Asset 14

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Voltooid Herstelde Tijd 1

Tessel ten Zweege werd slachtoffer van intiem partnergeweld maar herkent zich totaal niet in de beelden die we daar doorgaans van te zien krijgen. Lara van Gaalen laat met haar kunstproject Voltooid Herstelde Tijd zien dat het ook anders kan. Het portret dat zij van Tessel maakte toont geen machteloze vrouw, maar een strijdbare feminist die de schaamte heeft doorbroken.

Ik kwam het zelfportret van Nan Goldin, 'Nan one month after being battered', voor het eerst tegen tijdens een familiebezoekje aan het Stedelijk Museum. Het was een paar maanden nadat ik zelf mishandeld was. Ik keek Nan Goldin aan en liep langzaam naar haar toe. Ik had het gevoel dat ze ook naar mij keek.

Destijds was mijn slachtofferschap nog een geheim. Ik had het alleen aan mijn partner van destijds verteld, omdat hij nog wel eens met mijn onverwerkte trauma moest dealen. Ik had één, misschien twee vriendinnen in vertrouwen genomen, maar hield mijn ervaring met misbruik heel bewust geheim voor mijn familie.

Toen ik mijn moeder in het museum achter me naar adem hoorde happen bij de aanblik van een mishandelde Goldin, dacht ik even dat ik erbij was. Alsof het voor iedereen in de tentoonstellingsruimte duidelijk was dat zij en ik blikken uitwisselden die zeiden: ‘Ik weet hoe je je voelt.’

Ik liep verder naar het volgende kunstwerk, maar Nan bleef in haar lijst en confronteerde stoer elke kijker met de realiteit van intiem partnergeweld. In tegenstelling tot de meeste slachtoffers, waaronder ikzelf, verborg ze haar wonden of blauwe plekken niet en leek ze zich niet te schamen.

Schaamte en intiem partnergeweld: een dodelijke combinatie
Onlangs sprak ik een vrouw wier schreeuwende ruzies met haar man wel eens uitliepen op klappen en zelfs wurging. Ze vertelde me dat ze meer bezig was met of de buren het hadden gehoord, dan of ze zelf de volgende ochtend nog zou meemaken.

We moeten de kracht van schaamte niet onderschatten. Schaamte en stilte zijn een vicieuze cirkel. Door schaamte blijven slachtoffers stil, maar wanneer je niets hoort over anderen die hetzelfde hebben meegemaakt, wordt de schaamte ook niet doorbroken. Het zal wel aan mij liggen, denk je dan.

Door schaamte blijven slachtoffers stil, maar wanneer je niets hoort over anderen die hetzelfde hebben meegemaakt, wordt de schaamte ook niet doorbroken.

Als je je als slachtoffer schaamt voor je slachtofferschap, dan vormt dat één van vele obstakels die ervoor zorgen dat je niet aan de bel trekt. In mijn geval betekende aangifte doen dat ik het geweld ook moeilijker geheim kon houden voor mijn ouders en vrienden, iets waar ik bij lange na nog niet klaar voor was. Een melding aan de politie bleef mede hierom uit.

Slachtoffers in beeld
Iemand die zich hard maakt voor de zichtbaarheid van slachtoffers is Lara van Gaalen. Vorig jaar vroeg ze mij of ik wilde meewerken aan haar project Voltooid Herstelde Tijd, een portretserie die slachtoffers van verschillende vormen van geweld en misbruik laat zien, op posters door de stad. Ik twijfelde, want de beelden die ik van slachtoffers ken zijn vaak extreem sensationeel. Misdaadseries als Law & Order: Special Victims Unit maken van partnergeweldzaken een hyperbool: daders zijn door en door slecht en openlijk onsympathiek tegen iedereen, slachtoffers zijn gehersenspoeld en praten amper (en als ze dat wel doen met een angstig piepstemmetje).

