tickets
Asset 14

Thérèse Desqueyroux

Vanaf deze week draait Thérèse Desqueyroux, de laatste film van de inmiddels overleden Truffaut-leerling Claude Miller, in Nederland. Willem van Ewijk over deze ode aan de melancholie: "Thérèse kan haar levenskunst niet de vrije loop laten."

“Melancholie is een gemoedstoestand die neigt naar depressie en zich kenmerkt door een verdrietige kijk op het verleden of een onvervuld verlangen” - dat schreef ooit de mysterieuze Wikipedia-auteur ‘Woudpiek’ in het lemma dat melancholie beschrijft. Schrijfster Victoria Nelson haalde in The Believer Magazine (oktober 2012) een vijfhonderdjaar oude ets van Albrecht Dürer aan. Op deze ets is de gemoedstoestand melancholie vergeleken met een boze en verveelde vrouw die natuurrampen kan voorspellen, zoals kometen die de aarde gaan verwoesten. Melancholie gaat dus vaak gepaard met naderend onheil. Het is de combinatie van de verdrietige kijk op het leven en een onvervuld verlangen met onheilspellende afloop die we terug zien in de film Thérèse Desqueyroux, van Claude Miller, de met vele Césars bekroonde Franse regisseur.

De film gaat over de boekenminnende Thérèse (Audrey Tautou), dochter van een politicus uit het platteland ten zuiden van Bordeaux, die onder druk van haar familie met Bernard trouwt, een grootgrondbezitter uit dezelfde streek. Thérèse verveelt zich zo in het leven dat alleen over geld, jagen en eten gaat, dat ze vlak na de geboorte van haar dochtertje besluit haar man te vergiftigen.

Thérèse Desqueyroux is een verfilming van de gelijknamige roman van François Mauriac, schrijver en Nobelprijswinnaar. De film blijft erg dicht bij de tekst en ideeën uit het boek dat Mauriac in 1927 schreef. Hij baseerde zijn verhaal op dagboekaantekeningen die hij als eenentwintigjarige student maakte naar aanleiding van een juridisch proces tegen Madame Canaby, een vrouw die haar man had vergiftigd maar door de rechter van Bordeaux werd vrijgesproken. Mauriac beschreef Canaby in zijn dagboek precies zoals we Thérèse in de film zien: een ooit zo speelse vrouw die langzaam verbleekt is.

In Les Landes overheerst de stilte

In de openingsscène zien we secondes lang de pikzwarte vlecht van de jonge Thérèse, nog voordat we haar gezicht zien. Even later zien we Thérèse die haar voet masseert nadat ze op haar huwelijk met een jong meisje danste. Ze danste met het jonge meisje dat zij ooit was, voordat ze met de saaie Bernard moest trouwen. Dit huwelijk heeft Thérèse aan Les Landes vastgeketend, een streek waar de stilte overheerst.

Terwijl in Rusland de Sovjet-revolutie woedt, kennen de bewoners van de streek alleen de jacht, het eten, en het drinken. Thérèse beweert tijdens een van de vele familiediners dat in de dorpen van Les Landes zelfs de tragedie van een klassenstrijd ontbreekt. Dat de allerarmste en grondbezitter maar één enkel vermaak kennen, en dat is het land zelf, de aarde, de jacht, het eten en het drinken. Deze gezamenlijke droom verbindt alle bewoners van de streek, de bourgeois en de paysan in een diepe broederschap.

Deze vrede en broederschap is kenmerkend voor heel het Frankrijk van het interbellum. Thérèse’s vader is als politicus vertegenwoordiger van een periode van de Franse geschiedenis, waarin de scheiding van kerk en staat zoetjes aan tot bloei kwam, premier en parlement het land bestuurden, en de president moest tekenen bij het kruisje. Het was het beste voorbeeld van fatsoenlijke republikeinse democratie dat Frankrijk ooit gekend heeft. De vader van Thérèse was er maar al te gebrand op de fatsoenlijke reputatie van zijn politieke kaste en eigen familie te beschermen. Vandaar dat de dochter van de machtigste familie van Les Landes moest trouwen met de familie die het grootste landgoed bezat.

