Asset 14

Thérèse Desqueyroux

Vanaf deze week draait Thérèse Desqueyroux, de laatste film van de inmiddels overleden Truffaut-leerling Claude Miller, in Nederland. Willem van Ewijk over deze ode aan de melancholie: "Thérèse kan haar levenskunst niet de vrije loop laten."

“Melancholie is een gemoedstoestand die neigt naar depressie en zich kenmerkt door een verdrietige kijk op het verleden of een onvervuld verlangen” - dat schreef ooit de mysterieuze Wikipedia-auteur ‘Woudpiek’ in het lemma dat melancholie beschrijft. Schrijfster Victoria Nelson haalde in The Believer Magazine (oktober 2012) een vijfhonderdjaar oude ets van Albrecht Dürer aan. Op deze ets is de gemoedstoestand melancholie vergeleken met een boze en verveelde vrouw die natuurrampen kan voorspellen, zoals kometen die de aarde gaan verwoesten. Melancholie gaat dus vaak gepaard met naderend onheil. Het is de combinatie van de verdrietige kijk op het leven en een onvervuld verlangen met onheilspellende afloop die we terug zien in de film Thérèse Desqueyroux, van Claude Miller, de met vele Césars bekroonde Franse regisseur.

De film gaat over de boekenminnende Thérèse (Audrey Tautou), dochter van een politicus uit het platteland ten zuiden van Bordeaux, die onder druk van haar familie met Bernard trouwt, een grootgrondbezitter uit dezelfde streek. Thérèse verveelt zich zo in het leven dat alleen over geld, jagen en eten gaat, dat ze vlak na de geboorte van haar dochtertje besluit haar man te vergiftigen.

Thérèse Desqueyroux is een verfilming van de gelijknamige roman van François Mauriac, schrijver en Nobelprijswinnaar. De film blijft erg dicht bij de tekst en ideeën uit het boek dat Mauriac in 1927 schreef. Hij baseerde zijn verhaal op dagboekaantekeningen die hij als eenentwintigjarige student maakte naar aanleiding van een juridisch proces tegen Madame Canaby, een vrouw die haar man had vergiftigd maar door de rechter van Bordeaux werd vrijgesproken. Mauriac beschreef Canaby in zijn dagboek precies zoals we Thérèse in de film zien: een ooit zo speelse vrouw die langzaam verbleekt is.

In Les Landes overheerst de stilte

In de openingsscène zien we secondes lang de pikzwarte vlecht van de jonge Thérèse, nog voordat we haar gezicht zien. Even later zien we Thérèse die haar voet masseert nadat ze op haar huwelijk met een jong meisje danste. Ze danste met het jonge meisje dat zij ooit was, voordat ze met de saaie Bernard moest trouwen. Dit huwelijk heeft Thérèse aan Les Landes vastgeketend, een streek waar de stilte overheerst.

Terwijl in Rusland de Sovjet-revolutie woedt, kennen de bewoners van de streek alleen de jacht, het eten, en het drinken. Thérèse beweert tijdens een van de vele familiediners dat in de dorpen van Les Landes zelfs de tragedie van een klassenstrijd ontbreekt. Dat de allerarmste en grondbezitter maar één enkel vermaak kennen, en dat is het land zelf, de aarde, de jacht, het eten en het drinken. Deze gezamenlijke droom verbindt alle bewoners van de streek, de bourgeois en de paysan in een diepe broederschap.

Deze vrede en broederschap is kenmerkend voor heel het Frankrijk van het interbellum. Thérèse’s vader is als politicus vertegenwoordiger van een periode van de Franse geschiedenis, waarin de scheiding van kerk en staat zoetjes aan tot bloei kwam, premier en parlement het land bestuurden, en de president moest tekenen bij het kruisje. Het was het beste voorbeeld van fatsoenlijke republikeinse democratie dat Frankrijk ooit gekend heeft. De vader van Thérèse was er maar al te gebrand op de fatsoenlijke reputatie van zijn politieke kaste en eigen familie te beschermen. Vandaar dat de dochter van de machtigste familie van Les Landes moest trouwen met de familie die het grootste landgoed bezat.

