Asset 14

Thérèse Desqueyroux

Vanaf deze week draait Thérèse Desqueyroux, de laatste film van de inmiddels overleden Truffaut-leerling Claude Miller, in Nederland. Willem van Ewijk over deze ode aan de melancholie: "Thérèse kan haar levenskunst niet de vrije loop laten."

“Melancholie is een gemoedstoestand die neigt naar depressie en zich kenmerkt door een verdrietige kijk op het verleden of een onvervuld verlangen” - dat schreef ooit de mysterieuze Wikipedia-auteur ‘Woudpiek’ in het lemma dat melancholie beschrijft. Schrijfster Victoria Nelson haalde in The Believer Magazine (oktober 2012) een vijfhonderdjaar oude ets van Albrecht Dürer aan. Op deze ets is de gemoedstoestand melancholie vergeleken met een boze en verveelde vrouw die natuurrampen kan voorspellen, zoals kometen die de aarde gaan verwoesten. Melancholie gaat dus vaak gepaard met naderend onheil. Het is de combinatie van de verdrietige kijk op het leven en een onvervuld verlangen met onheilspellende afloop die we terug zien in de film Thérèse Desqueyroux, van Claude Miller, de met vele Césars bekroonde Franse regisseur.

De film gaat over de boekenminnende Thérèse (Audrey Tautou), dochter van een politicus uit het platteland ten zuiden van Bordeaux, die onder druk van haar familie met Bernard trouwt, een grootgrondbezitter uit dezelfde streek. Thérèse verveelt zich zo in het leven dat alleen over geld, jagen en eten gaat, dat ze vlak na de geboorte van haar dochtertje besluit haar man te vergiftigen.

Thérèse Desqueyroux is een verfilming van de gelijknamige roman van François Mauriac, schrijver en Nobelprijswinnaar. De film blijft erg dicht bij de tekst en ideeën uit het boek dat Mauriac in 1927 schreef. Hij baseerde zijn verhaal op dagboekaantekeningen die hij als eenentwintigjarige student maakte naar aanleiding van een juridisch proces tegen Madame Canaby, een vrouw die haar man had vergiftigd maar door de rechter van Bordeaux werd vrijgesproken. Mauriac beschreef Canaby in zijn dagboek precies zoals we Thérèse in de film zien: een ooit zo speelse vrouw die langzaam verbleekt is.

In Les Landes overheerst de stilte

In de openingsscène zien we secondes lang de pikzwarte vlecht van de jonge Thérèse, nog voordat we haar gezicht zien. Even later zien we Thérèse die haar voet masseert nadat ze op haar huwelijk met een jong meisje danste. Ze danste met het jonge meisje dat zij ooit was, voordat ze met de saaie Bernard moest trouwen. Dit huwelijk heeft Thérèse aan Les Landes vastgeketend, een streek waar de stilte overheerst.

Terwijl in Rusland de Sovjet-revolutie woedt, kennen de bewoners van de streek alleen de jacht, het eten, en het drinken. Thérèse beweert tijdens een van de vele familiediners dat in de dorpen van Les Landes zelfs de tragedie van een klassenstrijd ontbreekt. Dat de allerarmste en grondbezitter maar één enkel vermaak kennen, en dat is het land zelf, de aarde, de jacht, het eten en het drinken. Deze gezamenlijke droom verbindt alle bewoners van de streek, de bourgeois en de paysan in een diepe broederschap.

Deze vrede en broederschap is kenmerkend voor heel het Frankrijk van het interbellum. Thérèse’s vader is als politicus vertegenwoordiger van een periode van de Franse geschiedenis, waarin de scheiding van kerk en staat zoetjes aan tot bloei kwam, premier en parlement het land bestuurden, en de president moest tekenen bij het kruisje. Het was het beste voorbeeld van fatsoenlijke republikeinse democratie dat Frankrijk ooit gekend heeft. De vader van Thérèse was er maar al te gebrand op de fatsoenlijke reputatie van zijn politieke kaste en eigen familie te beschermen. Vandaar dat de dochter van de machtigste familie van Les Landes moest trouwen met de familie die het grootste landgoed bezat.

Illustratie: Rosanne Groeneweg

Wanneer Thérèse als tienermeisje met haar jongere vriendin Anne door het bos loopt, onthult Anne dat Thérèse als ze volwassen is met haar broer Bernard zal trouwen. Thérèse weet van niets, en kijkt geschokt hoe Anne een loslopende kip neerschiet en vervolgens de nek omdraait. Thérèse, die graag middagen in eenzaamheid boeken leest, ver van de saaiheid van de streek, heeft nog nooit nagedacht over het huwelijk. En toch is het alsof Anne met de nek van de kip, ook de dromen van de romantische Thérèse de nek omdraait. Thérèse begrijpt dat ze haar toekomst niet in de hand heeft. Het meisje, toch al zo teruggetrokken in haar fantasiewereld, verzinkt in gelatenheid.