Illustratie: Rosanne Groeneweg

Wanneer Thérèse als tienermeisje met haar jongere vriendin Anne door het bos loopt, onthult Anne dat Thérèse als ze volwassen is met haar broer Bernard zal trouwen. Thérèse weet van niets, en kijkt geschokt hoe Anne een loslopende kip neerschiet en vervolgens de nek omdraait. Thérèse, die graag middagen in eenzaamheid boeken leest, ver van de saaiheid van de streek, heeft nog nooit nagedacht over het huwelijk. En toch is het alsof Anne met de nek van de kip, ook de dromen van de romantische Thérèse de nek omdraait. Thérèse begrijpt dat ze haar toekomst niet in de hand heeft. Het meisje, toch al zo teruggetrokken in haar fantasiewereld, verzinkt in gelatenheid.

Een lied uit een andere wereld

Er is slechts één uitzondering op de routineuze verveling van de streek: de Joods-Portugese vissersjongen Jean Azavédo. Het verhaal van deze mooie jongeman loopt als een rode draad door de film heen en vertelt ons dat er een wapen bestaat tegen het onheil van de melancholie: het existentialisme, de filosofie die het ‘zijn’ zelf als hoogste waarde van de ethiek stelt. Het brengt Thérèse de vrijheid die ze als jong meisje ervoer, voordat ze met Bernard moest trouwen.

Bij aanvang van Thérèse Desqueyroux zien we Jean in een zeilboot over de Atlantische Oceaan varen. Thérèse en Anne kijken toe vanaf de kust. Jean zingt een lied dat aan de kust te horen is als een geluid uit een andere wereld. De scheiding tussen de meisjes en de vissersjongen is niet alleen fysiek, het is een verschil in mentaliteit dat de traditioneel katholieke bourgeoisie scheidt van deze bohémien-in-wording.

Zodra Thérèse opgesloten wordt in haar verstandshuwelijk met Bernard, krijgt de vrijheid van Jean een explosieve aantrekkingskracht. Eerst op Anne, die als jonge puber een liefdesaffaire met Jean beleeft en Thérèse op haar huwelijksreis hier brieven over schrijft. Thérèse is zo jaloers dat ze een meegestuurde foto van Jean verbrandt. Als Bernard en Thérèse verontrustende berichten krijgen van de familie Desqueyroux, dat alleen Thérèse Anne tot bezinning kan brengen, breekt het jonge stel zijn huwelijksreis af. Anne is voorbestemd om met de bourgeois fils Deguilhem te trouwen, en niet met een arme joodse sloeber. Het belang van de familie gaat boven de huwelijksreis.

Als Thérèse Jean spreekt om hem te vragen zijn affaire met Anne te stoppen, raakt ze zelf in de ban van de vissersjongen. Azavédo zegt niet verliefd te zijn op Anne en bovendien van plan te zijn naar Parijs te verhuizen om zich daar als een ware bohemién in het intellectuele leven te storten. Jean leeft het leven van de geest. Thérèse ziet dit existentialisme als de tegenpool van Bernard, die als hij een goed stuk biefstuk verorbert hard "C’est la vie!" roept. Thérèse ziet Jean als onderdeel van een Parijse elite van 'zij die bestaan' en zet deze af tegen de plattelandselite van 'zij die bezitten'. De twee blijven elkaar brieven schrijven, ook als Jean naar Parijs vertrekt. Vanaf dan staat Jean symbool voor Parijs, de stad waar voor Thérèse de bevrijding ligt.

De regisseur en zijn muze

De gedachte van het existentialisme overheerst de film. Regisseur Claude Miller wist dat hij kanker had, en dat Thérèse Desqueyroux wel eens zijn laatste film kon zijn. Het is alsof hij met dit existentialistisch manifest zich nog even aan de wereld vast wilde grijpen.
Voor schrijver Mauriac was Thérèse de onderdrukte stille vrouw, die slimmer was dan haar traditionele ouders en conservatieve man, maar niet aan die wereld van onderdrukking kan ontsnappen om haar levenskunst de vrije loop te laten. Het is dan ook niet gek dat Claude Miller juist Audrey Tautou vroeg om de hoofdrol te vertolken. Tautou speelde enkele jaren geleden in Coco avant Chanel de door haar vader in een weeshuis achtergelaten jonge vrouw die in het Frankrijk van het interbellum als meisje van plezier de kost verdiende. Tautou liet een sluwe Gabrielle Chanel zien, die de mannen zo wist te bespelen dat ze uiteindelijk gesponsord door rijke minnaars haar modeconcern op kon zetten. Een tijdgenoot van Thérèse Desqueyroux, die het wel lukte om een plek te vinden om haar creativiteit te uiten.