Illustratie: Rosanne Groeneweg

Wanneer Thérèse als tienermeisje met haar jongere vriendin Anne door het bos loopt, onthult Anne dat Thérèse als ze volwassen is met haar broer Bernard zal trouwen. Thérèse weet van niets, en kijkt geschokt hoe Anne een loslopende kip neerschiet en vervolgens de nek omdraait. Thérèse, die graag middagen in eenzaamheid boeken leest, ver van de saaiheid van de streek, heeft nog nooit nagedacht over het huwelijk. En toch is het alsof Anne met de nek van de kip, ook de dromen van de romantische Thérèse de nek omdraait. Thérèse begrijpt dat ze haar toekomst niet in de hand heeft. Het meisje, toch al zo teruggetrokken in haar fantasiewereld, verzinkt in gelatenheid.

Een lied uit een andere wereld

Er is slechts één uitzondering op de routineuze verveling van de streek: de Joods-Portugese vissersjongen Jean Azavédo. Het verhaal van deze mooie jongeman loopt als een rode draad door de film heen en vertelt ons dat er een wapen bestaat tegen het onheil van de melancholie: het existentialisme, de filosofie die het ‘zijn’ zelf als hoogste waarde van de ethiek stelt. Het brengt Thérèse de vrijheid die ze als jong meisje ervoer, voordat ze met Bernard moest trouwen.

Bij aanvang van Thérèse Desqueyroux zien we Jean in een zeilboot over de Atlantische Oceaan varen. Thérèse en Anne kijken toe vanaf de kust. Jean zingt een lied dat aan de kust te horen is als een geluid uit een andere wereld. De scheiding tussen de meisjes en de vissersjongen is niet alleen fysiek, het is een verschil in mentaliteit dat de traditioneel katholieke bourgeoisie scheidt van deze bohémien-in-wording.

Zodra Thérèse opgesloten wordt in haar verstandshuwelijk met Bernard, krijgt de vrijheid van Jean een explosieve aantrekkingskracht. Eerst op Anne, die als jonge puber een liefdesaffaire met Jean beleeft en Thérèse op haar huwelijksreis hier brieven over schrijft. Thérèse is zo jaloers dat ze een meegestuurde foto van Jean verbrandt. Als Bernard en Thérèse verontrustende berichten krijgen van de familie Desqueyroux, dat alleen Thérèse Anne tot bezinning kan brengen, breekt het jonge stel zijn huwelijksreis af. Anne is voorbestemd om met de bourgeois fils Deguilhem te trouwen, en niet met een arme joodse sloeber. Het belang van de familie gaat boven de huwelijksreis.

Als Thérèse Jean spreekt om hem te vragen zijn affaire met Anne te stoppen, raakt ze zelf in de ban van de vissersjongen. Azavédo zegt niet verliefd te zijn op Anne en bovendien van plan te zijn naar Parijs te verhuizen om zich daar als een ware bohemién in het intellectuele leven te storten. Jean leeft het leven van de geest. Thérèse ziet dit existentialisme als de tegenpool van Bernard, die als hij een goed stuk biefstuk verorbert hard "C’est la vie!" roept. Thérèse ziet Jean als onderdeel van een Parijse elite van 'zij die bestaan' en zet deze af tegen de plattelandselite van 'zij die bezitten'. De twee blijven elkaar brieven schrijven, ook als Jean naar Parijs vertrekt. Vanaf dan staat Jean symbool voor Parijs, de stad waar voor Thérèse de bevrijding ligt.

De regisseur en zijn muze

De gedachte van het existentialisme overheerst de film. Regisseur Claude Miller wist dat hij kanker had, en dat Thérèse Desqueyroux wel eens zijn laatste film kon zijn. Het is alsof hij met dit existentialistisch manifest zich nog even aan de wereld vast wilde grijpen.
Voor schrijver Mauriac was Thérèse de onderdrukte stille vrouw, die slimmer was dan haar traditionele ouders en conservatieve man, maar niet aan die wereld van onderdrukking kan ontsnappen om haar levenskunst de vrije loop te laten. Het is dan ook niet gek dat Claude Miller juist Audrey Tautou vroeg om de hoofdrol te vertolken. Tautou speelde enkele jaren geleden in Coco avant Chanel de door haar vader in een weeshuis achtergelaten jonge vrouw die in het Frankrijk van het interbellum als meisje van plezier de kost verdiende. Tautou liet een sluwe Gabrielle Chanel zien, die de mannen zo wist te bespelen dat ze uiteindelijk gesponsord door rijke minnaars haar modeconcern op kon zetten. Een tijdgenoot van Thérèse Desqueyroux, die het wel lukte om een plek te vinden om haar creativiteit te uiten.

Maar Miller zag meer in Tautou dan haar competentie een onderdrukte vrouw uit het interbellum te spelen, zo blijkt uit een interview dat Tautou aan de Franse avondkrant Le Monde gaf. In dat interview komt de intieme relatie tussen regisseur en actrice naar voren. Voordat Miller überhaupt aan het scenario begon stuurde hij Tautou de roman van Mauriac en vroeg hij haar of ze de hoofdrol wilde spelen. Ze spraken geduldig over de roman, en Miller legde iedere bewerking in het scenario aan zijn muze voor.

Onontkoombare melancholie

Existentialisme als wapen tegen het onheil van de melancholie? Toch niet helemaal. Audrey Tautou is als zesendertigjarige actrice grofweg zo’n tien jaar ouder dan de Thérèse die ze in de film speelt. Dit leeftijdsverschil is niet ongewoon in filmland, maar Miller en Tautou hebben geen enkele moeite gedaan om dit door visagisten te laten verbergen. We zien Tautou’s rimpels rond haar mond, de wallen onder haar ogen. Dit is zichtbaarder dan in La Délicatesse, de film waarin Tautou vorig jaar nog een vrouw van haar eigen leeftijd speelde. Het is alsof Miller, in het oog van de dood, de vervallende schoonheid van Tautou wil tonen en zo melancholisch aantoont dat ook een existentialist niet helemaal aan het onheil van lichamelijk verval weet te ontsnappen.
Miller gaf met Thérèse Desqueyroux een laatste groet aan het leven. Hij overleed op 4 april vorig jaar.

-

Willem van Ewijk (1987) woont in Parijs en is correspondent voor onder andere De Nieuwe Pers.

Mail

Verzamel kunst en steun ons
of word magazine abonnee

Sluit je aan

Wil je meer Hard//hoofd?
Meld je aan voor een nieuwsbrief!

Schrijf je in
test
het laatste
Mosterdsoep 8

Moedertaal en Opvoedlessen van een martelaar

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Vandaag lees je twee gedichten van Lina Al-Hassany. ‘Draag de lasten van de wereld niet op je schouders. Graaf de kuilen voor de doden niet in je tuin. Breng het verleden nooit meer aan het licht.’ Lees meer

Mosterdsoep 5

Steltenloper

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In het verhaal van Jan Truijens Martinez ziet de hoofdpersoon zijn ex-vriendin met haar nieuwe vriend op theaterfestival De Parade. Tussen de lampjes van de zweefmolen en de flitsende polaroidcamera schiet ook de gedachte aan haar door zijn hoofd. Lees meer

Mosterdsoep 7

Beetje bij beetje

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Mina Yasien schreef een verhaal over een dochter die met haar moeder mee naar een afspraak gaat om te vertalen, over wat er tussen de regels door verloren kan gaan en of je een vervelende boodschap verzachtend moet vertalen. 'Niemand verstond alles en toch kwam iedereen overal achter.' Lees meer

Mosterdsoep 3

[Gedicht zonder titel]

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Fleur Hagi kent de wereld niet meer zoals ze die zich herinnerde, maar wat als ze deze nieuwe wereld niet meer wil kennen? 'Meer dan een appel / is nodig / om te onderscheiden / tussen goed en slecht' Lees meer

IDFA-bespreking <em>‘Between Revolutions’</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd 1

IDFA-bespreking ‘Between Revolutions’

De film Between Revolutions volgt een groep pro-Palestijnse, queer activisten in Berlijn. Regisseur Ruben Desiere zoekt samen met de activisten naar agency voor zijn personages. In die zoektocht wordt een interessant spel met fictie en realiteit gespeeld. Lees meer

IDFA-bespreking <em>Between Revolutions</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd

IDFA-tips van Hard//hoofd – ‘You Can See Everything’, ‘Nuisance Bear’ en ‘Romare Bearden’

De IDFA-tips van Jochum Veenstra, Nora de Bruine en Sander Bortier: You Can See Everything, Nuisance Bear en Alter Ego of Romare Bearden. Lees meer

Mosterdsoep 2

Het woord 'vervreemding'

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Vandaag lees je op Hard//hoofd het verhaal van Lidice Michelle Melara Minero. 'Ik hoorde ze typen en daarna waren ze hun werk aan het uitdelen. En ik? Ik was bezig met het begrijpen van het woord.' Lees meer

Mosterdsoep 9

Potentie

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Het gedicht van Nourelhouda Kassi zit vol potentie. Potentie om 'het' te maken, potentie om 'er' te komen, vriendschapspotentie, partnerpotentie, potentie om zo veel goeds de wereld in te brengen. '‘en nu?’ / tussen alles / wat ik was, en alles wat ik kon worden.' Lees meer

Mosterdsoep 1

Mosterdsoep

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Met vandaag: het verhaal van Leila Mrabet, waarin de hoofdpersoon jarenlang op zoek gaat naar de smaak van mosterdsoep die overeenkomt met een herinnering. Lees meer

Berbers gebogen

Berbers gebogen

'Een vaderskant bijt nooit niet. Ze wensen in hun smeekbedes smakkend dat we slappe groentestukken blijven.’ Imane Karroumi El Bouchtati schrijft over ziek zijn, paternale familietafels en hoe verstrikte tongen geen geruchten kunnen tegenspreken. Lees meer

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Vintagejagers, opgelet! In haar nieuwste column werpt Loïs Blank een kritische blik op een ontwikkeling die misschien niet helemaal onverwacht komt: de tweedehandsmarkt wordt in een fastfashionjasje gestoken. Daarmee dreigt ook een markt die ooit draaide om avontuur en goede bedoelingen steeds verder te plastificeren. Lees meer

Meneer de dominee

Meneer de dominee

De vader van Martijn van Arkel werkt voor God. Als dominee zijn zijn dagen gevuld met de kerk, de gemeente, de Heilige Zoon, maar heeft daardoor minder tijd voor zijn andere twee zoons. In deze gedichten beschrijft Martijn het gemis, de verwijten, en vooral het verlangen naar een vader: geen dominee, geen herder, maar iemand die het licht uit doet en wiens fiets in de schuur staat. Lees meer

Batik Karas

Batik Karas

In dit verhaal van Ariane Waitz gaat de hoofdpersoon op een vervreemdende reis door Indonesië. Via de eeuwenoude Javaanse kunstvorm batik probeert zij zich te verbinden met het land van haar grootouders. Lees meer

Wat je niet zult zien op tv

Wat je niet zult zien op tv

Hoe links is linkse televisie? Marthe van Bronkhorst kwam achter de schermen en kon haar ogen eigenlijk niet geloven. Lees meer

Hoeveel romcoms tot ik het voel? 1

Hoeveel romcoms tot ik het voel?

De liefde is een onuitputtelijke bron van inspiratie. In films, boeken en muziek blijven mensen proberen haar te vangen, en al die creatieve expressie wordt gretig geconsumeerd – ook door Nouhaila el Khannoussi, die ondanks haar fascinatie voor fictieve liefdes zelf nog nooit verliefd is geweest. In dit persoonlijke essay vraagt ze zich af wat verliefdheid eigenlijk is. Lees meer

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Geïnspireerd door de blikken man uit The Wizard of Oz leidt Elise Vos je over het pad van gele klinkers. Ondanks de bescherming die ons harnas biedt, bevat het kieren die toelaten wat we niet zouden willen voelen. Bovendien: wie wil nu afgestompt raken? Lees meer

Rouw en haar contouren

Rouw en haar contouren

Wat gebeurt er als je grootste angst werkelijkheid wordt? Vorig jaar verloor Ivana Kalaš haar vader. In dit essay onderzoekt ze rouw en angst. Wat als juist het verlies je dichter bij het leven brengt? ‘Zoals je vroeger naar een eclips zou kijken via een cd, kom ik in contact met rouw: via haar contouren.’ Lees meer

Lucifers

Lucifers

‘Het begon met een gat, een gat in de zon.’ Terwijl de opa van Jung-hoo blind wordt, verdwijnt de zon langzaamaan uit de lucht. Met deze alternatieve geschiedenis duikt Siep Hendriks in de commercialisatie van het leven, de mens en diens karakter. Lees meer

Auto Draft 24

Een caleidoscoop van verlangen

‘De zoektocht naar een gemeenschap gaat door. Een gemeenschap die mijn caleidoscopische zijn kan accepteren, waarin ik niet hoef te kiezen tussen delen van mezelf, waarin ik niet exotisch, verdund of onverenigbaar ben.’ In dit essay beschrijft Rocher Koendjbiharie welke moeilijkheden hij ondervindt in zijn levenslange zoektocht naar een gemeenschap waarvan hij zich volwaardig onderdeel kan voelen. Lees meer

Eat the rich! Or get eaten?

Eat the rich! Or get eaten?

‘Munch Musk’, ‘bite Bezos’ of ‘suck Zuck’? Stijn Voogt onderzoekt hoe ook aan kapitaalkritiek flink geld verdiend kan worden. ‘Eat-the-rich-films wakkeren geen honger naar verandering aan, maar lijken deze vooral te stillen.’ Lees meer