Asset 14

Verlangen naar Verlichting

Verlangen naar Verlichting

Coronarellen in Rotterdam, november 2021. Kunstcriticus Elise de L’Artep reflecteert op het geweld middels associaties tussen een nieuwsfoto en een schilderij van Francis Bacon, waarbij ze tevens een link legt met Franse Verlichtingsidealen en het werk van Sigmund Freud.

Een drieluik van geelverlichte ramen in contrast met een uitgebrande auto, na een inktzwarte ‘Black Friday’ in Rotterdam. Verhitte agressie golfde vrijdagavond 19 november door het centrum van de stad. Beschadigde winkelpanden, voertuigen; woede, ontzetting; maar ook beschadigde mensen. Is destructief gedrag een keuze? Is het gooien van brandbommen naar politiemensen een daad van ‘verzet’ uit vrije wil? Zodra er nieuwe coronamaatregelen worden ingesteld leidt dit tot frustratie en klaagt men over inperking van persoonlijke vrijheid. Soms terecht, vaak ook niet. Vrijheid. Een veelomvattend begrip en een groot, inmiddels beladen woord – juist omdat het tegenwoordig te pas en te onpas klinkt. Bij alle onrust in de samenleving over o.a. de (soms) inconsequente pandemieregels lijken de vrijheidskreten over fundamentele burgerrechten terecht. Maar persoonlijke vrijheid betekent ook verantwoordelijkheid nemen voor je eigen gedrag en het (h)erkennen van grenzen. Of, om het met de woorden van Karel Appel te zeggen: ‘Vrijheid is een grote discipline.’ Het is domweg verdrietig voor ons allemaal dat dit besef zo vaak ontbreekt.

Alleen een stille getuigenis

De zeggingskracht van de nieuwsfoto trof me. Een uitgebrande auto en oplichtende gele vensters; de trieste realiteit vervat in een subtiele maar sterke opname vol contrasten. Licht en duisternis, vernietiging en hoop (de lichten doen het nog), ritme en herhaling, de amorfe vorm van het autowrak ten opzichte van de strakke contouren van de ramen. Een klassieke verdeling qua compositie en belijning. Geen stenen gooiende ‘demonstranten’, alleen een stille getuigenis.

Het zien van deze foto riep bij mij een aantal associaties op. Het deed mij denken aan een ander drieluik: dat van de schilder Francis Bacon (1909-1992) waarin hij zijn tijdgenoot en vriend, Lucian Freud (1922-2011), kleinzoon van Sigmund Freud, in 1969 portretteert.[i] Ook hier een geelverlichte achtergrond waarbij Bacon zijn model zittend in een stoel neerzet, in drie verschillende houdingen en dito gezichtsuitdrukkingen.

Verlangen naar Verlichting 3

Three Studies of Lucian Freud (tryptich) 1969 © Estate of Francis Bacon, c/o Pictoright Amsterdam, 2022

Hoe de getormenteerde mens zichzelf klemzet

De Iers-Britse kunstenaar Francis Bacon was een autodidact die zijn kunstenaarscarrière relatief laat begon. Na een moeilijke jeugd en diverse omzwervingen besloot hij, o.a. na het zien van werken van Picasso in Parijs, serieus te gaan schilderen. Al heeft dit schilderen bij Bacon een heel eigen karakter. Gepassioneerd smeet hij verf op het (ongeprepareerde) canvas en liet zich daarna leiden door de grillig gevormde verfkluiten, waaruit hij vervolgens een portret en/of lichaamsdeel ‘boetseerde’. Met paletmes of papierproppen duwde hij de pigmenten ‘in model’ tot er al wrijvend een voorstelling ontstond. Het was een dynamische, spontane manier van werken. Puur intuïtief. Althans, dat was lang het idee bij zijn kunstwerken en een vertelsel dat Bacon ook zelf cultiveerde: ‘Ik sta op, begin met schilderen en hoop dat er wat uitkomt. Meestal knoei ik net zolang tot er wat gebeurt.’[ii] Bacon gebruikte echter als inspiratiebron wel degelijk veel fotomateriaal en afbeeldingen uit de kunstgeschiedenis. Na zijn dood werden in zijn overvolle atelier honderden schetsen en voorstudies gevonden die de ‘mythe’ van het spontane en puur intuïtieve schilderen ontkrachten.

Bacons soms mensachtige, soms dierlijke figuren zijn eerder vloeiende, gestolde vormen dan herkenbare portretten. Op zijn doeken zien we niet precies te definiëren, plastische en sculpturale verschijningen – vaak zonder realistische weergave van de geportretteerde. Daar ging het Bacon ook niet om, hij wilde met zijn klodderende maar tegelijk ook beheerste techniek vooral de complexe innerlijkheid en psyche van een individu vastleggen. Personen (meestal geliefden of vrienden van Bacon) en hun emotionele gesteldheid uitdrukken in verf. De mens als een gecompliceerd en geteisterd wezen met tegenstrijdige verlangens en gedrag. Zijn werken hebben hierdoor vaak een duistere, indringende aanwezigheid.

Aan die gekwelde mens met zijn – soms misvormde of beschadigde – innerlijk moest ik denken, kijkend naar de relschoppers in Rotterdam. Hoeveel vrijheid kan een mens aan? Hoe is het om in het ‘vrije’ Nederland je woede te ontladen tegen alles en iedereen. Vrij ben je ook dan in ieder geval niet. Het is altijd vrijheid in gebondenheid. Totale vrijheid bestaat niet. Men blijft immers gekoppeld aan iets (wensen, liefde en/of haat, verontwaardiging, etc.) of iemand (vrienden of vijanden). De enorme economische groei en toegenomen consumptie van de afgelopen vijftig jaar, het dominante vrijemarktdenken en de invloed van de sociale media: vier liberale kabinetten en je krijgt een land met veel verwende inwoners die denken dat ‘alles’ kan en mag in naam van de vrijheid – ondanks het feit dat lang niet iedereen in gelijke mate van die stijgende welvaart profiteerde en we als samenleving inmiddels behoorlijk zijn weggedreven van andere verlichtingsidealen[iii]; als ‘Gelijkheid’ (voor iedereen dezelfde kansen en mogelijkheden) en ‘Broederschap’ (verbondenheid en solidariteit).

Als Francis Bacon portretten schildert, plaatst hij zijn modellen vaak in een raster van lijnen of halfopen constructies. De grillige, organische objecten worden zo omgeven door strakke kaders van meetkundige vormen. Hierdoor ontstaan meerdere spanningsvelden: massa tegenover leegte, het tweedimensionale van de platte, haast stripachtige figuren tegenover de illusionaire diepte van de staketsels. Het ongekende en organische in contrast met de heldere, herkenbare lijnen. Bacon vond compositie – de verhouding tussen kleur, vorm en diepte – een belangrijk onderdeel van zijn schilderijen en is hiermee meer een beeldhouwer in verf dan een pure peintre. Bacon, door een heftig leven ook niet vrij van neuroses, pijn en obsessies, plaatst zijn licht verwrongen personage op een stoel omsloten door een metalen kooi, in zijn bekende rauwe stijl. Bacon en Lucian Freud hadden een haat-liefdeverhouding. Overigens zonder amoureuze betrekkingen, het ging vaker over geld en artistieke concurrentie. Het beeld van de ingesloten Lucian Freud lijkt een metafoor voor het onvrije individu dat gedreven wordt door tegenstrijdige intenties en vaak niet te bevredigen verlangens. Het schilderij zegt iets over hoe de getormenteerde mens zichzelf klemzet en dikwijls een pion wordt van onvervulde driften (zucht naar macht, geld, aanzien etc.).

In welke, zelfgebouwde, kooi zitten mensen gevangen die hun frustraties niet kunnen kanaliseren, die feitelijk de ‘slaaf’ zijn van hun negatieve emoties? Mediagekte en groepsdruk spelen zeker een rol bij dit gebrek aan regie over het eigen handelen. Niet alleen de door de overheid ingestelde beperkingen maar ook het ego (lees: persoonlijke verlangens) sturen mensen vaak het verkeerde pad op, de vernieling in. Ego betekent letterlijk ‘ik’, maar kan ook staan voor ‘zelfbeeld’ of ‘ziel’. Mijn associaties na het zien van de foto berusten op overeenkomst in beeld en kleur dus op vormentaal maar ook op de inhoud van de voorstellingen: ‘De gekooide mens’ als symbool voor zijn onvrijheid. Dat de geportretteerde persoon, Lucian Freud, zelf ook een gelauwerd kunstenaar was die eveneens de condition humaine verbeeldt in een expressief, explosieve stijl is een mooi toeval. Maar dat hij, zoals gezegd, ook de kleinzoon is van Sigmund Freud (1856-1939), de eerste grote psychoanalyticus van de twintigste eeuw, maakt dat betekenissen en connotaties zich opdringen. Het was Freud sr. die met name ‘Het Ego’ benoemde en dit, volgens zijn visie, ontleedde in zijn psychologische beschouwingen over de moderne mens. De foto lijkt het resultaat van het idee dat sommigen hebben van vrijheid. Hierin staat niet het collectieve, maar het Ego of het eigenbelang centraal.

De tweestrijd tussen levensdrift en destructie

Er zijn meerdere verklaringen voor de chaos zoals in Rotterdam. Onbehouwen pogingen om kritiek te uiten op regeringsbeleid, jongeren die elke gelegenheid aangrijpen om te gaan rellen, meestal versterkt door te veel drank en drugs, angst voor verlies van verworvenheden, allerlei frustraties die moeten worden ontladen middels agressieve erupties. Het duiden van die oplaaiende woede is geen sinecure, maar als we de link leggen met de denkbeelden van Sigmund Freud en het werk van Bacon dan zijn daar duidelijke paralellen. Volgens Freud sr. wordt de mens ten diepste gedreven door enerzijds zijn levensdrift, (Eros) en anderzijds de doodsdrift (Thanatos).[iv] Deze en andere door Freud op een nieuwe manier geïntroduceerde begrippen staan al ruim een eeuw ter discussie maar blijven interessant. De tweestrijd tussen levensdrift en destructie zien we voortdurend terug bij Bacon. Niet alleen in zijn persoonlijke, turbulente leven maar vooral in veel van zijn monumentale werk.

Wat is het verschil of juist de overeenkomst tussen mens en dier? Hoe beschaafd zijn wij burgers uit de eenentwintigste eeuw feitelijk? Het dierlijk primitieve waarbij instincten de boventoon voeren, ligt dikwijls op de loer. Voorstellingen van Bacon zijn gewelddadig maar ook kwetsbaar. De vervormde hoofden en lichaamsdelen staan voor het emotionele, dat altijd in beweging lijkt, er is geen status quo. Bacons figuren (lees: de mens) worden voortdurend heen en weer geslingerd tussen tegenstrijdige gevoelens en gedachten, een continuüm. In hun vaak woeste presentie zijn veel portretten hierdoor juist treffend en op een beestachtige manier wel realistisch. Chaos en vernietiging: het zijn steeds terugkerende thema’s, ook in de Kunstgeschiedenis. Maar veilig getoond aan de museumwand minder verontrustend dan in de dagelijkse actualiteit. Het Rotterdamse tumult staat natuurlijk niet op zichzelf. Onderliggend probleem van de collectieve geweldsuitbarstingen is complexer dan onvrede over coronaregels. Kunnen we het tij keren, kunnen we de kwetsbare jongeren met hun destructief gedrag bijstaan? Zou het helpen als de Ratio – die centraal stond tijdens de Verlichting, het tijdperk van de Rede – meer de overhand krijgt?[v] Wat een verademing wanneer het gezonde verstand het publieke debat gaat domineren in plaats van de primaire emoties.

Meer bewuste opvoeding en ontwikkeling van het geweten zijn nodig. Algemene vorming in de breedste zin van het woord, ook wel Bildung genoemd, wordt de laatste decennia te weinig ingezet. [vi]  Verschraling van normen en waarden, bezuinigingen bij jeugdhulp, fysieke en emotionele verwaarlozing: er is veel (onzichtbaar) leed bij kinderen en jongeren die mede hierdoor onthecht opgroeien en daarom dikwijls aansluiting zoeken bij andere ‘ontheemden’. Inmiddels pleiten docenten en andere deskundigen dan ook voor het verplicht invoeren van meer mensgerichte en levensbeschouwelijke schoolvakken. Minder nadruk op cijfers, meer op individuele groei in verbinding met de ander en het ontwikkelen van levenskunst. Dat zou wellicht een van de sleutels kunnen zijn naar zelfregulering en verminderde fixatie op het ‘Ik’ en op de (vermeende) afgenomen persoonlijke vrijheid. In meerdere opzichten is er een verlangen naar verlichting. Ook kunst en cultuur zijn hierbij belangrijk. Zij bieden immers het speelveld voor reflecteren, nuanceren en kritisch denken over onszelf en de wereld, waardoor de ‘luxe’ van meer innerlijke vrijheid kan ontstaan. Juist nu lijkt het essentieel dat vakmensen uit verschillende disciplines hun kennis en daadkracht bundelen en met elkaar in actie komen. Zodat ook nieuwe generaties zicht houden op een constructief en waardevol leven in een democratisch land.

 


Hoofdbeeld: Nieuwsfoto ANP. Fotograaf: Jeffrey Groeneweg.

[i] Titel: ‘Three studies of Lucian Freud’, 1969. Olieverf en pastelkrijt op doek.

[ii] Ad de Visser, De Tweede helft: beeldende kunst na 1945, (Amsterdam: Boom Uitgevers, 2016), 37.

[iii] Verwijst naar ‘De Verlichting’, een cultureel-filosofische en intellectuele stroming in Europa die ruwweg samenviel met de 18e eeuw.  (Bron: Wikipedia)

[iv] Zowel Eros als Thanatos zijn goden uit de Griekse mythologie. Zij personificeren respectievelijk de (vleselijke) Liefde en de Dood.

[v] ‘De Verlichting’ wordt ook de ‘Eeuw van de Rede’ genoemd. De rede gaat alleen maar af op feiten. De Verlichting stond aldus voor bevordering van de wetenschap en intellectuele uitwisseling.

[vi] Bildung betekent algemene en persoonlijke vorming met gevoel voor geschiedenis en cultuur. Het gaat hierbij om het ontwikkelen van kennis, beschaving en denkvaardigheden die mensen in staat stelt om te gaan met de complexiteit van de wereld.

Mail

Elise L'artep is sinds haar studie Kunstgeschiedenis (Universiteit Leiden) een gepassioneerd tijdreiziger, die graag kijkend, lezend en schrijvend, sporen van een ‘levend’ verleden en cross-overs uit verschillende disciplines (onder)zoekt en verbindt met actuele beeldmomenten.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Speaker

Speaker

Tijdens het installeren van een dichtende speaker aan de rand van een weiland, wil Werner zich niet vergelijken met kunstenaar Guido van der Werve, maar veel resoneert. In EYE is nog tot 29 mei een tentoonstelling te zien van Van der Werve. Hij leerde Werner over de kansen in melancholie. Lees meer

Dit is geen NFT, maar een simpele jpeg - weliswaar zonder uitstoot

Ook feministische NFT’s zijn een aanslag op het milieu

Feministisch platform The TittyMag wil het NFT-aanbod diverser maken. Kan het platform die markt niet beter links laten liggen? Lees meer

 1

Vat het nou alsjeblieft niet persoonlijk op

Corona lijkt alweer bijna iets uit het verleden maar de financiële effecten ervan zijn nog steeds voelbaar in de culturele sector. Vivian Mac Gillavry blikt terug op een periode waarin bestuurders kunstenaars zonder schuld of schaamte voor de bijl gooiden. Lees meer

Slachtoffers van zinloos gekwel

Slachtoffers van zinloos gekwel

Marthe van Bronkhorst buigt zich met verbazing over wat mensen bereiken in een sportschool: "Duizend uur spieren trainen en ze nooit inzetten in het gevecht. Honderd keer gooien en nooit iets raken: lang leve de nutteloosheid." Lees meer

Interview met kunstenares Nina Goedegebure

'In ziekenhuizen moet je ook naar kunst kunnen kijken en koffiedrinken'

Interview met kunstenares Nina Goedegebure over hoe ze houvast vond in de ziekenhuisgalerie en daar een boek over maakte. Lees meer

 1

Pim Fortuyn, aartsvader van conservatieve camp

Twintig jaar na de moord op Pim Fortuyn is camp een belangrijk onderdeel van extreem-rechtse politiek geworden. Hoe komt de bal weer bij 'ons' te liggen? Lees meer

Dit is geen ode 2

Dit is geen ode

'In dit land word je aan stukken gescheurd. / Ik verzamel jouw gescheurde stukken vlees. / Ik bak je op 200 graden. / Ik deel je uit.' In harde dichtregels verkent Shabnam Baqhiri hoe het is om je echt aan te passen en waarom dit soms noodzakelijk en juist goed is. Lees meer

Column: Een nog onbekend familielid

Een nog onbekend familielid

De ouders van Eva lijken de geboorte van een nieuw familielid te beschouwen als een vrijbrief om wel erg persoonlijke vragen op hun dochter af te vuren. Lees meer

Nieuws in beeld: Voor de klas? Mij niet gezien!

Voor de klas? Mij niet gezien!

Tien jaar geleden waren er zo'n 3000 à 4000 docenten nodig. Vorig jaar 18.000. Lees meer

Nieuws in beeld: Steek je hand op als ook jij...

Steek je hand op als ook jij...

De politie registreerde bijna 40 procent meer gevallen van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Lees meer

Train je ego (maar zorg dat het tegen een stootje kan) 1

Train je ego (maar zorg dat het tegen een stootje kan)

Luuk Schokker leerde dat een groot ego bij het schrijven geen overbodige luxe is. Je onzekerheid omarmen maar tegelijkertijd een ego kweken. Hoe doe je dat? Luuk legt het uit. Lees meer

A Sacred Slut_Daan Timmer_Lena Plantinga

A Sacred Slut

Je bent vrouw, het is zomer en je wil wat. Klaarkomen, bijvoorbeeld. In dit broeierige nieuwe kortverhaal van Lena Plantinga speelt een jonge vrouw met zichzelf en het lot. Een verhaal over zoeken naar je seksuele zelf, en haar aantreffen onder het juk van je seksuele verleden. Lees meer

Koningen van de dansvloer 2

We zijn allemaal koningen en lakeien

Marthe van Bronkhorst vraagt zich af waarom zoveel mensen dol zijn op het koningshuis: "Ik heb de Oranjes nog nooit op één originele gedachte of uitzonderlijk talent kunnen betrappen. Waarom willen we dan toch zo graag klappen, juichen, buigen?" Lees meer

drie figuren zitten voor een groot raam aan een tafeltje iets te drinken, twee van de figuren zitten op een stoel, een van de figuren zit in een rolstoel

Het café

Rolstoelen en sigaretten, is er meer te beleven in een revalidatiecentrum? In de columnreeks “De Revalidanten” neemt Tiare van Paridon ons mee in haar angsten en ontdekkingen als revalidant. Ze beschrijft vijf weken lang haar groeiende gewaarwording van een weigerachtig lichaam en wat het betekent om buiten de veilige muren van het centrum een fysieke beperking te hebben. Deze week het laatste deel: over het belang van fysieke toegankelijkheid. Lees meer

Vrouwen van kleur! Stop met uitblinken en sluit je aan bij de dutjesrevolutie! 1

Vrouwen van kleur! Stop met uitblinken en sluit je aan bij de dutjesrevolutie!

Bij uitstek vrouwen van kleur gaan onderdoor aan de hoge eisen die hun werkomgevingen aan hen stellen, omdat ze constant moeten bewijzen even harde werkers te zijn als hun witte mannelijke collega's door veel meer dan hen te doen. Tijd dus om eens languit dwars te zitten: tijd voor de dutjesrevolutie! Lees meer

Nieuws in beeld: Als de prijzen de frituurpan uit rijzen

Als de prijzen de frituurpan uit rijzen

Consumenten zitten in de patatten. Lees meer

Een lichaam dat liefde opwekt

Een lichaam dat liefde opwekt

Een fragment uit Emy Koopmans 'Tekenen van het universum' over een lichaam dat gelooft dat het moet krimpen om het waard te zijn te worden liefgehad. Lees meer

een persoon duwt een rotsblok een berg op terwijl die ingehaald wordt door iemand op een fiets

Hoop

Rolstoelen en sigaretten, is er meer te beleven in een revalidatiecentrum? In de columnreeks “De Revalidanten” neemt Tiare van Paridon ons mee in haar angsten en ontdekkingen als revalidant. Ze beschrijft vijf weken lang haar groeiende gewaarwording van een weigerachtig lichaam en wat het betekent om buiten de veilige muren van het centrum een fysieke beperking te hebben. Deze week deel IV: over Sisyphus als raadgever. Lees meer

De twee realiteiten van Rusland

De twee realiteiten van Rusland

Russische feministen blijven onder grote druk van het regime nieuwe vormen van activisme bedenken. Een interview met drie anti-oorlogsactivisten. Lees meer

Column: Feestjes waar je niemand kent

Feestjes waar je niemand kent

Feestjes waar ze niemand kent vergen enige moed van Eva om naartoe te gaan, maar hebben tegelijkertijd hun voordelen. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd! 

Als je je nu aansluit, dan ontvang je jaarlijks gesigneerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars. Meld je vóór 1 juni aan en ontvang deze zomer al je eerste kunstwerk én je eigen Hard//hoofd-tasje. Veel verzamelplezier!

Steun en verzamel