Maar Miller zag meer in Tautou dan haar competentie een onderdrukte vrouw uit het interbellum te spelen, zo blijkt uit een interview dat Tautou aan de Franse avondkrant Le Monde gaf. In dat interview komt de intieme relatie tussen regisseur en actrice naar voren. Voordat Miller überhaupt aan het scenario begon stuurde hij Tautou de roman van Mauriac en vroeg hij haar of ze de hoofdrol wilde spelen. Ze spraken geduldig over de roman, en Miller legde iedere bewerking in het scenario aan zijn muze voor.

Onontkoombare melancholie

Existentialisme als wapen tegen het onheil van de melancholie? Toch niet helemaal. Audrey Tautou is als zesendertigjarige actrice grofweg zo’n tien jaar ouder dan de Thérèse die ze in de film speelt. Dit leeftijdsverschil is niet ongewoon in filmland, maar Miller en Tautou hebben geen enkele moeite gedaan om dit door visagisten te laten verbergen. We zien Tautou’s rimpels rond haar mond, de wallen onder haar ogen. Dit is zichtbaarder dan in La Délicatesse, de film waarin Tautou vorig jaar nog een vrouw van haar eigen leeftijd speelde. Het is alsof Miller, in het oog van de dood, de vervallende schoonheid van Tautou wil tonen en zo melancholisch aantoont dat ook een existentialist niet helemaal aan het onheil van lichamelijk verval weet te ontsnappen.
Miller gaf met Thérèse Desqueyroux een laatste groet aan het leven. Hij overleed op 4 april vorig jaar.

-

Willem van Ewijk (1987) woont in Parijs en is correspondent voor onder andere De Nieuwe Pers.

Mail

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Zonder advertenties en helemaal gratis.

En dat heeft resultaat. Hard//hoofd’ers Iduna Paalman en Joost Oomen werden dit jaar door de Volkskrant verkozen tot literair talent van het jaar.

Een plek als Hard//hoofd kan alleen bestaan met jouw steun. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunstwerken van veelbelovende makers, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan
het laatste
10 jaar Hard//hoofd in Het HEM

10 jaar Hard//hoofd in Het HEM

Op de eerste lentedag van dit decennium viert Hard//hoofd haar 10-jarig bestaan in Het HEM. Samen met de alchemisten van deze tijd toveren we Het HEM om tot nachtlaboratorium. Vier met ons mee! Lees meer

Alles vijf sterren: 19

Trots op onze menselijkheid

Deze week worden we blij (en trots) van burlesque, zwart-witfoto's in elke kleur van de regenboog en het tweede seizoen van Sex Education. Lees meer

De humblebrag

De humblebrag

Anne Staal gaat in gesprek met haar miereneter, want er moet haar iets van het hart. Lees meer

Stemmen die wegsterven in de wind

Stemmen die wegsterven in de wind

Een auteur heeft zich teruggetrokken in een grauwe hotelkamer en werkt aan een boek, om niet te hoeven praten en niks uit te hoeven leggen. Voor zolang het duurt. Want van wie is het boek uiteindelijk: van de schrijver of van de lezers? Lees meer

 Wat betekent het om erbij te horen?

Wat betekent het om erbij te horen?

In deze extra Beeldspraak, speciaal voor de Trotse week, zoomt Alex Avgud in op de lichamen van zij die zich niet aan de norm wensen te houden: migranten, lhbt'ers of beide. Lees meer

Zondeval 2.0: hoe (niet) te leven in de klimaathel

Zondeval 2.0 Hoe (niet) te leven in de klimaathel

Terwijl de aarde warmer wordt dan goed voor ons is, ziet Iris Blaak dat mensen naar uitersten grijpen om hiermee om te gaan. Waar de een zijn kop in het zand steekt, neemt de ander juist het drastische besluit om zich niet meer voort te planten. Lees meer

Column: Jouw haar is ook mooi, hoor

Jouw haar is ook mooi, hoor

Iduna Paalman kan nog steeds met schaamte terugdenken aan die keer dat een jongen op het festival vond dat ze tof haar had, en hoe ze dat voor even geloofde. Lees meer

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Uiterlijk schoon is zowel een vloek als een zegen voor Jihane Chaara. Ze merkt dat het al te vaak het zicht ontneemt op alles wat er onder de oppervlakte aanwezig is. Ze zoekt haar heil in de filosofie van body neutrality. Lees meer

Trots zoals _ zich verhoudt tot _

Trots zoals _ zich verhoudt tot _

Yentl van Stokkum onderzoekt de trots die ze in haar dagelijks leven om zich heen ziet: in kleedkamers, in opgeruimde kamers en in primetime televisieprogramma's. Lees meer

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Honger en rampspoed te over in de wereld, maar op sociale media ziet Wieneke van Koppen alleen maar voorspoed en persoonlijk geluk. Hoe zit dat? Ze gaat te rade bij emotie-psycholoog Ad Vingerhoets. Lees meer

Train je trots

Train je trots

Roos Wolthers besefte dat ze eigenlijk nooit trots is op zichzelf. Sterker nog: ze ziet vooral wat ze verkeerd doet. Maar trots kun je trainen. Een tip om je eigen prestaties te benoemen. Lees meer

Hard//hoofd hult zich in een fluwelen harnas

Hard//hoofd hult zich in een fluwelen harnas

Deze week paradeert, poseert en flaneert Hard//hoofd erop los, want wij zijn trots, en de hele wereld mag het weten. Lees meer

 Kikker-K'NEX

Kikker-K'NEX

Amerikaanse wetenschappers zijn erin geslaagd kleine robotjes te maken met levende cellen uit kikkerembryo's. Aida de Jong bracht het nieuws in beeld. Lees meer

 1

Lieflijkheid, comfort, en verbeelding

Deze week worden we blij van een boek van Jenny Slate, een fleecepyjama en de horoscopen van Rob Breszny. Lees meer

 1

Collectief protest is nodig voor individueel geluk

Wolter de Boer luisterde naar de kersttoespraak van de koning en was verheugd dat hij over onze geluksobsessie sprak. Wel liet de koning een paar belangrijke maatschappelijke factoren voor de ellende van individuen achterwege in zijn rede. Lees meer

Seoul 2

Seoul

Thijs Joores schreef deze ritmische gedichtencyclus tijdens de jaarwisseling in Seoul. Het begint kalm, maar eindigt in een wervelwind aan gedachten en reflecties. Lees meer

Petrov zit

Petrov zit

Maria draaide zich om en liep de kamer uit. Petrov staarde naar het bruine plastic, de hoorn, de zwart met witte cijfers. Zijn starre billen raakten het leer en zijn ogen werden naar het tafeltje naast het raam getrokken. Het tafeltje met de telefoon, ver buiten zijn bereik. Zijn gedachtes vormden woorden die hij niet... Lees meer

Ga zweven

Ga zweven

Ooit had ze er weinig mee, maar tegenwoordig staat Jihane Chaara open voor het zweverige. Ze maakt plezier met tarotkaarten en voelt de vibes van mensen op een feestje. Een tip om ‘de’ waarheid wat minder te serieus te nemen. Lees meer

Column: En zo is het goed?

En zo is het goed?

‘De toekomst ligt niet vast, ze ligt open,’ concludeert Iduna Paalman tijdens een intergalactische reis op 1 januari. 'Meer verantwoordelijkheid in 2020, en meer sterren zien.' Lees meer

 2020, tijd om te spelen met eten!

2020, tijd om te spelen met eten!

In Beeldspraak richt Hard//hoofd de lens op de wereld en biedt een andere kijk op het dagelijks leven. Deze keer met Marc Elisabeth, die tegen de 30 loopt, maar het spelen met eten nooit verleerd is! Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n platform is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunst, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan