluik over hoe het koloniale verleden doorleeft in Suriname, gaat Kevin Headley in op hoe de kennisvlucht zich verhoudt tot de economische staat van het land. Lees meer

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eva van den Boogaard schreef een brief aan Roland Barthes, die in zijn dagboeken over eenzaamheid en vrijheid schreef wat zij zelf niet kon verwoorden. ‘Je hebt me lang gerustgesteld, maar waar ik de herkenning eerst geruststellend vond, vind ik haar de laatste tijd steeds verontrustender.’ Lees meer

Suriname is één groot slavernijmuseum

Suriname is één groot slavernijmuseum

Een slavernijmuseum is niet genoeg. Kevin Headley stelt de vraag hoe Nederland Suriname tegemoet kan komen op gebied van cultureel erfgoed rondom het koloniale verleden. ‘Ik denk dat de belangrijkste vraag die Nederland aan Suriname moet stellen is: “Wat heb je nodig?”’ Lees meer

Wanneer steek je nou eindelijk je middelvinger op?

Wanneer steek je nou eindelijk je middelvinger op?

Waarom wil je nog altijd niet-homo en meer genderbevestigend zijn? In deze brief bespreekt Jochum de waanvrijheid rondom homoseksualiteit. Lees meer

Lieve Mr. Dickhead

Lieve Mr. Dickhead

Op 7 januari schreef N. een liefdevolle goedmaakbrief en wilde deze persoonlijk overhandigen aan M. Zeven dagen eerder, op nieuwjaarsdag, mondde een akkefietje uit in de dramatische afloop van hun kortstondige doch intensieve liefdesrelatie. Het bleef niet bij een enkele ochtendbrief. Lees meer

:The chosen family: Beelden van queer vruchtbaarheid

The chosen family: Beelden van queer vruchtbaarheid

Marit Pilage onderzoekt beelden van queer vruchtbaarheid in de kunst om zo de definitie van vruchtbaarheid, zwangerschap en ouderschap te herdefiniëren. Lees meer

Een woud vol dichtgetimmerde hokjes

Een woud vol dichtgetimmerde hokjes

Zazie Duinker baant zich een weg door het oerwoud van de (hergedefinieerde) woorden. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer