Illustratie: Floris Otto Vijf dooie en minder dooie filosofen over de vrijheid van meningsuiting." /> Illustratie: Floris Otto Vijf dooie en minder dooie filosofen over de vrijheid van meningsuiting." />
Asset 14

Voltaire vermoeidheid


Illustratie: Floris Otto

Eén van de meest bejubelde filmpjes op internet van de afgelopen jaren is het fragment uit De Meisjes van Halal waarin Hans Teeuwen de presentatrices de les leest over de vrijheid van meningsuiting. De strekking was dat alles gezegd mag worden en dat de zielenpijn die het soms oplevert het offer is dat we daarvoor maken: niet alleen moslims voelen zich weleens beledigd. Geert Wilders is net als Teeuwen een absolutist als het gaat om de vrijheid van meningsuiting en de rechtszaak die afgelopen week begonnen is gaat op zoek naar de grenzen. De denker die steevast opgevoerd wordt is de Franse verlichtingsfilosoof Voltaire: “Ik keur af wat u zegt, maar tot de dood zal ik uw recht verdedigen om het te kunnen zeggen.”

Wat doorgaans vergeten wordt is dat deze woorden nooit letterlijk toegeschreven zijn aan Voltaire. Evelyn Beatrice Hall, een van zijn biografen, wilde in haar boek in 1906 in één zin illustreren waar Voltaire voor stond en kwam met voorgaand citaat. Ze heeft nooit gezegd dat deze woorden werkelijk van Voltaire afkomstig waren. Sterker nog, het zou haar sterk verbazen als hij het zo letterlijk had gesteld. Alleen al daarom moeten we maar eens andere denkers aanhalen, maar het kan bovendien geen kwaad wat verder te kijken dan onze neuzen lang zijn. Dit is geen nieuw debat. Vrijheid van meningsuiting was al een groot vraagstuk in de godsdienstoorlogen, toen Galileo Galilei verketterd werd omdat volgens hem de aarde niet het middelpunt van het heelal was maar ook toen de nazi's opriepen tot geweld in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog. Er zijn zoveel andere mensen dan Voltaire die hun hoofd er al over hebben gebroken. Het debat kan wel wat hernieuwde aandacht voor andere denkers gebruiken.

John Stuart Mill gebruikte bijna zijn ganse leven om erop los te redeneren over de vrijheid van meningsuiting. Zijn arme ziel wordt er dan ook regelmatig bijgesleurd om de vrijheid van meningsuiting te verdedigen. Wat Mill betreft mag elke ideologie verdedigd worden, hoe belachelijk deze ook is en hoe weinig mensen deze ideologie ook moge aanhangen. Hij zegt daarover dat “if all mankind minus one were of one opinion, and only one person were of the contrary opinion, mankind would be no more justified in silencing that one person than he, if he had the power, would be justified in silencing mankind.” De enige grens aan deze vrijheid, is het schade berokkenen aan andere mensen. Een duidelijke uitleg van Mill ontbreekt, maar men zou aan de hand hiervan bijvoorbeeld kunnen zeggen dat Wilders wel moslims mag beschuldigen in de opinie-bijlage van de NRC, maar dit niet mag doen in een live toespraak voor een groep veroordeelde misdadigers. Het verschil is dat hij in het tweede geval een direct gevaar creëert voor moslims.

Het probleem is dan vaak dat er soms nog weleens iets geroepen wordt dat discutabel is, maar niet directe slachtoffers heeft. Toen Hans Teeuwen op de sofa bij de meiden van Halal lag, gebruikte hij dat argument ook. Iedereen voelt zich weleens beledigd door algemene opmerking, maar dat betekent niet dat je dan maar je mond moet houden. De enige oplossing volgens Hans Teeuwen is het krijgen van een dikke huid. De Amerikaanse filosoof Joel Feinberg wijst erop dat we vrij regelmatig mensen veroordelen terwijl er helemaal geen sprake is van slachtoffers, bijvoorbeeld wanneer een 15-jarig meisje met haar vriend van 19 seks heeft en de laatste dan beschuldigd wordt van pedofilie. Feinberg wijst zaken aan in de Verenigde Staten die tot een veroordeling geleid hebben zonder dat er slachtoffers waren, en die zijn er vast ook in Nederland. Waarom zouden we dan niet woorden mogen veroordelen die niet direct slachtoffers hebben? Hans Teeuwen zal het er niet mee eens zijn, maar Feinberg stelt grenzen aan de vrijheid van meningsuiting bij de mate waarin woorden als beledigend worden ervaren en deze ook vermijdelijk waren geweest. Je mag voor het politieke debat dus wel de rol van de Islam aan de kaak stellen, maar je hoeft ze niet varkens te noemen. Dat laatste valt namelijk gemakkelijk te vermijden.

De grote favoriet van bijvoorbeeld NRC.next-columnist Rob Wijnberg is de Amerikaan Stanley Fish. Hij is bekend van onder andere het idee dat links zo prat gaat op hun morele gelijk, dat ze niet meer weten hoe ze hun ideeën moeten verdedigen. Rechtse partijen kunnen dat veel beter. Zo is rechts aan de haal gegaan met de vrijheid van meningsuiting, een traditioneel punt van de linkse liberalen. Maar, zegt Fish, de vrijheid van meningsuiting bestaat eigenlijk niet. Meningsuiting die volledig vrij is betekent niets, want dan kun je immers roepen wat je wilt. Zodra je betekenis gaat geven aan woorden, worden er grenzen gesteld. Dat is niet zo erg, want we zouden nooit in een wereld willen leven waarin woorden niets betekenen, niemand uitdagen of niets verhelderen. Er bestaat dus niet zoiets als de vrijheid van meningsuiting zolang we woorden een betekenis toekennen. Gelukkig maar, zegt Fish, en Wijnberg met hem.

Noam Chomsky stelde het in een documentaire “Manufacturing Consent” een stuk eenvoudiger. Hij zegt dat als je echt in de vrijheid van meningsuiting gelooft, dat je ook gelooft in de vrijheid van meningsuiting van mensen die het niet met je eens zijn. In dat geval moet je Wilders toestaan te zeggen dat de Islam de bron van al het kwaad is, maar dan moet Wilders ook toestaan dat men heilig in de Koran gelooft en juist dat schijnt hem momenteel niet helemaal wel te gevallen.

Volgende keer doen we er goed aan eens iemand anders te aan te halen dan Voltaire. Heeft Wilders niet iemand beschadigd zoals Mill dat bedoelt? Of heeft Wilders de grenzen van Feinberg overtreden en beledigende uitspraken gedaan die ook vermeden hadden kunnen worden? Of moeten we de woorden van Wilders juist toestaan, omdat we dan echte Chomskiaanse vrijheid van meningsuiting hebben? Maar waarom zouden we überhaupt denkers aanhalen, die hun woorden jaren geleden gesproken hebben in een heel andere context? Het antwoord is eenvoudig: omdat het niet om Wilders gaat en ook niet om de vraag of zijn woorden rechtmatig zijn. De discussie is veel groter: van de Mohammedcartoons in Denemarken, vervolgde journalisten in Iran, Google in China, tot aan dissidenten in Rusland. Waar liggen nou echt de grenzen aan de vrijheid van meningsuiting? Geert Wilders is maar een voorbeeld. Voltaire ook. Laten we niet selectief onthouden welke harde noten reeds gekraakt zijn. Om de echt grote denker in dezen te citeren: “Mag ik dat zeggen? Ja dat mag ik zeggen,” aldus politiek filosoof Mart Smeets. Tijdloos en relevant, net als Voltaire en net als Mill, Fish, Feinberg en Chomsky.

Mail

Tim

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
het laatste
Alles vijf sterren: 25

Je bent niet alleen

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om de rubbers van je koelkast te vervangen of De ontdekking van de hemel te lezen. Lees meer

Tip: Ga naar je werk

Ga naar je werk

Ook als je kantoortuin of favoriete koffietentje met laptopaansluiting gesloten is, kun je naar werk. Nora van Arkel liet zich betoveren door het sprankje magie dat nodig is om onszelf van eindeloze pyjamadagen te bevrijden. Lees meer

 O, Big Brother, Where Art Thou?

O, Big Brother, Where Art Thou?

Camera's op kruispunten en in gebouwen die je niet alleen volgen, maar zelfs herkennen en gegevens van je verzamelen. Hoe dichtbij is die dystopische toekomst? Lees meer

 1

Een radslag weg

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om een Ottolenghi-recept uit te proberen of de badkamer opnieuw te betegelen. Lees meer

Ons hulsel ligt verscholen

Emma Zuiderveen onderzoekt de digitale werkelijkheid in deze twee gedichten over performance, schijn en vega-worst. Lees meer

Tip: Ga een potje schaken

Ga een potje schaken

Jihane Chaara heeft een hobby uit de oude doos nieuw leven ingeblazen: het schaken. Het spel blijkt een grote metafoor voor het echte leven. Een tip om niet te haasten, je verbeelding in te zetten en natuurlijk om een vermakelijk spel te spelen. Lees meer

Kosmische Mixtape 1

Kosmische Mixtape

Een playlist met kosmische muziek om onze themaweek uit te luiden in stijl! Lees meer

Automatische concepten 36

So simple that we couldn't

Twee mannen zoeken antwoorden op vragen die ze niet begrijpen, om tot een allesomvattend inzicht te komen. Lees meer

 Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Hemel en aarde worden bewogen om levens te redden, en je slaat aan het protesteren tegen het dragen van mondkapjes en de kortstondige inperking van je vrijheid. Illustrator Rueben Millenaar keek van boven op de aarde neer en zag een mensheid die elk gevoel van perspectief kwijt is. Lees meer

Hemellichaamgedichten

Alle sterrenstelsels drijven langzaam uit elkaar

Yentl van Stokkum is behoorlijk fan van sterrenkunde. Voor de Kosmische Week schreef ze een reeks gedichten over astronauten, zwarte gaten en afgebeeld worden met een stralenkrans (ook al ben je daar eigenlijk te bescheiden voor). Lees meer

Alles Vijf Sterrenbeelden: Een kosmische quarantaine 7

De kosmische kijk- en luisterhoroscoop

Onze mediums hebben een horoscoop gemaakt om je weer terug op aarde te brengen. Voor als je even uit je hoofd en in je scherm of je speakers wilt. Lees meer

De aarde als jukebox

De aarde als jukebox

Imre van Son nodigt je met dit verhaal uit om deel te nemen aan een kosmische Zoom-vergadering. Wees gewaarschuwd: ‘Subtiele signalen die je in een offline-gesprek opvangt – lichaamstaal gezichtsuitdrukkingen, robot-expressie – ontbreken of worden vertekend in een online conversatie.’ Lees meer

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Al jaren kijkt Marte Hoogenboom uit naar de lancering van James Webb, de opvolger van de beroemde Hubble-telescoop. We doen alles om onze plek in het heelal te begrijpen, terwijl we soms alleen maar willen horen dat het wel goedkomt met ons. Lees meer

Het Archief der Verloren Gedachten

Het Archief der Verloren Gedachten

Voor de Kosmische Week schreef Annemieke Dannenberg een kort verhaal over Gijsje Nachtegaal: een eenzame oudere die op zoek is naar een verloren gedachte... en daarbij wordt geholpen door een mysterieus call-center. Lees meer

 Kosmisch perspectief

Kosmisch perspectief

Tomas Mutsaers zoekt in zijn werk naar het wonderlijke van de wereld. Doelloos flanerend richt hij zijn lens met een kosmisch perspectief, zoals een telescoop door een wazige voorgrond van de atmosfeer kijkt, en scherpstelt op wat zich daarachter bevindt. Lees meer

Azul

Azul

'Azul', een kort verhaal van Nora van Arkel, verkent de uitwassen van een driehoeksverhouding. Hoe verwerk je verlies wanneer je aan de kant bent gezet? Lees meer

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Wie leest er tegenwoordig nog een horoscoop om te weten wat de dag, de maand het jaar je brengt? Nou, best veel mensen dus. Het is zelfs een wereldwijde trend. Ook Else Boer geeft toe regelmatig de astrologie in te duiken. Op zoek naar een verklaring gaat ze na wat astrologie de moderne mens kan bieden. Lees meer

Tip: Bouw een tedere takkenhut

Bouw een tedere takkenhut

Rijk Kistemaker troost zich tijdens de coronacrisis met de kosmische vraagstukken die Lars von Triers Melancholia opwerpt. Hoe rouwen we om het verlies van de aarde of - iets kleiner - een achteloze manier van leven? Lees meer

Hard//hoofd gaat op een ruimte-odyssee

Hard//hoofd gaat op een ruimte-odyssee

Tijdens de Kosmische week stijgen we duizenden kilometers boven het aardoppervlak uit, om daar te reflecteren op het heelal en op onszelf, op de astrologie en op onze omgang met de aarde. Lees meer

 De ene bij is de andere niet

De ene bij is de andere niet

Wat als de ene bijensoort (onze geliefde honingbij) 299 andere bijensoorten verdrukt? Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers zo goed mogelijk kunnen ondersteunen. Een niet-commerciële vrije ruimte als Hard//hoofd is in deze tijd bijzonder, en jouw steun hieraan is onmisbaar. Als je vóór 1 juni aanmeldt dan ontvang je als dank een kunstwerk van Raquel van Haver en mag je gratis naar ons jubileumevenement. Sluit je nu aan bij Hard//hoofd!

Meer info