Een lied uit een andere wereld

Er is slechts één uitzondering op de routineuze verveling van de streek: de Joods-Portugese vissersjongen Jean Azavédo. Het verhaal van deze mooie jongeman loopt als een rode draad door de film heen en vertelt ons dat er een wapen bestaat tegen het onheil van de melancholie: het existentialisme, de filosofie die het ‘zijn’ zelf als hoogste waarde van de ethiek stelt. Het brengt Thérèse de vrijheid die ze als jong meisje ervoer, voordat ze met Bernard moest trouwen.

Bij aanvang van Thérèse Desqueyroux zien we Jean in een zeilboot over de Atlantische Oceaan varen. Thérèse en Anne kijken toe vanaf de kust. Jean zingt een lied dat aan de kust te horen is als een geluid uit een andere wereld. De scheiding tussen de meisjes en de vissersjongen is niet alleen fysiek, het is een verschil in mentaliteit dat de traditioneel katholieke bourgeoisie scheidt van deze bohémien-in-wording.

Zodra Thérèse opgesloten wordt in haar verstandshuwelijk met Bernard, krijgt de vrijheid van Jean een explosieve aantrekkingskracht. Eerst op Anne, die als jonge puber een liefdesaffaire met Jean beleeft en Thérèse op haar huwelijksreis hier brieven over schrijft. Thérèse is zo jaloers dat ze een meegestuurde foto van Jean verbrandt. Als Bernard en Thérèse verontrustende berichten krijgen van de familie Desqueyroux, dat alleen Thérèse Anne tot bezinning kan brengen, breekt het jonge stel zijn huwelijksreis af. Anne is voorbestemd om met de bourgeois fils Deguilhem te trouwen, en niet met een arme joodse sloeber. Het belang van de familie gaat boven de huwelijksreis.

Als Thérèse Jean spreekt om hem te vragen zijn affaire met Anne te stoppen, raakt ze zelf in de ban van de vissersjongen. Azavédo zegt niet verliefd te zijn op Anne en bovendien van plan te zijn naar Parijs te verhuizen om zich daar als een ware bohemién in het intellectuele leven te storten. Jean leeft het leven van de geest. Thérèse ziet dit existentialisme als de tegenpool van Bernard, die als hij een goed stuk biefstuk verorbert hard "C’est la vie!" roept. Thérèse ziet Jean als onderdeel van een Parijse elite van 'zij die bestaan' en zet deze af tegen de plattelandselite van 'zij die bezitten'. De twee blijven elkaar brieven schrijven, ook als Jean naar Parijs vertrekt. Vanaf dan staat Jean symbool voor Parijs, de stad waar voor Thérèse de bevrijding ligt.

De regisseur en zijn muze

De gedachte van het existentialisme overheerst de film. Regisseur Claude Miller wist dat hij kanker had, en dat Thérèse Desqueyroux wel eens zijn laatste film kon zijn. Het is alsof hij met dit existentialistisch manifest zich nog even aan de wereld vast wilde grijpen.
Voor schrijver Mauriac was Thérèse de onderdrukte stille vrouw, die slimmer was dan haar traditionele ouders en conservatieve man, maar niet aan die wereld van onderdrukking kan ontsnappen om haar levenskunst de vrije loop te laten. Het is dan ook niet gek dat Claude Miller juist Audrey Tautou vroeg om de hoofdrol te vertolken. Tautou speelde enkele jaren geleden in Coco avant Chanel de door haar vader in een weeshuis achtergelaten jonge vrouw die in het Frankrijk van het interbellum als meisje van plezier de kost verdiende. Tautou liet een sluwe Gabrielle Chanel zien, die de mannen zo wist te bespelen dat ze uiteindelijk gesponsord door rijke minnaars haar modeconcern op kon zetten. Een tijdgenoot van Thérèse Desqueyroux, die het wel lukte om een plek te vinden om haar creativiteit te uiten.

Maar Miller zag meer in Tautou dan haar competentie een onderdrukte vrouw uit het interbellum te spelen, zo blijkt uit een interview dat Tautou aan de Franse avondkrant Le Monde gaf. In dat interview komt de intieme relatie tussen regisseur en actrice naar voren. Voordat Miller überhaupt aan het scenario begon stuurde hij Tautou de roman van Mauriac en vroeg hij haar of ze de hoofdrol wilde spelen. Ze spraken geduldig over de roman, en Miller legde iedere bewerking in het scenario aan zijn muze voor.

Onontkoombare melancholie

Existentialisme als wapen tegen het onheil van de melancholie? Toch niet helemaal. Audrey Tautou is als zesendertigjarige actrice grofweg zo’n tien jaar ouder dan de Thérèse die ze in de film speelt. Dit leeftijdsverschil is niet ongewoon in filmland, maar Miller en Tautou hebben geen enkele moeite gedaan om dit door visagisten te laten verbergen. We zien Tautou’s rimpels rond haar mond, de wallen onder haar ogen. Dit is zichtbaarder dan in La Délicatesse, de film waarin Tautou vorig jaar nog een vrouw van haar eigen leeftijd speelde. Het is alsof Miller, in het oog van de dood, de vervallende schoonheid van Tautou wil tonen en zo melancholisch aantoont dat ook een existentialist niet helemaal aan het onheil van lichamelijk verval weet te ontsnappen.
Miller gaf met Thérèse Desqueyroux een laatste groet aan het leven. Hij overleed op 4 april vorig jaar.

-

Willem van Ewijk (1987) woont in Parijs en is correspondent voor onder andere De Nieuwe Pers.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Zwamvolk 2

Zwamvolk

In de serie Natuurgeweld maakt schrijverscollectief Wildgewelf verhalen bij een zoekplaat van Emile Weisz. Welke verhalen weet jij te vinden? Lotte Bijl trapt af met een verhaal over het mos dat je komt halen, over hoe een heksenkring ontstaat en zwammen die op gezichten groeien. Lees meer

Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Horror, honden en verlangen 1

Horror, honden en verlangen

Deze week worden onze redacteurs blij van een film die de Gouden Palm waard is, een uitkomst voor hondenbezitters met een volle agenda en een debuutroman. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Column: Weten of je ooit moeder wil worden

Weten of je ooit moeder wil worden

Eva wordt geconfronteerd met de beruchte wel-of-geen-kinderen-vraag en zet de voor- en nadelen tegenover elkaar. Lees meer

Vrees de cocon niet: ze is nog warm

Vrees de cocon niet

Nu de feestjes voorzichtig weer op gang komen, beseft Rijk Kistemaker hoeveel hij níet heeft gemist. Gestrand tussen veganistische sneakers en gesprekken over Jeff Bezos verzint hij voor zichzelf een stiller leven. Een tip over verlangen naar lauwe thee en warme cocons. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 51

Wees jezelf, ook achter glittercoulissen

Deze week worden onze redacteurs blij van authenticiteit, een nieuw boek van een favoriete schrijver en glitter. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen 5

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen

Hoe schrijf je over iets wat niet meer tastbaar is? Miray van der Bend schreef een collagegedicht over vakanties van vroeger in Turkije. Over de geur van het vliegveld, de granaatappels in de tuin van haar oma, de rimpels op haar gezicht. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Gebroken Kaars van Sanne Balen over yoga, liefde en leed

Gebroken Kaars

De hoofdpersoon schrikt ondersteboven wakker. Hoe geef je jezelf een houding als je wereld op zijn kop staat? De titel van dit kortverhaal van Sanne van Balen over yoga, liefde en leed is tevens de aanbevolen leeshouding. Leg je kamer eens langs je benen omhoog, en begin. Lees meer

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren! 1

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren!

Hard//hoofd is op zoek naar scherpzinnige eindredacteuren (fictie/non-fictie) die ons tijdschrift structureel willen komen versterken. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Blik of een Lappendeken 3

Blik of een lappendeken

Een fragment uit het afstudeerwerk van Dino de Haas, een sciencefictionstrip over de alledaagse horror van productiviteit, over queer relaties en queer geluk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Steek die maar in je zak!

Steek die maar in je zak!

Deze week worden onze redacteurs blij van enthousiaste opstekers (op gepast volume), kunst in je broekzak en een wisselaccount op Twitter. Lees meer

De maakbare mens

De maakbare mens

Zijn mensen net als machines? Het bezoek van een monteur laat Marthe van Bronkhorst nadenken over haar eigen bedrading. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

In de gedichten van Nora van Arkel spoelen herinneringen aan en wordt er lego in de sloot gegooid. 'Alsof een eindeloze hoeveelheid tijd zich voor me uitstrekte / loom achterover ging liggen totdat het hele /landschap tijd was geworden'. Lees meer

(Geen onderwerp)

(geen onderwerp)

Vijf huisgenoten proberen via e-mails in contact te blijven over hun huis dat steeds viezer wordt. Lees meer