Asset 14

Verlangen naar Verlichting

Verlangen naar Verlichting

Coronarellen in Rotterdam, november 2021. Kunstcriticus Elise de L’Artep reflecteert op het geweld middels associaties tussen een nieuwsfoto en een schilderij van Francis Bacon, waarbij ze tevens een link legt met Franse Verlichtingsidealen en het werk van Sigmund Freud.

Een drieluik van geelverlichte ramen in contrast met een uitgebrande auto, na een inktzwarte ‘Black Friday’ in Rotterdam. Verhitte agressie golfde vrijdagavond 19 november door het centrum van de stad. Beschadigde winkelpanden, voertuigen; woede, ontzetting; maar ook beschadigde mensen. Is destructief gedrag een keuze? Is het gooien van brandbommen naar politiemensen een daad van ‘verzet’ uit vrije wil? Zodra er nieuwe coronamaatregelen worden ingesteld leidt dit tot frustratie en klaagt men over inperking van persoonlijke vrijheid. Soms terecht, vaak ook niet. Vrijheid. Een veelomvattend begrip en een groot, inmiddels beladen woord – juist omdat het tegenwoordig te pas en te onpas klinkt. Bij alle onrust in de samenleving over o.a. de (soms) inconsequente pandemieregels lijken de vrijheidskreten over fundamentele burgerrechten terecht. Maar persoonlijke vrijheid betekent ook verantwoordelijkheid nemen voor je eigen gedrag en het (h)erkennen van grenzen. Of, om het met de woorden van Karel Appel te zeggen: ‘Vrijheid is een grote discipline.’ Het is domweg verdrietig voor ons allemaal dat dit besef zo vaak ontbreekt.

Alleen een stille getuigenis

De zeggingskracht van de nieuwsfoto trof me. Een uitgebrande auto en oplichtende gele vensters; de trieste realiteit vervat in een subtiele maar sterke opname vol contrasten. Licht en duisternis, vernietiging en hoop (de lichten doen het nog), ritme en herhaling, de amorfe vorm van het autowrak ten opzichte van de strakke contouren van de ramen. Een klassieke verdeling qua compositie en belijning. Geen stenen gooiende ‘demonstranten’, alleen een stille getuigenis.

Het zien van deze foto riep bij mij een aantal associaties op. Het deed mij denken aan een ander drieluik: dat van de schilder Francis Bacon (1909-1992) waarin hij zijn tijdgenoot en vriend, Lucian Freud (1922-2011), kleinzoon van Sigmund Freud, in 1969 portretteert.[i] Ook hier een geelverlichte achtergrond waarbij Bacon zijn model zittend in een stoel neerzet, in drie verschillende houdingen en dito gezichtsuitdrukkingen.

Verlangen naar Verlichting 3

Three Studies of Lucian Freud (tryptich) 1969 © Estate of Francis Bacon, c/o Pictoright Amsterdam, 2022

Hoe de getormenteerde mens zichzelf klemzet

De Iers-Britse kunstenaar Francis Bacon was een autodidact die zijn kunstenaarscarrière relatief laat begon. Na een moeilijke jeugd en diverse omzwervingen besloot hij, o.a. na het zien van werken van Picasso in Parijs, serieus te gaan schilderen. Al heeft dit schilderen bij Bacon een heel eigen karakter. Gepassioneerd smeet hij verf op het (ongeprepareerde) canvas en liet zich daarna leiden door de grillig gevormde verfkluiten, waaruit hij vervolgens een portret en/of lichaamsdeel ‘boetseerde’. Met paletmes of papierproppen duwde hij de pigmenten ‘in model’ tot er al wrijvend een voorstelling ontstond. Het was een dynamische, spontane manier van werken. Puur intuïtief. Althans, dat was lang het idee bij zijn kunstwerken en een vertelsel dat Bacon ook zelf cultiveerde: ‘Ik sta op, begin met schilderen en hoop dat er wat uitkomt. Meestal knoei ik net zolang tot er wat gebeurt.’[ii] Bacon gebruikte echter als inspiratiebron wel degelijk veel fotomateriaal en afbeeldingen uit de kunstgeschiedenis. Na zijn dood werden in zijn overvolle atelier honderden schetsen en voorstudies gevonden die de ‘mythe’ van het spontane en puur intuïtieve schilderen ontkrachten.