In de realiteit zijn daders ogenschijnlijk normale mensen die vriendelijk doen tegen hun omgeving, behalve tegen hun partner. Juist daardoor worden slachtoffers vaak niet geloofd: ‘Maar hij zou dat nooit doen, tegen mij is hij altijd heel aardig!’ Nieuwsitems over partnergeweld worden aangekleed met stockfoto’s van tengere vrouwen die in elkaar gedoken op de grond zitten, huilend of hun hoofd bedekkend met hun handen. Dit soort beelden moeten medelijden opwekken voor het slachtoffer, maar staan bekend als pity-porn: sensationele en oppervlakkige representatie die meer kwaad doet dan goed.

Pity-porn: sensationele en oppervlakkige representatie die meer kwaad doet dan goed

Inmiddels schrijf ik veel over mijn slachtofferschap om deze stigmatisering stukje bij beetje tegen te gaan. Af en toe is dat heel pijnlijk. Ik betreed een platform om mijn verhaal te doen en word door journalisten weer terug in dat zielige slachtofferrolletje geduwd. Bij een interview voor Hart van Nederland vroeg een journalist of ik al het fysieke letsel dat mijn ex me had bezorgd even wilde opsommen, dat leek haar een leuke cut om de aandacht van de kijker te trekken.

Dat is wat ik bedoel als ik het heb over pity-porn. Het gebeurt vaker bij dit soort media dat mijn inhoudelijke, meer complexe uitspraken over slachtofferhulp of stigmatisering worden weggeknipt, en alleen de anekdote over een bijtwond in mijn gezicht in de uitzending komt.

Ik? Een slachtoffer?
In de periode dat ik werd mishandeld hield ik me veel bezig met feminisme. Ik las strijdbare boeken van feministische woordkunstenaressen en schreef een pamflet over de vrouwenzaak. Maar thuis werd ik in elkaar getimmerd. Ik voelde me een fraudeur: buitenshuis preken houden over hoe irritant mansplaining is, maar geen weerwoord hebben als mijn vriend me uitschold.

Het label ‘slachtoffer’ vermeed ik ondertussen als de pest. Ik werd geconfronteerd met mijn eigen vooroordeel over slachtoffers, die ik inderdaad associeerde met zwakke vrouwen met een piepstemmetje. Ik was liever de stoere feminist. Op medelijden en sensationele drama zat ik niet te wachten. Zelfs op momenten dat dat moeilijker was, bijvoorbeeld toen ik die wond in mijn gezicht had, loog ik steevast over onze relatie. Mijn ouders had ik wijsgemaakt dat ik met mijn gezicht in de glasscherven was gevallen in één of andere kroeg.

Ik was liever de stoere feminist. Op medelijden en sensationele drama zat ik niet te wachten.

‘Slachtoffer’ is een veel omstreden term in het gesprek rondom partnergeweld, of gendergerelateerd geweld in het algemeen. 'In de jaren tachtig begonnen pleitbezorgers in de anti-verkrachtingsbeweging op te roepen tot het aannemen van de term survivor om te erkennen dat slachtoffers hun ervaring met geweld hadden overleefd en dat ze bleven overleven', schrijft Angela Hattery, professor in genderstudies. Ik snap die gedachtegang wel, maar vraag me ook af: tot in hoeverre draagt die afkeer van het woord juist bij aan het stigmatiseren van slachtofferschap?

Slachtofferschap en strijdbaarheid: allesbehalve tegengestelden
Het gesprek met Lara gaf me gelukkig alle ruimte voor mijn verhaal. Lara is zelf ook slachtoffer (geweest) en bij onze eerste ontmoeting hebben we uitvoerig zitten praten over onze keuze om het woord ‘slachtoffer’ te omarmen, de stereotypes van slachtoffers en onze gezamenlijke schijthekel aan pity-porn. Het was bovendien een verademing om met iemand te praten over partnergeweld die niet vroeg naar het hoe en wat van mijn relatie toen, maar vooral geïnteresseerd was in hoe het nu met me gaat.

Mijn lichaam vulde zich met energie en plezier toen ik Lara zag spreken en bewegen: ze paste helemaal niet binnen het beeld van de ineengedoken, afgezonderde vrouw dat we kennen uit SIRE-campagnes of RTL-programma’s over misbruik. Ze was vrolijk en had nu een gezonde en fijne relatie. Dat kan dus prima! Vol enthousiasme en strijdbaarheid die ik kende uit feminisme, maar nog amper in deze context had mogen aanschouwen, vertelde ze over haar plannen voor de fotoserie.

Voltooid Herstelde Tijd is een project waarin niet het geweld, maar juist het herstel centraal staat

‘Campagne’s en reportages over geweld in afhankelijkheidsrelaties focussen vaak op het geweld en de gevolgen daarvan. Voorbeelden zijn foto’s van letsel in het gezicht of een persoon die angstig in een hoek zit in afwachting van het dreigende geweld. Angst, schaamte en geweld worden uitgebeeld en daarmee bevestigd. Voltooid Herstelde Tijd is een project waarin niet het geweld, maar juist het herstel centraal staat.’ Ik zat het hele gesprek agressief ja te knikken.

Geheel de schaamte voorbij
Rond die tijd had ik mijn allerlaatste therapiesessie. Mijn therapeut gaf me complimenten over mijn vooruitgang en hoe goed ik kan vertellen over wat er in mijn hoofd zit. Zo voel ik dat ook. Zo zonder schaamte en nu mijn PTSS inmiddels behandeld is, komen mijn ervaringen er ongefilterd en duidelijk uit. Meedoen aan Lara’s kunstproject sloot naadloos aan op hoe ik me die maand voelde.

De posters stonden een tijdje op trotters in het Oosterpark in Amsterdam, waar ik laatst een wandeling maakte met een van mijn beste vriendinnen. Ik keek mezelf aan, net als toen ik oogcontact maakte met Nan Goldin in het Stedelijk. ‘Tessel two years after being battered.’

Mijn blauwe plekken zijn inmiddels vervaagd en de holle ogen die ik tijdens die relatie terugzag in de spiegel, zien er nu fris en vriendelijk uit. Ik heb geen make-up op, want ik heb geen concealer meer nodig om mijn verwondingen te bedekken. Op mijn neus zit nog steeds een litteken van de tandafdrukken van mijn ex, maar dat kun je bijna niet zien. Ik glimlach een beetje naar Lara in de studio.

Mijn vriendin en ik kijken vol bewondering tegen de trotter op. Ze leest de quote voor die ernaast gedrukt staat. ‘Ik heb dit overleefd en kan nog steeds liefhebben en leuke dingen doen. Daar voel ik me sterk bij.’ Die paar seconden waren adembenemend. Jaren van leugens en de angst om betrapt te worden hadden uiteindelijk geleid tot dit moment, in het Oosterpark, in de winterzon, met mijn verhaal open en bloot op een trotter. Ik was geheel de schaamte voorbij.

Beeld: 'Voltooid Herstelde Tijd' door Lara van Gaalen. De trotters waar Tessel over schrijft, zijn op dit moment helaas nergens te zien. De foto's op de trotters zijn een reproductie van tegels, die (wanneer de bibliotheken weer open zijn) te zien zijn in de Openbare Bibliotheek Amsterdam tot eind april. Vanaf 15 maart zijn de kunstwerken ook te zien tijdens de expositie ‘Parels van Betondorp’ in Amsterdam-Oost. Michel Schnater was als fotograaf betrokken bij het project.

Mail

Tessel ten Zweege studeert Gender Studies aan de Universiteit Utrecht, brengt haar Instagramvolgers in beweging met haar activisme en schrijft voor OneWorld, VICE en Bedrock Magazine. Seksueel geweld, anticonceptie en hormonale gezondheid, en biseksualiteit zijn veelvoorkomende thema’s in haar schrijfsels en illustraties.

Lara van Gaalen

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer

Ook automobilist moet aan de bak

Ook automobilist moet aan (of uit) de bak

Illustrator Veerle van der Veer brengt het nieuws in beeld. Dat de rechter Shell opdraagt zijn CO2-uitstoot drastisch terug te dringen, leverde vooral instemming en leedvermaak op, zagen opiniemakers in de Volkskrant. En de klánten van Shell dan, vroegen zij zich af. Lees meer

Speech: Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Honderden demonstranten protesteerden tegen de vernederende en dehumaniserende zorg voor transgender personen. Ze eisen hervorming van het zorgsysteem en riepen een ‘zomer van trans woede’ uit. Non-binaire trans vrouw Nilin gaf een openhartige toespraak. Lees meer

Filmtrialoog: Gunda

Gunda

Onze redacteuren Eva van den Boogaard, Nora van Arkel en Jozien Wijkhuijs bekeken de documentaire Gunda. Ze zijn onder de indruk van de unieke vorm van de film, maar er bleken ook wat dingen die iedereen anders interpreteerde. Lees meer

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

Op 1 juli 1863 schafte Nederland de slavernij af in Suriname en op Aruba, Bonaire, Curaçao, Sint Maarten, Sint Eustatius en Saba. Althans, zo staat het in de geschiedenisboeken. Lees meer

Essay: Verslag van een mislukking

Verslag van een mislukking

In de essayreeks Boys don't cry onderzoekt Jonathan van der Horst mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 2 met werk van de slam poet IN-Q. Lees meer

Maling aan de paling

Maling aan de paling

Met 60 duizend stuwen, gemalen en sluizen is ons land voor trekkende palingen de grootste hindernisbaan van Europa. Lees meer

Ik bekritiseer Israël omdat ik om haar geef

Ik bekritiseer Israël omdat ik om haar geef

In gesprekken over Israël-Palestina bevindt Max Beijneveld zich afwisselend aan beide kanten. Voor hem is het bekritiseren van Israël juist een teken van hoop en vriendschap: hij uit kritiek omdat hij gelooft dat Israël kan verbeteren. Lees meer

Automatische concepten 56

Een Afrikaanse kritiek op het Antropoceen

In het Antropoceen zou 'de mens' een bepalende factor zijn in het verstoren van het klimaat en de biodiversiteit. Maar wie kan zich eigenlijk tot mens rekenen? En wie wordt als object behandeld? Grâce Ndjako verwerpt het Antropoceen als een eurocentrisch idee. Lees meer

Je partner slaan is nog geen doodvonnis voor je carrière

Je partner slaan is (nog) geen doodvonnis voor je carrière

Het onderscheid tussen de publieke en de privésfeer is soms vaag, maar geweld achter de voordeur zouden we nóóit door de vingers moeten zien, meent Jihane Chaara. Waarom komen zoveel publieke figuren ermee weg? Lees meer

Kunst is werk

Kunst is werk

Brood noemen we essentieel, theater niet. Maar wat als je in het theater je brood verdient? Lees meer

 Klop, klop, wie is waar?

Klop, klop, wie is waar?

De klopjacht op de voortvluchtige militair Jürgen Conings doet de in België woonachtige Amerikaanse illustrator Sebastian Eisenberg denken aan iets wat in zijn thuisland zou gebeuren; niet in Europa. Lees meer

Flaneur versus voyeur

Flaneur versus voyeur

Sarah Vergaerde onderzoekt het doelloos ronddwalen én het al dan niet onopgemerkt gluren naar de ander aan de hand van boeken, films, podcasts en documentaires, waaronder My Amsterdam van Ed van der Elsken. Lees meer

Filmtrialoog: Ruben Brandt: Collector

Ruben Brandt: Collector

Onze redacteuren Jorne Vriens en Oscar Spaans en illustrator Friso Blankevoort bekeken de animatiefilm Ruben Brandt: Collector en zagen een verhaal dat niet in een andere vorm had kunnen worden verteld. Lees meer

Nieuws in beeld: Is het kunst of geeft het winst?

Is het kunst of geeft het winst?

Illustrator Loes van Gils kijkt met afgrijzen naar de afwegingen die het kabinet maakt. Dierentuinen, sportscholen en binnenzwembaden werden geopend, culturele instellingen moesten de deuren gesloten houden. Lees meer

Lang leve de slush pile 1

Lang leve de slush pile

Hoe kan literair Nederland inclusiever worden als het steeds vaker weigert ongevraagde manuscripten aan te nemen? Een pleidooi voor een openboekbeleid. Lees meer