Bacons soms mensachtige, soms dierlijke figuren zijn eerder vloeiende, gestolde vormen dan herkenbare portretten. Op zijn doeken zien we niet precies te definiëren, plastische en sculpturale verschijningen – vaak zonder realistische weergave van de geportretteerde. Daar ging het Bacon ook niet om, hij wilde met zijn klodderende maar tegelijk ook beheerste techniek vooral de complexe innerlijkheid en psyche van een individu vastleggen. Personen (meestal geliefden of vrienden van Bacon) en hun emotionele gesteldheid uitdrukken in verf. De mens als een gecompliceerd en geteisterd wezen met tegenstrijdige verlangens en gedrag. Zijn werken hebben hierdoor vaak een duistere, indringende aanwezigheid.

Aan die gekwelde mens met zijn – soms misvormde of beschadigde – innerlijk moest ik denken, kijkend naar de relschoppers in Rotterdam. Hoeveel vrijheid kan een mens aan? Hoe is het om in het ‘vrije’ Nederland je woede te ontladen tegen alles en iedereen. Vrij ben je ook dan in ieder geval niet. Het is altijd vrijheid in gebondenheid. Totale vrijheid bestaat niet. Men blijft immers gekoppeld aan iets (wensen, liefde en/of haat, verontwaardiging, etc.) of iemand (vrienden of vijanden). De enorme economische groei en toegenomen consumptie van de afgelopen vijftig jaar, het dominante vrijemarktdenken en de invloed van de sociale media: vier liberale kabinetten en je krijgt een land met veel verwende inwoners die denken dat ‘alles’ kan en mag in naam van de vrijheid – ondanks het feit dat lang niet iedereen in gelijke mate van die stijgende welvaart profiteerde en we als samenleving inmiddels behoorlijk zijn weggedreven van andere verlichtingsidealen[iii]; als ‘Gelijkheid’ (voor iedereen dezelfde kansen en mogelijkheden) en ‘Broederschap’ (verbondenheid en solidariteit).

Als Francis Bacon portretten schildert, plaatst hij zijn modellen vaak in een raster van lijnen of halfopen constructies. De grillige, organische objecten worden zo omgeven door strakke kaders van meetkundige vormen. Hierdoor ontstaan meerdere spanningsvelden: massa tegenover leegte, het tweedimensionale van de platte, haast stripachtige figuren tegenover de illusionaire diepte van de staketsels. Het ongekende en organische in contrast met de heldere, herkenbare lijnen. Bacon vond compositie – de verhouding tussen kleur, vorm en diepte – een belangrijk onderdeel van zijn schilderijen en is hiermee meer een beeldhouwer in verf dan een pure peintre. Bacon, door een heftig leven ook niet vrij van neuroses, pijn en obsessies, plaatst zijn licht verwrongen personage op een stoel omsloten door een metalen kooi, in zijn bekende rauwe stijl. Bacon en Lucian Freud hadden een haat-liefdeverhouding. Overigens zonder amoureuze betrekkingen, het ging vaker over geld en artistieke concurrentie. Het beeld van de ingesloten Lucian Freud lijkt een metafoor voor het onvrije individu dat gedreven wordt door tegenstrijdige intenties en vaak niet te bevredigen verlangens. Het schilderij zegt iets over hoe de getormenteerde mens zichzelf klemzet en dikwijls een pion wordt van onvervulde driften (zucht naar macht, geld, aanzien etc.).

In welke, zelfgebouwde, kooi zitten mensen gevangen die hun frustraties niet kunnen kanaliseren, die feitelijk de ‘slaaf’ zijn van hun negatieve emoties? Mediagekte en groepsdruk spelen zeker een rol bij dit gebrek aan regie over het eigen handelen. Niet alleen de door de overheid ingestelde beperkingen maar ook het ego (lees: persoonlijke verlangens) sturen mensen vaak het verkeerde pad op, de vernieling in. Ego betekent letterlijk ‘ik’, maar kan ook staan voor ‘zelfbeeld’ of ‘ziel’. Mijn associaties na het zien van de foto berusten op overeenkomst in beeld en kleur dus op vormentaal maar ook op de inhoud van de voorstellingen: ‘De gekooide mens’ als symbool voor zijn onvrijheid. Dat de geportretteerde persoon, Lucian Freud, zelf ook een gelauwerd kunstenaar was die eveneens de condition humaine verbeeldt in een expressief, explosieve stijl is een mooi toeval. Maar dat hij, zoals gezegd, ook de kleinzoon is van Sigmund Freud (1856-1939), de eerste grote psychoanalyticus van de twintigste eeuw, maakt dat betekenissen en connotaties zich opdringen. Het was Freud sr. die met name ‘Het Ego’ benoemde en dit, volgens zijn visie, ontleedde in zijn psychologische beschouwingen over de moderne mens. De foto lijkt het resultaat van het idee dat sommigen hebben van vrijheid. Hierin staat niet het collectieve, maar het Ego of het eigenbelang centraal.

De tweestrijd tussen levensdrift en destructie

Er zijn meerdere verklaringen voor de chaos zoals in Rotterdam. Onbehouwen pogingen om kritiek te uiten op regeringsbeleid, jongeren die elke gelegenheid aangrijpen om te gaan rellen, meestal versterkt door te veel drank en drugs, angst voor verlies van verworvenheden, allerlei frustraties die moeten worden ontladen middels agressieve erupties. Het duiden van die oplaaiende woede is geen sinecure, maar als we de link leggen met de denkbeelden van Sigmund Freud en het werk van Bacon dan zijn daar duidelijke paralellen. Volgens Freud sr. wordt de mens ten diepste gedreven door enerzijds zijn levensdrift, (Eros) en anderzijds de doodsdrift (Thanatos).[iv] Deze en andere door Freud op een nieuwe manier geïntroduceerde begrippen staan al ruim een eeuw ter discussie maar blijven interessant. De tweestrijd tussen levensdrift en destructie zien we voortdurend terug bij Bacon. Niet alleen in zijn persoonlijke, turbulente leven maar vooral in veel van zijn monumentale werk.

Wat is het verschil of juist de overeenkomst tussen mens en dier? Hoe beschaafd zijn wij burgers uit de eenentwintigste eeuw feitelijk? Het dierlijk primitieve waarbij instincten de boventoon voeren, ligt dikwijls op de loer. Voorstellingen van Bacon zijn gewelddadig maar ook kwetsbaar. De vervormde hoofden en lichaamsdelen staan voor het emotionele, dat altijd in beweging lijkt, er is geen status quo. Bacons figuren (lees: de mens) worden voortdurend heen en weer geslingerd tussen tegenstrijdige gevoelens en gedachten, een continuüm. In hun vaak woeste presentie zijn veel portretten hierdoor juist treffend en op een beestachtige manier wel realistisch. Chaos en vernietiging: het zijn steeds terugkerende thema’s, ook in de Kunstgeschiedenis. Maar veilig getoond aan de museumwand minder verontrustend dan in de dagelijkse actualiteit. Het Rotterdamse tumult staat natuurlijk niet op zichzelf. Onderliggend probleem van de collectieve geweldsuitbarstingen is complexer dan onvrede over coronaregels. Kunnen we het tij keren, kunnen we de kwetsbare jongeren met hun destructief gedrag bijstaan? Zou het helpen als de Ratio – die centraal stond tijdens de Verlichting, het tijdperk van de Rede – meer de overhand krijgt?[v] Wat een verademing wanneer het gezonde verstand het publieke debat gaat domineren in plaats van de primaire emoties.

Meer bewuste opvoeding en ontwikkeling van het geweten zijn nodig. Algemene vorming in de breedste zin van het woord, ook wel Bildung genoemd, wordt de laatste decennia te weinig ingezet. [vi]  Verschraling van normen en waarden, bezuinigingen bij jeugdhulp, fysieke en emotionele verwaarlozing: er is veel (onzichtbaar) leed bij kinderen en jongeren die mede hierdoor onthecht opgroeien en daarom dikwijls aansluiting zoeken bij andere ‘ontheemden’. Inmiddels pleiten docenten en andere deskundigen dan ook voor het verplicht invoeren van meer mensgerichte en levensbeschouwelijke schoolvakken. Minder nadruk op cijfers, meer op individuele groei in verbinding met de ander en het ontwikkelen van levenskunst. Dat zou wellicht een van de sleutels kunnen zijn naar zelfregulering en verminderde fixatie op het ‘Ik’ en op de (vermeende) afgenomen persoonlijke vrijheid. In meerdere opzichten is er een verlangen naar verlichting. Ook kunst en cultuur zijn hierbij belangrijk. Zij bieden immers het speelveld voor reflecteren, nuanceren en kritisch denken over onszelf en de wereld, waardoor de ‘luxe’ van meer innerlijke vrijheid kan ontstaan. Juist nu lijkt het essentieel dat vakmensen uit verschillende disciplines hun kennis en daadkracht bundelen en met elkaar in actie komen. Zodat ook nieuwe generaties zicht houden op een constructief en waardevol leven in een democratisch land.

 


Hoofdbeeld: Nieuwsfoto ANP. Fotograaf: Jeffrey Groeneweg.

[i] Titel: ‘Three studies of Lucian Freud’, 1969. Olieverf en pastelkrijt op doek.

[ii] Ad de Visser, De Tweede helft: beeldende kunst na 1945, (Amsterdam: Boom Uitgevers, 2016), 37.

[iii] Verwijst naar ‘De Verlichting’, een cultureel-filosofische en intellectuele stroming in Europa die ruwweg samenviel met de 18e eeuw.  (Bron: Wikipedia)

[iv] Zowel Eros als Thanatos zijn goden uit de Griekse mythologie. Zij personificeren respectievelijk de (vleselijke) Liefde en de Dood.

[v] ‘De Verlichting’ wordt ook de ‘Eeuw van de Rede’ genoemd. De rede gaat alleen maar af op feiten. De Verlichting stond aldus voor bevordering van de wetenschap en intellectuele uitwisseling.

[vi] Bildung betekent algemene en persoonlijke vorming met gevoel voor geschiedenis en cultuur. Het gaat hierbij om het ontwikkelen van kennis, beschaving en denkvaardigheden die mensen in staat stelt om te gaan met de complexiteit van de wereld.

Mail

Elise L'artep is sinds haar studie Kunstgeschiedenis (Universiteit Leiden) een gepassioneerd tijdreiziger, die graag kijkend, lezend en schrijvend, sporen van een ‘levend’ verleden en cross-overs uit verschillende disciplines (onder)zoekt en verbindt met actuele beeldmomenten.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Dé vluchteling bestaat niet

Dé vluchteling bestaat niet

Marthe van Bronkhorst hoort bij de huisartsenpraktijk verhalen van vluchtelingen. Ze raakt gefrustreerd, omdat de politiek niet ziet 'dat een individu meer is dan twee vierkante meter ruimte en een lichaam dat gevoed moet worden'. Lees meer

De bomen in Roemenië zijn ook vaderloos 2

De bomen in Roemenië zijn ook vaderloos

'ik miste collectieve haast / treinen waar de airco nooit gewerkt heeft / de eenheid die in eenzaamheid zit'. In gedichten die geuren naar 'oostblokstank' onderzoekt Francesca Birlogeanu vervreemding en verdwenen vaders. Lees meer

Column: Objectief gelukkiger met onszelf

Objectief gelukkiger met onszelf

Ook op vakantie blijkt de tijd niet stil te staan, merken Eva en haar vrienden in Zuid-Frankrijk. Gelukkig gaan ze er qua uiterlijk alleen maar op vooruit, vindt één van hen. Lees meer

Hard//talk: Evita 3.0 1

Evita 3.0

De voormalige Argentijnse president Cristina Fernández de Kirchner overleeft een aanslag op haar leven, maar een twaalfjarige gevangenisstraf vanwege corruptie hangt boven haar hoofd. Lees meer

In ieder geval bleven we stuurloos 3/3: Métro

In ieder geval bleven we stuurloos - Métro

Zelfs de sterkste vriendschappen leden aan betonrot. Vrienden verjaren hier als sprinkhanen, hele groepen ontstonden en verdwenen in enkele seizoenen. Lees meer

In ieder geval bleven we stuurloos 2/3: Á pied

In ieder geval bleven we stuurloos - À pied

 Voor eenzaamheid heb je geen kostschool nodig. Niemand keek op wanneer ik ‘DRRRAAAAK’ schreeuwde zonder mijn pas te vertragen. Lees meer

In ieder geval bleven we stuurloos 1/3: Vélo

In ieder geval bleven we stuurloos - Vélo

Tijdens een afdaling vol kinderkoppen ging mijn hangslot uit zichzelf op slot, waarna mijn sleutelbos in een nabijgelegen afvoerputje verdween. Lees meer

Automatische concepten 77

Lang niet alles klopte bij Zomergast Bessel van der Kolk

Van een echt gesprek kwam het niet, zag Marthe van Bronkhorst. Lees meer

Nieuws in beeld: Het kind in het badwater terugvinden

Het kind in het badwater terugvinden

Amerikaanse onderzoekers wisten het geheugen van 150 ouderen te verbeteren middels een schokkend badmutsje. Lees meer

Dit is ook mijn vakantie

Dit is ook mijn vakantie

"Dit ben ik, met mijn nieuwe wandelschoenen, helemaal uitgerust en braaf nog." Hij hoogtevrees. Zij onverschrokken. In dit korte verhaal van Werner de Valk pakt een hike door de bergen wel heel anders uit dan verwacht. Na afloop zijn daar gelukkig altijd nog de foto's. Lees meer

Wat Chinees porselein ons kan leren over de geschiedenis van de Chinese vrouw

Wat Chinees porselein ons kan leren over de geschiedenis van de Chinese vrouw

Martine Bontjes legt een link tussen de porseleincollecties van het Rijksmuseum en de rol van vrouwen in de Chinese cultuurgeschiedenis. Lees meer

Automatische concepten 78

De natuur huilt droge tranen

Europa maakt waarschijnlijk het ergste droogteseizoen mee in ruim 500 jaar. Lees meer

Wanneer je jezelf vergeet

Een klein beetje Selbstvergessenheit

Jezelf vergeten in een relatie, wat betekent dat eigenlijk? Marthe van Bronkhorst worstelt met hoe ze is veranderd door een geliefde. Lees meer

Automatische concepten 76

Een ontwapenende Raven van Dorst kaatste de bal regelmatig terug

Zomergast Raven van Dorst was openhartig en verlangde hetzelfde van Janine Abbring. Lees meer

Bloed en havermout

Bloed en havermout

Een verhaal van Jan Wester over twee zussen, onvoorwaardelijke liefde, klauwende vingers, mantelzorg en Teletubbies. Lees meer

 1

Tijd voor een dekoloniale Indië-herdenking!

Benjamin Caton organiseert jaarlijks op 16 augustus een dekoloniale Indië/Indonesië-Nederland Herdenking, omdat een grote en groeiende groep mensen zich niet gezien voelt door de Nationale Indië-herdenking, een dag ervoor. Lees meer

Zomergast Lieke Marsman was eenzaam tussen de camera's

Zomergast Lieke Marsman was eenzaam tussen de camera's

Lieke Marsman bleek een eerlijke en grootmoedige Zomergast, met liefde voor het onverklaarbare en het ongemakkelijke. Lees meer

Nieuws in beeld: Van Trump mag de FBI de pot op

Van Trump mag de FBI de pot op

Elf 'topgeheime' documenten nam de FBI mee van Donald Trumps landgoed. Hij wil ze terug. Lees meer

Nieuws in beeld: Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Sommige loofbomen begonnen vorige maand al hun bladeren af te stoten - veel vroeger dan normaal. Lees meer

Nieuws in beeld: Iedereen voor? Hallo?

Iedereen voor? Hallo?

De weinige Tunesiërs die kwamen opdagen voor het referendum, stemden massaal voor meer macht voor de zittende president. Lees meer

Het is eindelijk zover: 12,5 jaar Hard//hoofd in Het HEM!

Op zaterdag 1 oktober viert Hard//hoofd haar 12,5-jarige jubileum in kunsthal Het HEM, een oude munitiefabriek die is omgetoverd tot culturele vrijplaats. In 2020 moesten we ons 10-jarige jubileum om bekende redenen helaas annuleren, nu vieren we alsnog het verleden, het heden en de toekomst van Hard//hoofd!

Bestel je ticket!